সাৰাংশ: শব্দ (Sound) হৈছে এক প্ৰকাৰৰ শক্তি যি কম্পমান বস্তুৰ পৰা উৎপন্ন হয়। যেতিয়া কোনো বস্তু কম্পন কৰে, তেতিয়া আশে-পাশে থকা বায়ু বা মাধ্যমৰ কণাবোৰক ঠেলা দিয়ে আৰু শব্দ তৰংগৰ সৃষ্টি হয়। মানুহে কথা কওঁতে স্বৰযন্ত্ৰৰ (Larynx) স্বৰতন্ত্ৰী কম্পিত হয় আৰু শব্দ উৎপন্ন হয়। শব্দৰ সঞ্চালনৰ বাবে মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন — শব্দ গোটা, জুলীয়া আৰু গেছীয় পদাৰ্থৰ মাজেদি সঞ্চালিত হ’ব পাৰে, কিন্তু বায়ুশূন্য স্থানত সঞ্চালিত হ’ব নোৱাৰে। শব্দৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে — তীব্ৰতা (Loudness), যি কম্পনৰ বিস্তাৰৰ (Amplitude) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, আৰু তীক্ষ্ণতা বা পিচ্ (Pitch), যি কম্পনাংকৰ (Frequency) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কম্পনাংকৰ একক হৈছে হাৰ্টজ (Hz)।

মানুহৰ কাণে ২০ Hz ৰ পৰা ২০,০০০ Hz কম্পনাংকৰ শব্দ শুনিব পাৰে — এই পৰিসৰকে শ্ৰাব্য সীমা বোলে। ২০ Hz তকৈ কম কম্পনাংকৰ শব্দক অৱশ্ৰব্য শব্দ (Infrasound) বোলে — হাতী, তিমি আদিয়ে এই শব্দ উৎপন্ন কৰিব পাৰে। ২০,০০০ Hz তকৈ বেছি কম্পনাংকৰ শব্দক অতি শ্ৰব্য শব্দ বা আল্ট্ৰাছাউণ্ড (Ultrasound) বোলে — বাদুলি, ডলফিন আদিয়ে এই শব্দ ব্যৱহাৰ কৰে। শব্দৰ প্ৰতিফলনেৰে প্ৰতিধ্বনি (Echo) সৃষ্টি হয়। শব্দ প্ৰদূষণ (Noise Pollution) মানৱ স্বাস্থ্যৰ বাবে ক্ষতিকৰ — ই শ্ৰৱণশক্তি হ্ৰাস, মানসিক চাপ, উচ্চ ৰক্তচাপ আদি সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

Summary: Chapter 13 of ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 8 General Science is about Sound. Sound is a form of energy produced by the vibration of objects. When an object vibrates, it disturbs the surrounding medium (air, water, or solid), creating sound waves. Sound requires a medium to travel and cannot propagate through a vacuum. In humans, sound is produced by the vibration of vocal cords in the larynx. The two key characteristics of sound are loudness (determined by amplitude of vibration) and pitch (determined by frequency of vibration, measured in Hertz — Hz). The audible range for humans is 20 Hz to 20,000 Hz. Sounds below 20 Hz are called infrasound (produced by elephants, whales), and sounds above 20,000 Hz are called ultrasound (used by bats, dolphins). Ultrasound has important applications — SONAR (Sound Navigation And Ranging) is used to measure ocean depth, and ultrasonography is used in medicine. Reflection of sound creates an echo, which requires a minimum distance of about 17 metres from a hard reflecting surface. Noise pollution caused by excessive or unwanted sound is harmful to humans — it can cause hearing impairment, stress, high blood pressure, and sleep disturbance. Preventive measures include planting trees, using silencers, and controlling sound sources.

---

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। শব্দ কাক বোলে?

