সাৰাংশ: বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহে পৰিবাহী দ্ৰৱৰ মাজেদি প্ৰবাহিত হওঁতে তিনিটা প্ৰভাৱ দেখা যায় — তাপীয় প্ৰভাৱ, চুম্বকীয় প্ৰভাৱ আৰু ৰাসায়নিক প্ৰভাৱ। সকলো পদাৰ্থ বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰিব নোৱাৰে। যি পদাৰ্থে বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে তাক সুপৰিবাহী বোলে, আৰু যি পদাৰ্থে পৰিবহণ নকৰে তাক অপৰিবাহী বোলে। তৰল পদাৰ্থৰ ক্ষেত্ৰতো এই পাৰ্থক্য দেখা যায় — লৱণ, এছিড বা ক্ষাৰৰ দ্ৰৱে বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে, কিন্তু পাতিত পানী, তেল বা এলকহলে পৰিবহণ নকৰে।
বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ ৰাসায়নিক প্ৰভাৱক ইলেক্ট্ৰলাইচিছ বোলা হয়। ইলেক্ট্ৰলাইচিছ প্ৰক্ৰিয়াত এটা দ্ৰৱৰ মাজেদি বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ চলালে যৌগটো বিভাজিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত দুটা ইলেক্ট্ৰড — এনোড (ধনাত্মক) আৰু কেথোড (ঋণাত্মক) — ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, পানীত বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চলালে কেথোডত হাইড্ৰজেন গেছ আৰু এনোডত অক্সিজেন গেছ নিৰ্গত হয় (অনুপাত ২:১)। তামৰ ছালফেট দ্ৰৱত বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চলালে কেথোডত তামৰ আৱৰণ পৰে।
ইলেক্ট্ৰলাইচিছৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োগ হৈছে ইলেক্ট্ৰপ্লেটিং। এই প্ৰক্ৰিয়াত বিদ্যুতৰ সহায়ত এটা ধাতুৰ ওপৰত আন এটা কাম্য ধাতুৰ পাতলা আৱৰণ দিয়া হয়। ইলেক্ট্ৰপ্লেটিংৰ উদ্দেশ্য হৈছে — মৰিচা পৰাৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়া, চকুচৰা দেখনীয়া কৰা, আৰু সস্তীয়া ধাতুত দামী ধাতুৰ গুণ আনা। উদাহৰণ: লোহাৰ ওপৰত জিংক আৱৰণ (গেলভেনাইজেছন), টিনৰ কৌটাত টিন আৱৰণ, গাড়ীৰ যন্ত্ৰাংশত ক্ৰমিয়াম আৱৰণ।
Summary: When electric current flows through a conducting solution, three effects are observed — heating effect, magnetic effect, and chemical effect. Substances that allow electricity to pass through them are called good conductors, while those that do not are called insulators. Among liquids, solutions of salts, acids, and bases conduct electricity (electrolytes), whereas distilled water, oils, and alcohol do not (non-electrolytes).
The chemical effect of electric current is known as electrolysis — the decomposition of a compound by passing electric current through its solution. In this process, two electrodes are used: the anode (positive) and the cathode (negative). For example, when current is passed through water, hydrogen gas is produced at the cathode and oxygen at the anode in the ratio 2:1. When current passes through copper sulphate solution, copper deposits on the cathode. An important application of electrolysis is electroplating, in which a thin layer of a desired metal is coated on another material using electricity. Electroplating is used to protect metals from corrosion, improve appearance, and reduce manufacturing costs. Common examples include zinc coating on iron (galvanization), tin plating on food cans, and chromium plating on automobile parts.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। সুপৰিবাহী কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যি পদাৰ্থৰ মাজেদি বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ সহজে প্ৰবাহিত হ’ব পাৰে তাক সুপৰিবাহী বোলে। উদাহৰণ: তাম (Copper) আৰু লোহা (Iron)।
প্ৰশ্ন ২। অপৰিবাহী কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যি পদাৰ্থৰ মাজেদি বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ প্ৰবাহিত হ’ব নোৱাৰে তাক অপৰিবাহী বোলে। উদাহৰণ: কাঠ (Wood) আৰু ৰবৰ (Rubber)।
প্ৰশ্ন ৩। বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ তিনিটা প্ৰভাৱ কি কি?
উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ তিনিটা প্ৰভাৱ হৈছে — (১) তাপীয় প্ৰভাৱ, (২) চুম্বকীয় প্ৰভাৱ, আৰু (৩) ৰাসায়নিক প্ৰভাৱ।
প্ৰশ্ন ৪। ইলেক্ট্ৰলাইট কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি তৰল পদাৰ্থই বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ পৰিবহণ কৰিব পাৰে তাক ইলেক্ট্ৰলাইট বোলে। লৱণ, এছিড বা ক্ষাৰৰ দ্ৰৱ ইলেক্ট্ৰলাইটৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৫। ইলেক্ট্ৰলাইচিছ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ প্ৰভাৱত কোনো দ্ৰৱৰ ৰাসায়নিক বিভাজন ঘটা প্ৰক্ৰিয়াক ইলেক্ট্ৰলাইচিছ বোলে।
প্ৰশ্ন ৬। এনোড আৰু কেথোড কাক বোলে?
উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰলাইচিছত ব্যৱহাৰ কৰা ধনাত্মক ইলেক্ট্ৰডক এনোড বোলে আৰু ঋণাত্মক ইলেক্ট্ৰডক কেথোড বোলে।
প্ৰশ্ন ৭। ইলেক্ট্ৰপ্লেটিং কাক বোলে?
উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ সহায়ত এটা পদাৰ্থৰ ওপৰত কাম্য ধাতুৰ পাতলা আৱৰণ দিয়া প্ৰক্ৰিয়াক ইলেক্ট্ৰপ্লেটিং বোলে।
প্ৰশ্ন ৮। পাতিত পানী বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে নে নকৰে?
উত্তৰঃ পাতিত পানী (Distilled Water) বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰিব নোৱাৰে, কাৰণ ইয়াত কোনো আয়ন নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৯। পানীত লৱণ মিহলালে বিদ্যুৎ পৰিবহণ হয় কিয়?
উত্তৰঃ পানীত লৱণ মিহলালে লৱণটো আয়নলৈ বিভাজিত হয়। এই আয়নসমূহে বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ বহন কৰে, সেয়েহে লৱণ পানী বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১০। LED ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি? ই কি কামত ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ LED ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে Light Emitting Diode (লাইট ইমিটিং ডায়’ড)। ইয়াক বিদ্যুৎ পৰিবাহিতা পৰীক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, কাৰণ ই অতি দুৰ্বল বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহতো জ্বলি উঠে।
প্ৰশ্ন ১১। গেলভেনাইজেছন কাক বোলে?
উত্তৰঃ লোহা বা ইস্পাতৰ ওপৰত জিংকৰ পাতলা আৱৰণ দিয়া প্ৰক্ৰিয়াক গেলভেনাইজেছন বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াই লোহাক মৰিচাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ১২। তামৰ ছালফেট দ্ৰৱত বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চলালে কি হয়?
উত্তৰঃ তামৰ ছালফেট দ্ৰৱত বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চলালে কেথোড (ঋণাত্মক ইলেক্ট্ৰড)-ত তামৰ পাতলা আৱৰণ পৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। বৰষুণৰ পানী বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে কিয়?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পানীয়ে বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন গেছ যেনে ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড আৰু নাইট্ৰজেন অক্সাইড শোষণ কৰে। ফলত পানী অম্লীয় হৈ পৰে আৰু আয়ন উৎপন্ন হোৱাৰ বাবে বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪। সমুদ্ৰৰ পানী নদীৰ পানীতকৈ ভালকৈ বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে কিয়?
উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ পানীত নদীৰ পানীতকৈ বহু বেছি লৱণ দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে। অধিক লৱণৰ অৰ্থ হৈছে অধিক আয়ন, সেয়েহে সমুদ্ৰৰ পানী নদীৰ পানীতকৈ ভালকৈ বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫। পানীৰ ইলেক্ট্ৰলাইচিছত কি কি গেছ উৎপন্ন হয় আৰু ক’ত উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ পানীৰ ইলেক্ট্ৰলাইচিছত কেথোডত হাইড্ৰজেন (H₂) গেছ আৰু এনোডত অক্সিজেন (O₂) গেছ উৎপন্ন হয়। হাইড্ৰজেন আৰু অক্সিজেনৰ আয়তনৰ অনুপাত হৈছে ২:১।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ইলেক্ট্ৰপ্লেটিং কি? ইয়াৰ উদ্দেশ্য আৰু ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ লিখা।
উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ সহায়ত এটা পদাৰ্থৰ ওপৰত কোনো কাম্য ধাতুৰ পাতলা আৱৰণ দিয়া প্ৰক্ৰিয়াক ইলেক্ট্ৰপ্লেটিং বোলে।
ইলেক্ট্ৰপ্লেটিংৰ উদ্দেশ্য:
- মৰিচা পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।
- বস্তুক চকুচৰা আৰু আকৰ্ষণীয় কৰা।
- সস্তীয়া ধাতুত দামী ধাতুৰ গুণ আনা।
- ঘৰ্ষণ আৰু ক্ষয় প্ৰতিৰোধ কৰা।
ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ:
| বস্তু | আৱৰণ ধাতু | উদ্দেশ্য |
|---|---|---|
| লোহাৰ বা ইস্পাতৰ গঠন | জিংক (গেলভেনাইজেছন) | মৰিচাৰ পৰা সুৰক্ষা |
| টিনৰ খাদ্য কৌটা | টিন | খাদ্যক ক্ষতিকৰ লোহাৰ ক্ষয় পদাৰ্থৰ পৰা ৰক্ষা |
| গাড়ীৰ যন্ত্ৰাংশ / বাথৰুম ফিটিং | ক্ৰমিয়াম | চকুচৰা দেখনীয়া আৰু মৰিচা প্ৰতিৰোধ |
| গহনা / চামুচ-কাঁটা-চাকু | ৰূপ বা সোণ | আকৰ্ষণীয় দেখনীয়া আৰু ব্যয় হ্ৰাস |
| চিকিৎসা সঁজুলি (নিকেলৰ ওপৰত) | সোণ বা প্লেটিনাম | ক্ষতিকৰ নিকেলৰ সংস্পৰ্শ এৰোৱা |
প্ৰশ্ন ২। পানীৰ ইলেক্ট্ৰলাইচিছৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পানীৰ ইলেক্ট্ৰলাইচিছত পানীত অলপ ছালফিউৰিক এছিড মিহলাই (অম্লীয় পানী) দুটা ইলেক্ট্ৰড (এনোড আৰু কেথোড) পানীত ডুবাই বেটাৰিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়।
- কেথোড (ঋণাত্মক ইলেক্ট্ৰড)-ত হাইড্ৰজেন গেছৰ বুদবুদ উৎপন্ন হয়।
- এনোড (ধনাত্মক ইলেক্ট্ৰড)-ত অক্সিজেন গেছৰ বুদবুদ উৎপন্ন হয়।
- উৎপন্ন হাইড্ৰজেন আৰু অক্সিজেনৰ আয়তনৰ অনুপাত ২:১।
- পানীৰ ৰাসায়নিক সংকেত H₂O — ইলেক্ট্ৰলাইচিছে পানীক H₂ আৰু O তলৈ বিভাজিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। তৰল পদাৰ্থৰ বৈদ্যুতিক পৰিবাহিতা পৰীক্ষা কৰাৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ তৰল পদাৰ্থৰ বৈদ্যুতিক পৰিবাহিতা পৰীক্ষা কৰিবলৈ এটা পৰীক্ষক বৰ্তনী (Tester Circuit) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উপকৰণ: এটা বেটাৰি, LED বা বাল্ব, তাৰ, দুটা ইলেক্ট্ৰড।
পদ্ধতি: দুটা তামৰ তাৰৰ মুক্ত মূৰ দুটা পৰীক্ষা কৰিব লগা তৰল পদাৰ্থত ডুবোৱা হয়। যদি LED জ্বলি উঠে বা কম্পাছ সূচীয়ে বিচ্যুতি দেখুৱায়, তেন্তে তৰলটো বিদ্যুৎ পৰিবাহী। যদি LED নজ্বলে বা সূচীয়ে বিচ্যুতি নদেখুৱায়, তেন্তে তৰলটো অপৰিবাহী। LED বাল্বতকৈ অধিক সংবেদনশীল কাৰণ ই অতি দুৰ্বল প্ৰৱাহতো জ্বলি উঠে।
প্ৰশ্ন ৪। অগ্নিকাণ্ডৰ সময়ত দমকল কৰ্মীসকলে পানীৰ পাইপ ব্যৱহাৰ কৰাৰ আগতে বৈদ্যুতিক মূল সংযোগ বন্ধ কৰে কিয়?
