সাৰাংশ: ঘৰ্ষণ (Friction) হৈছে এটা বল যি পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ মাজত আপেক্ষিক গতিক বাধা দিয়ে। যেতিয়া আমি কোনো বস্তু এখন পৃষ্ঠত ঠেলি বা টানি লৈ যাওঁ, তেতিয়া গতিৰ বিপৰীত দিশত এক বাধাকাৰী বল ক্ৰিয়া কৰে — এয়াই ঘৰ্ষণ বল। ঘৰ্ষণৰ মূল কাৰণ হৈছে পৃষ্ঠৰ অসমানতা বা খাজ-সমূহৰ পৰস্পৰ মিলন। যিমান খহটা পৃষ্ঠ, সিমান বেছি ঘৰ্ষণ। ঘৰ্ষণ মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰ: স্থিতি ঘৰ্ষণ (Static friction) — বস্তু থিতিত থকা অৱস্থাত সর্বোচ্চ; পিছল বা গতিশীল ঘৰ্ষণ (Sliding friction) — বস্তু এখন পৃষ্ঠত পিছলাই গ’লে, স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ কম; ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ (Rolling friction) — এখন পৃষ্ঠত বস্তু গুটিয়াই গ’লে, এই তিনিটাৰ ভিতৰত সৰ্বনিম্ন।
ঘৰ্ষণৰ কিছুমান সুবিধা আছে — ইয়াৰ বাবেহে আমি খোজ কাঢ়িব পাৰোঁ, লিখিব পাৰোঁ, ব্ৰেক লগাব পাৰোঁ, আৰু দিয়াশলাই জ্বলাব পাৰোঁ। কিন্তু ঘৰ্ষণৰ কিছুমান অসুবিধাও আছে — ই যন্ত্ৰপাতিৰ অংশ ক্ষয় কৰে, তাপ উৎপন্ন কৰে আৰু শক্তিৰ অপচয় ঘটায়। ঘৰ্ষণ বঢ়াবলৈ পৃষ্ঠ খহটা কৰা হয়, খোল বা গজাল ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ঘৰ্ষণ কমাবলৈ লুব্ৰিকেন্ট (তেল, গ্ৰীজ), বল বেয়াৰিং (চকা বা গুটি), পৃষ্ঠ মসৃণ কৰা আৰু সুবাহী আকৃতি (Streamlining) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বায়ু বা পানীৰ মাজেৰে গতি কৰা বস্তুৱে (মাছ, চৰাই, বিমান, নাও) তৰলৰ ঘৰ্ষণ বা প্ৰতিৰোধ (Drag) কমাবলৈ সুবাহী আকৃতি গ্ৰহণ কৰে।
Summary: Chapter 12 of ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 8 General Science deals with Friction. Friction is a force that opposes the relative motion between two surfaces in contact. It arises due to the interlocking of irregularities on the surfaces. There are three main types of friction: static friction (acts on a stationary object, and is the greatest), sliding friction (when one surface slides over another, less than static friction), and rolling friction (when an object rolls over a surface, the least of all three). Friction has both advantages and disadvantages. It is useful for walking, writing, applying brakes, and striking a matchstick. However, it also causes wear and tear of machine parts, generates unwanted heat, and wastes energy. Friction can be increased by making surfaces rough or using spikes, and reduced by using lubricants (oil, grease), ball bearings, polishing surfaces, or streamlining shapes. Objects moving through fluids (liquids and gases) experience fluid friction called drag, which is minimized by giving the object a streamlined shape — as seen in fish, birds, aircraft, and ships.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ঘৰ্ষণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ মাজত এখনৰ ওপৰেদি আনখনৰ আপেক্ষিক গতিক বাধা দিয়া বলকে ঘৰ্ষণ বল বোলে। ঘৰ্ষণ বল সদায় গতিৰ বিপৰীত দিশত ক্ৰিয়া কৰে।