উত্তৰঃ কম্পমান বস্তুৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা এক বিশেষ প্ৰকাৰৰ শক্তিক শব্দ বোলে। যেতিয়া কোনো বস্তু কম্পন কৰে, তেতিয়া ই আশে-পাশে থকা মাধ্যমৰ (যেনে বায়ু) কণাবোৰক কম্পিত কৰে আৰু শব্দ তৰংগ সৃষ্টি হয়। এই তৰংগ কাণত পৌঁছালে আমি শব্দ শুনিবলৈ পাওঁ।

প্ৰশ্ন ২। শব্দ কেনেকৈ উৎপন্ন হয়?

উত্তৰঃ শব্দ বস্তুৰ কম্পনৰ ফলত উৎপন্ন হয়। যেতিয়া কোনো বস্তুক আঘাত কৰা হয়, টানি দিয়া হয় বা ফুঁ দিয়া হয়, তেতিয়া সি কম্পিত হয় আৰু শব্দ উৎপন্ন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে ঢোলত কোবালে ইয়াৰ পৰ্দাখন কম্পিত হয়, চেতাৰৰ তাঁৰত টান দিলে তাঁৰ কম্পিত হয়, আৰু মানুহে কথা কওঁতে স্বৰতন্ত্ৰী কম্পিত হয়।

প্ৰশ্ন ৩। শব্দ সঞ্চালনৰ বাবে মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন কিয়?

উত্তৰঃ শব্দ মাধ্যমৰ কণাৰ কম্পনৰ জৰিয়তে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যায়। বায়ুশূন্য স্থানত কোনো কণা নথকাৰ কাৰণে শব্দ সঞ্চালিত হ’ব নোৱাৰে। এই কাৰণেই মহাকাশত নভোচাৰীসকলে পোনে পোনে কথা কব নোৱাৰে; তেওঁলোকে ৰেডিঅ’ তৰংগৰ সহায় লোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৪। মানুহৰ দেহত শব্দ কেনেকৈ উৎপন্ন হয়?

উত্তৰঃ মানুহৰ দেহত শব্দ স্বৰযন্ত্ৰ (Larynx) বা ভইচ বক্সৰ সহায়ত উৎপন্ন হয়। স্বৰযন্ত্ৰৰ ভিতৰত দুডাল স্বৰতন্ত্ৰী (Vocal cords) থাকে। ফুচফুচৰ পৰা বায়ু বাহিৰ হওঁতে স্বৰতন্ত্ৰীদুডাল কম্পিত হয় আৰু শব্দ উৎপন্ন হয়। স্বৰতন্ত্ৰী টান হ’লে উচ্চ কম্পনাংকৰ শব্দ আৰু ঢিলা হ’লে নিম্ন কম্পনাংকৰ শব্দ উৎপন্ন হয়।

প্ৰশ্ন ৫। কম্পনাংক কাক বোলে? ইয়াৰ একক কি?

উত্তৰঃ এটা কম্পমান বস্তুৱে প্ৰতি ছেকেণ্ডত সম্পন্ন কৰা দোলনৰ সংখ্যাকে কম্পনাংক (Frequency) বোলে। কম্পনাংকৰ একক হৈছে হাৰ্টজ (Hz)। উদাহৰণ: যদি কোনো বস্তুৱে প্ৰতি ছেকেণ্ডত ১০০ টা দোলন সম্পন্ন কৰে, তেন্তে তাৰ কম্পনাংক ১০০ Hz।

প্ৰশ্ন ৬। পৰ্যায়কাল কাক বোলে?

উত্তৰঃ এটা কম্পমান বস্তুৱে এটা সম্পূৰ্ণ দোলন সম্পন্ন কৰিবলৈ যি সময় লাগে তাক পৰ্যায়কাল বোলে। পৰ্যায়কাল আৰু কম্পনাংকৰ সম্পৰ্ক হৈছে — পৰ্যায়কাল = ১ ÷ কম্পনাংক। কম্পনাংক বেছি হ’লে পৰ্যায়কাল কম হয়।

প্ৰশ্ন ৭। বিস্তাৰ (Amplitude) কাক বোলে? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ কম্পমান বস্তু এটাই ইয়াৰ স্থিৰ অৱস্থানৰ পৰা যিমান দূৰলৈ যাব পাৰে সেই দূৰত্বক বিস্তাৰ (Amplitude) বোলে। বিস্তাৰ বেছি হ’লে শব্দৰ তীব্ৰতা (Loudness) বেছি হয় আৰু বিস্তাৰ কম হ’লে শব্দ দুৰ্বল হয়।

প্ৰশ্ন ৮। শব্দৰ তীক্ষ্ণতা (Pitch) কি?