উত্তৰঃ দমকলৰ পানীত বিভিন্ন লৱণ আৰু অশুদ্ধি মিশ্ৰিত থাকে, যাৰ ফলত এই পানী বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী। যদি বৈদ্যুতিক মূল সংযোগ বন্ধ নকৰাকৈ পানী প্ৰয়োগ কৰা হয়, তেন্তে বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ পানীৰ মাজেদি দমকল কৰ্মীৰ শৰীৰলৈ বিয়পিব পাৰে আৰু তেওঁলোক বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হ’ব পাৰে। সেয়েহে নিৰাপত্তাৰ খাতিৰত আগতে বৈদ্যুতিক সংযোগ বন্ধ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫। তামৰ পৰিশোধন (Copper Purification) ইলেক্ট্ৰলাইচিছৰ দ্বাৰা কেনেকৈ কৰা হয়?
উত্তৰঃ তামৰ পৰিশোধনত তামৰ ছালফেট (CuSO₄) দ্ৰৱ ইলেক্ট্ৰলাইট হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- অশুদ্ধ তামৰ মোটা শলা এনোড (ধনাত্মক ইলেক্ট্ৰড) হিচাপে সংযোগ কৰা হয়।
- বিশুদ্ধ তামৰ পাতলা শলা কেথোড (ঋণাত্মক ইলেক্ট্ৰড) হিচাপে সংযোগ কৰা হয়।
- বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চলালে এনোডৰ অশুদ্ধ তাম দ্ৰৱীভূত হয় আৰু কেথোডত বিশুদ্ধ তাম জমা হয়।
- অশুদ্ধি পদাৰ্থবোৰ তলত পলস হিচাপে বহি পৰে।
এই প্ৰক্ৰিয়াত অশুদ্ধ তামৰ পৰিমাণ কমি যায় আৰু কেথোডত উচ্চ বিশুদ্ধতাৰ তাম সংগ্ৰহ হয়।
প্ৰশ্ন ৬। LED কি কাৰণে বাল্বতকৈ বেছি কাৰ্যকৰী পৰীক্ষকত?
উত্তৰঃ LED (Light Emitting Diode) বাল্বতকৈ বেছি কাৰ্যকৰী কাৰণ:
- LED অতি কম বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহতো জ্বলি উঠিব পাৰে।
- সাধাৰণ বাল্বে জ্বলিবলৈ বেছি বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ প্ৰয়োজন হয়।
- দুৰ্বল পৰিবাহী তৰলত (যেনে — সামান্য লৱণযুক্ত পানী) সাধাৰণ বাল্ব নজ্বলেও LED জ্বলি উঠে।
- LED মাত্ৰ এটা দিশতহে বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। বেছিভাগ তৰল পৰিবাহী হৈছে __________, __________ আৰু __________ ৰ দ্ৰৱ।
উত্তৰঃ এছিড, ক্ষাৰক (Base), লৱণ।
প্ৰশ্ন ২। বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ দ্ৰৱৰ মাজেদি প্ৰবাহিত হ’লে __________ প্ৰভাৱ দেখা যায়।
উত্তৰঃ ৰাসায়নিক।
প্ৰশ্ন ৩। তামৰ ছালফেট দ্ৰৱত বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ চলালে __________ ইলেক্ট্ৰডত তাম জমা হয়।
উত্তৰঃ কেথোড (ঋণাত্মক)।
প্ৰশ্ন ৪। বিদ্যুতৰ সহায়ত এটা ধাতুৰ ওপৰত আন এটা ধাতুৰ আৱৰণ দিয়া প্ৰক্ৰিয়াক __________ বোলে।
উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰপ্লেটিং।
প্ৰশ্ন ৫। পানীৰ ইলেক্ট্ৰলাইচিছত কেথোডত __________ গেছ উৎপন্ন হয়।
উত্তৰঃ হাইড্ৰজেন (H₂)।
প্ৰশ্ন ৬। LED ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে __________।
উত্তৰঃ Light Emitting Diode।
প্ৰশ্ন ৭। লোহাৰ ওপৰত __________ ৰ আৱৰণ দিয়া প্ৰক্ৰিয়াক গেলভেনাইজেছন বোলে।
উত্তৰঃ জিংক।
প্ৰশ্ন ৮। __________ পৰিবাহী দ্ৰৱত বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ চলালে গেছ নিৰ্গত হয়, ৰং সলনি হয় আৰু ইলেক্ট্ৰডত ধাতু জমা হয়।
উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰলাইট।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