প্ৰশ্ন ২। ঘৰ্ষণৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণৰ মূল কাৰণ হৈছে পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ অসমানতা বা খাজসমূহৰ পৰস্পৰ মিলন। এই খাজবোৰ চকুৰে দেখা নাযায় যদিও আণুবীক্ষণিকভাৱে সকলো পৃষ্ঠই অসমান। যিমান খহটা পৃষ্ঠ, সিমান বেছি খাজৰ মিলন, আৰু সিমান বেছি ঘৰ্ষণ।
প্ৰশ্ন ৩। স্থিতি ঘৰ্ষণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো বস্তুক গতি কৰাবলৈ চেষ্টা কৰা হয় কিন্তু বস্তুটো থিতিয়েই থাকে, তেতিয়া যি ঘৰ্ষণ বল কাৰ্যকৰী হয় তাক স্থিতি ঘৰ্ষণ বোলে। ইহ তিনি প্ৰকাৰৰ ঘৰ্ষণৰ ভিতৰত সর্বোচ্চ।
প্ৰশ্ন ৪। পিছল ঘৰ্ষণ বা গতিশীল ঘৰ্ষণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো বস্তু এখন পৃষ্ঠৰ ওপৰেদি পিছলি যায়, তেতিয়া যি ঘৰ্ষণ বল কাৰ্যকৰী হয় তাক পিছল ঘৰ্ষণ বা গতিশীল ঘৰ্ষণ (Sliding friction) বোলে। পিছল ঘৰ্ষণ স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ কম।
প্ৰশ্ন ৫। ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো বস্তু এখন পৃষ্ঠত গুটিয়াই বা গড়াই যায়, তেতিয়া যি ঘৰ্ষণ বল কাৰ্যকৰী হয় তাক ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ বা Rolling friction বোলে। তিনি প্ৰকাৰৰ ঘৰ্ষণৰ ভিতৰত ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ সৰ্বনিম্ন।
প্ৰশ্ন ৬। তৰল ঘৰ্ষণ বা প্ৰতিৰোধ (Drag) কাক বোলে?
উত্তৰঃ তৰল পদাৰ্থ (জুলীয়া বা গেছীয়) মাজেৰে গতি কৰা বস্তুৰ ওপৰত তৰলে যি ঘৰ্ষণ বল প্ৰয়োগ কৰে তাক তৰল ঘৰ্ষণ বা প্ৰতিৰোধ (Drag) বোলে। পানী বা বায়ুৰ মাজেৰে গতি কৰা বস্তুৱে এই বল অনুভৱ কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। লুব্ৰিকেন্ট কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ পদাৰ্থ দুখন পৃষ্ঠৰ মাজত প্ৰয়োগ কৰিলে ঘৰ্ষণ হ্ৰাস পায় তাক লুব্ৰিকেন্ট বোলে। উদাহৰণ: মেচিনৰ চলমান অংশত মবিল তেল বা গ্ৰীজ লগোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮। বল বেয়াৰিং কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ বল বেয়াৰিঙত সৰু সৰু ধাতৱ গুটি থাকে যিয়ে পিছল ঘৰ্ষণক ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। যিহেতু ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ পিছল ঘৰ্ষণতকৈ কম, সেয়ে বল বেয়াৰিঙে ঘৰ্ষণ যথেষ্ট হ্ৰাস কৰে। চাইকেল, বৈদ্যুতিক পাংখা আদিত বল বেয়াৰিং ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৯। সুবাহী আকৃতি (Streamlining) কি?
উত্তৰঃ তৰলৰ ঘৰ্ষণ বা প্ৰতিৰোধ কমাবলৈ বস্তুক বিশেষ আকৃতি দিয়া হয় — আগফালটো জোঙা আৰু পিছফালটো ক্ৰমে সরু। এই আকৃতিকে সুবাহী আকৃতি বা Streamlined shape বোলে। মাছ, চৰাই, বিমান, নাও আদিৰ সুবাহী আকৃতি থাকে।
প্ৰশ্ন ১০। স্থিতি ঘৰ্ষণ পিছল ঘৰ্ষণতকৈ কিয় বেছি?