উত্তৰঃ শব্দৰ কম্পনাংকৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত গুণকে তীক্ষ্ণতা বা পিচ্ (Pitch) বোলে। কম্পনাংক বেছি হ’লে শব্দৰ তীক্ষ্ণতা বেছি হয় (চোকা বা উচ্চ স্বৰ) আৰু কম্পনাংক কম হ’লে তীক্ষ্ণতা কম হয় (মোটা বা নিম্ন স্বৰ)। মহিলাৰ কণ্ঠস্বৰ পুৰুষতকৈ বেছি কম্পনাংকৰ হোৱাৰ কাৰণে মহিলাৰ স্বৰ বেছি তীক্ষ্ণ।

প্ৰশ্ন ৯। মানুহৰ শ্ৰাব্য সীমা কি?

উত্তৰঃ মানুহৰ কাণে ২০ Hz ৰ পৰা ২০,০০০ Hz (অৰ্থাৎ ২০ কিলোহাৰ্টজ) কম্পনাংকৰ শব্দহে শুনিব পাৰে। এই পৰিসৰকে মানুহৰ শ্ৰাব্য সীমা বোলে। এই সীমাৰ বাহিৰৰ শব্দ মানুহৰ কাণে শুনিব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ১০। অৱশ্ৰব্য শব্দ (Infrasound) কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ ২০ Hz তকৈ কম কম্পনাংকৰ শব্দক অৱশ্ৰব্য শব্দ (Infrasound) বোলে। মানুহৰ কাণে এই শব্দ শুনিব নোৱাৰে। হাতী, তিমি, গঁড় আদি প্ৰাণীয়ে অৱশ্ৰব্য শব্দ ব্যৱহাৰ কৰি পৰস্পৰৰ সৈতে যোগাযোগ কৰে। ভূমিকম্পৰ আগত এই ধৰণৰ শব্দ উৎপন্ন হয় বুলি জানিব পৰা গৈছে।

প্ৰশ্ন ১১। অতি শ্ৰব্য শব্দ বা আল্ট্ৰাছাউণ্ড কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ ২০,০০০ Hz (২০ কিলোহাৰ্টজ) তকৈ বেছি কম্পনাংকৰ শব্দক অতি শ্ৰব্য শব্দ বা আল্ট্ৰাছাউণ্ড (Ultrasound) বোলে। বাদুলি, ডলফিন, কুকুৰ আদিয়ে আল্ট্ৰাছাউণ্ড শুনিব পাৰে আৰু উৎপন্ন কৰিব পাৰে। বাদুলিয়ে আল্ট্ৰাছাউণ্ড ব্যৱহাৰ কৰি অন্ধকাৰতো বাধা-বিঘিনিৰ পৰা বাচি উৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১২। প্ৰতিধ্বনি (Echo) কাক বোলে? ই কেতিয়া শুনা যায়?

উত্তৰঃ শব্দ কোনো কঠিন পৃষ্ঠত বাধা পাই পুনৰ উৎসলৈ ঘূৰি অহা পৰিঘটনাকে শব্দৰ প্ৰতিফলন বোলে। এই প্ৰতিফলিত শব্দকে প্ৰতিধ্বনি বা Echo বোলে। প্ৰতিধ্বনি শুনিবলৈ হ’লে শব্দৰ উৎস আৰু প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ মাজৰ দূৰত্ব কমেও ১৭ মিটাৰ হ’ব লাগে। পাহাৰৰ ওচৰত চিঞৰ দিলে প্ৰতিধ্বনি শুনা যায়।

প্ৰশ্ন ১৩। অনুৰণন (Reverberation) কি?