প্ৰশ্ন ১। পাতিত পানী বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পাতিত পানী বিদ্যুতৰ অপৰিবাহী।
প্ৰশ্ন ২। ইলেক্ট্ৰলাইচিছ হৈছে বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ দ্বাৰা কোনো দ্ৰৱৰ ৰাসায়নিক বিভাজন।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। ইলেক্ট্ৰপ্লেটিংত যি ধাতুৰ আৱৰণ দিব বিচৰা হয় সেই ধাতু কেথোড হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। যি ধাতুৰ আৱৰণ দিব বিচৰা হয় সেই ধাতু এনোড হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। পানীৰ ইলেক্ট্ৰলাইচিছত হাইড্ৰজেন আৰু অক্সিজেনৰ আয়তনৰ অনুপাত ২:১।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। LED সাধাৰণ বাল্বতকৈ দুৰ্বল বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহতো জ্বলিব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৬। সমুদ্ৰৰ পানী বিদ্যুতৰ অপৰিবাহী।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সমুদ্ৰৰ পানী লৱণাক্ত হোৱাৰ বাবে বিদ্যুতৰ সুপৰিবাহী।
প্ৰশ্ন ৭। গেলভেনাইজেছনত লোহাৰ ওপৰত তামৰ আৱৰণ দিয়া হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। গেলভেনাইজেছনত লোহাৰ ওপৰত জিংকৰ আৱৰণ দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ৮। বৈদ্যুতিক চুম্বকীয় প্ৰভাৱৰ সহায়ত তৰলৰ পৰিবাহিতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। তৰলত বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ বৈলে কম্পাছ সূচীয়ে বিচ্যুতি দেখুৱায়।
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (১) ইলেক্ট্ৰপ্লেটিং | (ক) পানীত বিদ্যুৎ প্ৰৱাহৰ ফলত হাইড্ৰজেন আৰু অক্সিজেন উৎপন্ন |
| (২) গেলভেনাইজেছন | (খ) বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ দ্বাৰা ধাতুৰ আৱৰণ দিয়া প্ৰক্ৰিয়া |
| (৩) ইলেক্ট্ৰলাইচিছ | (গ) লোহাৰ ওপৰত জিংকৰ আৱৰণ |
| (৪) LED | (ঘ) বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহৰ দ্বাৰা দ্ৰৱৰ ৰাসায়নিক বিভাজন |
| (৫) পাতিত পানী | (ঙ) Light Emitting Diode — দুৰ্বল প্ৰৱাহ চিনাক্ত কৰে |
| (৬) ইলেক্ট্ৰলাইট | (চ) বিদ্যুৎ অপৰিবাহী তৰল |
উত্তৰঃ (১)-(খ), (২)-(গ), (৩)-(ঘ), (৪)-(ঙ), (৫)-(চ), (৬)-(ক)।
অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰা তিনিটা তৰল পদাৰ্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (১) নিমখ পানী (লৱণ দ্ৰৱ), (২) লেবু পানী (এছিডিক দ্ৰৱ), (৩) কল পানী (Tap Water)।
প্ৰশ্ন ২। বিদ্যুৎ পৰিবহণ নকৰা তিনিটা তৰল পদাৰ্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (১) পাতিত পানী (Distilled Water), (২) ভোজ্য তেল, (৩) এলকহল।
প্ৰশ্ন ৩। তৰলৰ পৰীক্ষকত LED ব্যৱহাৰ কৰাৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ LED অতি দুৰ্বল বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহতো সক্ৰিয় হৈ পৰে। সাধাৰণ বাল্বে যি দুৰ্বল পৰিবাহী তৰলত জ্বলিব নোৱাৰে, LED ই তাতো জ্বলিব পাৰে। সেয়েহে LED অধিক সংবেদনশীল পৰীক্ষক।
প্ৰশ্ন ৪। ইলেক্ট্ৰপ্লেটিং কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা দ্ৰৱত কি থাকে?