উত্তৰঃ স্থিৰ অৱস্থাত দুখন পৃষ্ঠৰ খাজবোৰ পূৰামাত্ৰাই পৰস্পৰ মিলি থাকে, সেয়ে বেছি বল লাগে। কিন্তু গতিৰ সময়ত পৃষ্ঠৰ সংস্পৰ্শ কম হয় আৰু খাজবোৰ পূৰামাত্ৰাই মিলিব নোৱাৰে, ফলত ঘৰ্ষণ কম হয়। এইকাৰণেই স্থিতি ঘৰ্ষণ পিছল ঘৰ্ষণতকৈ বেছি।
প্ৰশ্ন ১১। ঘৰ্ষণ কোনো কোনো কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণ মূলতঃ দুটা কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে: (১) সংস্পৰ্শত থকা পৃষ্ঠ দুখনৰ প্ৰকৃতি — পৃষ্ঠ যিমান খহটা, ঘৰ্ষণ সিমান বেছি; (২) বস্তুটোৰ ওজন বা লম্বিক বল (Normal force) — বস্তু যিমান গধুৰ, ঘৰ্ষণ সিমান বেছি।
প্ৰশ্ন ১২। টায়াৰত খাজ কিয় থাকে?
উত্তৰঃ মটৰগাড়ী বা চাইকেলৰ টায়াৰত খাজ থাকে যাতে ৰাস্তাৰ সৈতে ঘৰ্ষণ বাঢ়ে। এই বৰ্ধিত ঘৰ্ষণে যান-বাহনক পিছলি যোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু ব্ৰেক লগাওঁতে বাহন ক্ষিপ্ৰভাৱে থামিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। খেলুৱৈয়ে গজালযুক্ত জোতা কিয় পিন্ধে?
উত্তৰঃ খেলুৱৈয়ে গজালযুক্ত (spikes/studs) জোতা পিন্ধে কাৰণ গজালে মাটিত গাঁথি লয় আৰু খেলুৱৈৰ ভৰি আৰু মাটিৰ মাজত ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰে। ফলত খেলুৱৈ দ্ৰুতগতিত দৌৰাৰ সময়তো পিছলি নপৰে।
প্ৰশ্ন ১৪। কেৰম ব’ৰ্ডত পাউডাৰ ছটিওৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ কেৰম ব’ৰ্ডত পাউডাৰ ছটিওৱা হয় যাতে ব’ৰ্ডৰ পৃষ্ঠ মসৃণ হয় আৰু ঘৰ্ষণ হ্ৰাস পায়। ঘৰ্ষণ কম হ’লে কেৰম ব’ৰ্ডৰ গুটিবোৰ সহজে আৰু দ্ৰুতভাৱে গতি কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৫। মাৰ্বল মজিয়াত চাবোন পানী পৰিলে খোজ কাঢ়িবলৈ কিয় টান হয়?
উত্তৰঃ চাবোন পানীয়ে মজিয়াৰ পৃষ্ঠ মসৃণ কৰে আৰু ভৰিৰ তলুৱা আৰু মজিয়াৰ মাজৰ ঘৰ্ষণ বহুত কমাই দিয়ে। ঘৰ্ষণ কম হোৱাৰ বাবে খোজ কাঢ়িবলৈ গ’লে পিছলি পৰাৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ে, ফলত খোজ কাঢ়িব পৰা টান হয়।
প্ৰশ্ন ১৬। দিয়াশলাই জ্বলোৱাত ঘৰ্ষণৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ দিয়াশলাইৰ কাঠি খহটা পৃষ্ঠত ঘঁহিলে ঘৰ্ষণৰ ফলত তাপ উৎপন্ন হয়। এই তাপে দিয়াশলাইৰ মূৰত থকা ৰাসায়নিক পদাৰ্থক জ্বলাই দিয়ে। সুতৰাং দিয়াশলাই জ্বলাত ঘৰ্ষণ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ১৭। ঘৰ্ষণৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণৰ দুটা সুবিধা: (১) ঘৰ্ষণৰ বাবেহে আমি খোজ কাঢ়িব পাৰোঁ — ভৰিৰ তলুৱা আৰু মাটিৰ মাজৰ ঘৰ্ষণে আমাক আগুৱাই যাবলৈ সহায় কৰে। (২) যান-বাহনৰ ব্ৰেক লগাওঁতে ঘৰ্ষণে বাহন থমকাই ৰাখে, যি দুৰ্ঘটনা নিবাৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৮। ঘৰ্ষণৰ দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণৰ দুটা অসুবিধা: (১) ঘৰ্ষণৰ কাৰণে মেচিনৰ চলমান অংশবোৰ ক্ষয় হয়, ফলত মেচিনৰ আয়ুস কমে। (২) ঘৰ্ষণৰ ফলত তাপ উৎপন্ন হয় আৰু শক্তিৰ অপচয় ঘটে, যি মেচিনৰ দক্ষতা হ্ৰাস কৰে।
প্ৰশ্ন ১৯। জিমনেষ্ট বা পাইলৱানে হাতত মাটি (coarse powder) কিয় মাখে?