উত্তৰঃ বদ্ধ কোঠালিত বা হলঘৰত শব্দৰ বাৰে বাৰে প্ৰতিফলনৰ কাৰণে শব্দ কিছু সময়লৈ থাকি যোৱা পৰিঘটনাকে অনুৰণন (Reverberation) বোলে। ইয়াৰ ফলত মূল শব্দৰ পিছতো শব্দটো কিছু সময় শুনা যায়। সভাঘৰ বা চলচ্চিত্ৰ গৃহত অনুৰণন কমাবলৈ গৰাকী বা ভেলভেটৰ পৰ্দা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪। SONAR কি? ইয়াৰ কাম কি?

উত্তৰঃ SONAR মানে হৈছে Sound Navigation And Ranging। এই পদ্ধতিত আল্ট্ৰাছাউণ্ড তৰংগ পানীৰ তলেদি পঠিয়াই প্ৰতিফলিত তৰংগৰ সময় জুখি সমুদ্ৰৰ গভীৰতা, পানীৰ তলৰ বস্তু (যেনে হিমশৈল, শিলাখণ্ড, ডুব যোৱা জাহাজ) আৰু মাছৰ জাক আদি ধৰা পেলোৱা হয়। জাহাজ আৰু সাবমেৰিনত SONAR ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৫। আল্ট্ৰাছাউণ্ডৰ দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰঃ আল্ট্ৰাছাউণ্ডৰ ব্যৱহাৰ: (১) চিকিৎসা বিজ্ঞানত — আলট্ৰাছনোগ্ৰাফি পদ্ধতিত শৰীৰৰ ভিতৰৰ অংগৰ ছবি তুলি ৰোগ নিৰ্ণয় কৰা হয়। (২) SONAR পদ্ধতিত — সমুদ্ৰৰ গভীৰতা জোখা আৰু পানীৰ তলৰ বস্তু চিনাক্ত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৬। শব্দ প্ৰদূষণ কাক বোলে?

উত্তৰঃ পৰিবেশত অত্যধিক বা অবাঞ্ছিত শব্দৰ উপস্থিতিকে শব্দ প্ৰদূষণ বোলে। যি শব্দই মানুহৰ শ্বাস্থ্য আৰু স্বাভাৱিক কাম-কাজত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে তাকে শব্দ প্ৰদূষণ বোলা হয়। যান-বাহনৰ শব্দ, হৰ্ণ, নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ শব্দ, বিস্ফোৰণৰ শব্দ, লাউডস্পীকাৰৰ শব্দ আদি শব্দ প্ৰদূষণৰ উৎস।

প্ৰশ্ন ১৭। শব্দ প্ৰদূষণৰ মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পৰে?

উত্তৰঃ শব্দ প্ৰদূষণে মানৱ স্বাস্থ্যত নিম্নলিখিত ক্ষতিকৰ প্ৰভাৱ পেলায়: (১) শ্ৰৱণশক্তি আংশিক বা সম্পূৰ্ণভাৱে হ্ৰাস পাব পাৰে। (২) টোপনিৰ সমস্যা দেখা দিয়ে। (৩) মানসিক চাপ আৰু উদ্বেগ বাঢ়ে। (৪) ৰক্তচাপ বৃদ্ধি পায়। (৫) মনোযোগৰ অভাৱ হয় আৰু কামৰ দক্ষতা হ্ৰাস পায়।

প্ৰশ্ন ১৮। শব্দ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়সমূহ কি কি?