উত্তৰঃ জিমনেষ্ট বা পাইলৱানে হাতত খহটা গুড়ি (মাটি বা চক গুড়ি) মাখে কাৰণ ই হাত আৰু সঁজুলি বা প্ৰতিপক্ষৰ মাজৰ ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰে। বৰ্ধিত ঘৰ্ষণে হাতৰ পকৈ (grip) শক্তিশালী কৰে।
প্ৰশ্ন ২০। জোতাৰ তলুৱাত খাজ কিয় থাকে?
উত্তৰঃ জোতাৰ তলুৱাত খাজ থাকে যাতে মাটি বা মজিয়াৰ সৈতে ঘৰ্ষণ বাঢ়ে। বৰ্ধিত ঘৰ্ষণে আমাক পিছলি পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু নিৰাপদে খোজ কাঢ়িব দিয়ে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ঘৰ্ষণৰ প্ৰকাৰসমূহ উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণক চাৰি প্ৰকাৰত ভগোৱা হয়:
(১) স্থিতি ঘৰ্ষণ (Static friction): কোনো বস্তু থিতি থাকোঁতে তাক গতি কৰাবলৈ চেষ্টা কৰিলে যি ঘৰ্ষণ বাধা দিয়ে তাক স্থিতি ঘৰ্ষণ বোলে। এইটো সৰ্বোচ্চ ঘৰ্ষণ। উদাহৰণ: মাটিত থকা ভাৰী বাকচ এটা ঠেলিবলৈ আৰম্ভ কৰোঁতে সর্বোচ্চ বল লাগে।
(২) পিছল ঘৰ্ষণ (Sliding friction): এখন পৃষ্ঠত বস্তু পিছলি গ’লে যি ঘৰ্ষণ উৎপন্ন হয় তাক পিছল ঘৰ্ষণ বোলে। ই স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ কম। উদাহৰণ: তললৈ হেলনীয়া টেবুলত কিতাপ পিছলি যোৱা।
(৩) ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ (Rolling friction): বস্তু এখন পৃষ্ঠত গড়াই বা গুটিয়াই গ’লে যি ঘৰ্ষণ উৎপন্ন হয় তাক ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ বোলে। ই তিনিটাৰ ভিতৰত সৰ্বনিম্ন। উদাহৰণ: মাটিত বল গড়াই যোৱা।
(৪) তৰল ঘৰ্ষণ বা প্ৰতিৰোধ (Fluid friction / Drag): বায়ু বা পানীৰ দৰে তৰলৰ মাজেৰে বস্তু গতি কৰিলে তৰলে যি ঘৰ্ষণ প্ৰয়োগ কৰে তাক তৰল ঘৰ্ষণ বোলে। উদাহৰণ: পানীত সাঁতোৰোঁতে পানীৰ প্ৰতিৰোধ অনুভৱ কৰা।
প্ৰশ্ন ২। ঘৰ্ষণ আমাৰ শত্ৰু আৰু মিত্ৰ উভয়েই — উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণ শত্ৰু আৰু মিত্ৰ দুয়োটাই। ঘৰ্ষণ মিত্ৰ কাৰণ:
(১) ঘৰ্ষণৰ বাবেহে আমি মাটিত খোজ কাঢ়িব পাৰোঁ। মসৃণ বৰফত খোজ কাঢ়িবলৈ টান হয় কাৰণ ঘৰ্ষণ বহু কম।
(২) ব্ৰেক লগালে ঘৰ্ষণে বাহন থমকাই ৰাখে, দুৰ্ঘটনা নিবাৰণ কৰে।
(৩) দিয়াশলাই খহটা পৃষ্ঠত ঘঁহিলে ঘৰ্ষণৰ ফলত জুই জ্বলে।