উত্তৰঃ শব্দ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়: (১) যান-বাহনত চাইলেঞ্চাৰ (Silencer) ব্যৱহাৰ কৰা। (২) হাস্পতাল, বিদ্যালয়ৰ কাষত হৰ্ণ নবজোৱা। (৩) ঘৰ, বিদ্যালয়ৰ চৌপাশে গছ লগোৱা — গছে শব্দ শোষণ কৰে। (৪) শিল্পপ্ৰতিষ্ঠান জনবসতিৰ পৰা আঁতৰত স্থাপন কৰা। (৫) লাউডস্পীকাৰ আৰু বাজনা নিৰ্দিষ্ট সময়ত সীমিত গোয়ালেৰে ব্যৱহাৰ কৰা।

প্ৰশ্ন ১৯। বিজলুৱা দেখা যায় কিন্তু মেঘৰ গড়গড়নি পিছত শুনা যায় কিয়?

উত্তৰঃ পোহৰৰ বেগ শব্দৰ বেগতকৈ বহুত বেছি। পোহৰৰ বেগ প্ৰায় ৩ × ১০⁸ মিটাৰ/ছেকেণ্ড, কিন্তু বায়ুত শব্দৰ বেগ মাত্ৰ প্ৰায় ৩৪৩ মিটাৰ/ছেকেণ্ড। সেয়েহে বিজলী চমকোৱাৰ পোহৰ আমাৰ চকুত তৎক্ষণাৎ পৰে, কিন্তু একে সময়তে উৎপন্ন শব্দ আমাৰ কাণত পৌঁছাবলৈ কিছু সময় লাগে।

প্ৰশ্ন ২০। মানুহৰ কাণৰ গঠন চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মানুহৰ কাণ তিনিটা অংশেৰে গঠিত: (১) বাহ্যিক কাণ — পিন্না (Pinna) আৰু কাণৰ নলী (Ear canal) — শব্দ তৰংগ সংগ্ৰহ কৰি কৰ্ণপটহলৈ পৰিচালিত কৰে। (২) মধ্যকাণ — কৰ্ণপটহ (Eardrum/Tympanic membrane) আৰু তিনিডাল ক্ষুদ্ৰ অস্থি (Ossicles) — কম্পন বৰ্ধিত কৰি অন্তঃকাণলৈ প্ৰেৰণ কৰে। (৩) অন্তঃকাণ — কক্লিয়া (Cochlea) — শব্দ কম্পনক বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে; শ্ৰৱণ স্নায়ু (Auditory nerve) এই সংকেত মস্তিষ্কলৈ নিয়ে।

---

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। শব্দৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ শব্দৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:

(১) তীব্ৰতা (Loudness): শব্দৰ জোৰ বা দুৰ্বলতাৰ পৰিমাপক তীব্ৰতা বোলে। তীব্ৰতা কম্পনৰ বিস্তাৰৰ (Amplitude) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বিস্তাৰ বেছি হ’লে শব্দ জোৰ হয়, কম হ’লে মৃদু হয়। তীব্ৰতা ডেচিবেল (dB) এককত জোখা হয়।

(২) তীক্ষ্ণতা বা পিচ্ (Pitch): শব্দ চোকা (তীক্ষ্ণ) নে মোটা তাক তীক্ষ্ণতাৰ দ্বাৰা বুজোৱা হয়। তীক্ষ্ণতা কম্পনাংকৰ (Frequency) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বেছি কম্পনাংকৰ শব্দ তীক্ষ্ণ (উচ্চ স্বৰ) আৰু কম কম্পনাংকৰ শব্দ মোটা (নিম্ন স্বৰ)। মহিলাৰ স্বৰ পুৰুষতকৈ তীক্ষ্ণ কাৰণ মহিলাৰ স্বৰতন্ত্ৰীৰ কম্পনাংক বেছি।

(৩) গুণমান বা টিম্বাৰ (Quality/Timbre): একে তীব্ৰতা আৰু একে তীক্ষ্ণতাৰ শব্দও বিভিন্ন বাদ্যসঙ্গীতত বেলেগ বেলেগ শুনায় — এই পাৰ্থক্যকে শব্দৰ গুণমান বা টিম্বাৰ বোলে। গুণমানৰ বাবেই আমি পিয়ানো আৰু বাঁহীৰ শব্দ পৃথকে চিনাক্ত কৰিব পাৰোঁ।