(৪) কলমেৰে লিখা, কাঠেৰে বস্তু তৈয়াৰ কৰা — এইবোৰ ঘৰ্ষণৰ বাবেই সম্ভৱ।
ঘৰ্ষণ শত্ৰু কাৰণ:
(১) ঘৰ্ষণে মেচিনৰ চলমান অংশ ক্ষয় কৰে, ফলত মেচিনৰ আয়ুস কমে।
(২) ঘৰ্ষণৰ ফলত তাপ উৎপন্ন হয় আৰু শক্তিৰ অপচয় হয়, যি মেচিনৰ দক্ষতা হ্ৰাস কৰে।
(৩) জোতাৰ তলুৱা, টায়াৰ আদি ঘৰ্ষণৰ বাবে লাহে লাহে ক্ষয় হয়।
প্ৰশ্ন ৩। ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি আৰু হ্ৰাস কৰাৰ উপায়সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰাৰ উপায়:
(১) পৃষ্ঠ খহটা কৰা — যেনে জোতাৰ তলুৱাত খাজ কৰা, টায়াৰত খাজ ৰখা।
(২) গজালযুক্ত জোতা পিন্ধা — খেলুৱৈৰ গজাল মাটিত গাঁথে আৰু ঘৰ্ষণ বাঢ়ে।
(৩) বেলেগ বেলেগ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা — বালি বা খহটা কাগজেৰে পৃষ্ঠ ঘঁহা।
ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰাৰ উপায়:
(১) লুব্ৰিকেন্ট ব্যৱহাৰ কৰা — মেচিনৰ চলমান অংশত তেল বা গ্ৰীজ লগোৱা।
(২) বল বেয়াৰিং ব্যৱহাৰ কৰা — পিছল ঘৰ্ষণক ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা।
(৩) পৃষ্ঠ মসৃণ কৰা বা পলিছ কৰা — যেনে কেৰম ব’ৰ্ডত পাউডাৰ ছটিওৱা।
(৪) সুবাহী আকৃতি (Streamlining) প্ৰদান কৰা — তৰলৰ ঘৰ্ষণ কমাবলৈ।
প্ৰশ্ন ৪। সুবাহী আকৃতি (Streamlining) কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ তৰল পদাৰ্থ (বায়ু বা পানী) মাজেৰে গতি কৰা বস্তুৱে তৰল ঘৰ্ষণ বা প্ৰতিৰোধ অনুভৱ কৰে। এই প্ৰতিৰোধ কমাবলৈ বস্তুক বিশেষ আকৃতি দিয়া হয় — আগফালটো জোঙা আৰু পিছফালটো ক্ৰমে সরু। এই আকৃতিকে সুবাহী আকৃতি বা Streamlined shape বোলে।
সুবাহী আকৃতিৰ গুৰুত্ব:
(১) মাছৰ শৰীৰ সুবাহী — পানীৰ প্ৰতিৰোধ কমাই দ্ৰুতভাৱে সাঁতোৰিব পাৰে।
(২) চৰাইৰ শৰীৰ আৰু ডেউকা সুবাহী — বায়ুৰ প্ৰতিৰোধ কমাই দ্ৰুতভাৱে উৰিব পাৰে।
(৩) বিমান, ৰকেট আৰু সোঁতালি নাৱৰ আকৃতি সুবাহী — কম শক্তিতে বেছি গতি লাভ কৰিব পাৰে।
(৪) আধুনিক গাড়ীৰ আকৃতিও সুবাহী হোৱাকৈ ডিজাইন কৰা হয় যাতে বায়ুৰ প্ৰতিৰোধ কমে আৰু ইন্ধন ৰাহি হয়।
প্ৰশ্ন ৫। কায়মান আৰু লঘু বাকচ মজিয়াৰে ঠেলিবলৈ গ’লে কোনটোত বেছি বল লাগে আৰু কিয়?