প্ৰশ্ন ২। শব্দ প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিকাৰসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ শব্দ প্ৰদূষণৰ কাৰণসমূহ:

(১) যান-বাহনৰ ইঞ্জিনৰ শব্দ আৰু হৰ্ণ বজোৱা।

(২) কল-কাৰখানা আৰু নিৰ্মাণ কাৰ্যত ব্যৱহৃত যন্ত্ৰপাতিৰ শব্দ।

(৩) লাউডস্পীকাৰত অত্যধিক গোয়ালেৰে বাজনা বজোৱা।

(৪) আতচবাজি আৰু বিস্ফোৰণৰ শব্দ।

(৫) টেলিভিছন, ৰেডিঅ’ উচ্চ গোয়ালেৰে চলোৱা।

শব্দ প্ৰদূষণৰ প্ৰতিকাৰসমূহ:

(১) যান-বাহনৰ ইঞ্জিনত চাইলেঞ্চাৰ ব্যৱহাৰ কৰা।

(২) হাস্পতাল, বিদ্যালয়, আদালত আদিৰ কাষত হৰ্ণ নবজোৱা।

(৩) ঘৰ-বাৰি, বিদ্যালয়, কাৰ্যালয়ৰ চৌপাশে গছ-গছনি ৰোপণ কৰা — গছ শব্দ শোষণ কৰে।

(৪) কল-কাৰখানা জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলৰ পৰা আঁতৰত স্থাপন কৰা।

(৫) লাউডস্পীকাৰৰ ব্যৱহাৰ সীমিত কৰা আৰু নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ পিছত বন্ধ কৰা।

প্ৰশ্ন ৩। আল্ট্ৰাছাউণ্ডৰ ব্যৱহাৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ আল্ট্ৰাছাউণ্ডৰ বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ আছে:

(১) চিকিৎসা বিজ্ঞানত: আলট্ৰাছনোগ্ৰাফি পদ্ধতিত শৰীৰৰ ভিতৰৰ হৃদযন্ত্ৰ, যকৃৎ, বৃক্ক আদি অংগৰ ছবি তুলি ৰোগ নিৰ্ণয় কৰা হয়। গৰ্ভস্থ শিশুৰ বৃদ্ধি পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈও ব্যৱহাৰ হয়।

(২) SONAR পদ্ধতিত: সমুদ্ৰৰ গভীৰতা জুখিবলৈ, পানীৰ তলৰ শিলাখণ্ড, হিমশৈল, ডুব যোৱা জাহাজ আৰু মাছৰ জাক বিচাৰি উলিয়াবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(৩) পৰিষ্কাৰকৰণত: অতি সূক্ষ্ম ছিদ্ৰযুক্ত বস্তু যেনে ঘড়ীৰ যন্ত্ৰাংশ, বৈদ্যুতিক বৰ্তনী আদি পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ আল্ট্ৰাছাউণ্ড ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(৪) ত্ৰুটি নিৰ্ণয়ত: ধাতৱ বস্তুৰ ভিতৰৰ ফাটল বা ত্ৰুটি ধৰা পেলাবলৈ আল্ট্ৰাছাউণ্ড ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৪। তলত দিয়া বাদ্যসঙ্গীতসমূহত কোন অংশৰ কম্পনৰ ফলত শব্দ উৎপন্ন হয়?

উত্তৰঃ

(ক) ঢোলক — ঢোলকৰ মূৰত থকা টানকৈ লগোৱা চামৰাৰ পৰ্দাখন কম্পিত হয়।

(খ) চেতাৰ — চেতাৰৰ টানকৈ থকা তাঁৰবোৰ কম্পিত হয়।

(গ) বাঁহী — বাঁহীৰ ভিতৰৰ বায়ুস্তম্ভ কম্পিত হয়।