উত্তৰঃ গধুৰ বাকচটো ঠেলিবলৈ বেছি বল লাগে। কাৰণ হৈছে — ঘৰ্ষণ বল বস্তুটোৰ ওজনৰ (লম্বিক বল) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বস্তু যিমান গধুৰ, সিমান বেছি বলেৰে ই মজিয়া চাপে আৰু সিমান বেছি পৃষ্ঠৰ খাজৰ মিলন হয়। ফলত গধুৰ বাকচৰ ক্ষেত্ৰত ঘৰ্ষণ বেছি হয় আৰু বেছি বল প্ৰয়োজন হয়।
ঘৰ্ষণৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা
| ঘৰ্ষণৰ সুবিধা | ঘৰ্ষণৰ অসুবিধা |
|---|---|
| খোজ কাঢ়িব পৰা যায় | মেচিনৰ অংশ ক্ষয় হয় |
| ব্ৰেক লগালে বাহন থমকে | তাপ উৎপন্ন হয় আৰু শক্তি নষ্ট হয় |
| দিয়াশলাই জ্বলোৱা সম্ভৱ | জোতাৰ তলুৱা আৰু টায়াৰ ক্ষয় হয় |
| লিখিব পৰা যায়, বস্তু ধৰিব পৰা যায় | মেচিনৰ দক্ষতা হ্ৰাস পায় |
| পকৈ বান্ধিব পৰা যায় | তেল বা গ্ৰীজ নিয়মিত লগাব লাগে |
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ মাজৰ ________ গতিক ঘৰ্ষণে বাধা দিয়ে।
উত্তৰঃ আপেক্ষিক
২। পৃষ্ঠৰ ________ ৰ ওপৰত ঘৰ্ষণ নিৰ্ভৰশীল।
উত্তৰঃ মশৃণতা (প্ৰকৃতি)
৩। ঘৰ্ষণে ________ উৎপন্ন কৰে।
উত্তৰঃ তাপ
৪। কেৰম ব’ৰ্ডৰ ওপৰত পাউডাৰ ছটিয়ালে ঘৰ্ষণ ________।
উত্তৰঃ হ্ৰাস পায়
৫। স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিছল ঘৰ্ষণৰ মান ________।
উত্তৰঃ কম
৬। ঘৰ্ষণ কমোৱা পদাৰ্থক ________ বোলে।
উত্তৰঃ লুব্ৰিকেন্ট
৭। ________ ঘৰ্ষণ তিনি প্ৰকাৰৰ ঘৰ্ষণৰ ভিতৰত সৰ্বনিম্ন।
উত্তৰঃ ঘূৰ্ণি (Rolling)
৮। বিজ্ঞানত গেছ আৰু জুলীয়া পদাৰ্থক একেলগে ________ বোলে।
উত্তৰঃ তৰল (Fluid)
৯। চকা বা গুটিয়ে পিছল ঘৰ্ষণক ________ ঘৰ্ষণলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
উত্তৰঃ ঘূৰ্ণি (Rolling)
১০। তৰলৰ প্ৰতিৰোধ কমাবলৈ বস্তুক ________ আকৃতি দিয়া হয়।
উত্তৰঃ সুবাহী (Streamlined)
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। ঘৰ্ষণ বল সদায় গতিৰ দিশত ক্ৰিয়া কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (ঘৰ্ষণ বল সদায় গতিৰ বিপৰীত দিশত ক্ৰিয়া কৰে।)
২। মসৃণ পৃষ্ঠত ঘৰ্ষণ কম হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৩। পিছল ঘৰ্ষণ স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ বেছি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (পিছল ঘৰ্ষণ স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ কম।)
৪। বল বেয়াৰিঙে ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৫। ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ পিছল ঘৰ্ষণতকৈ বেছি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ পিছল ঘৰ্ষণতকৈ কম।)
৬। তৰলে গতি কৰা বস্তুৰ ওপৰত ঘৰ্ষণ বল প্ৰয়োগ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৭। মাছ, চৰাই আৰু বিমানৰ সুবাহী আকৃতি থাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ
৮। লুব্ৰিকেন্ট ব্যৱহাৰ কৰিলে ঘৰ্ষণ বাঢ়ে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ (লুব্ৰিকেন্ট ব্যৱহাৰ কৰিলে ঘৰ্ষণ হ্ৰাস পায়।)
মিলোৱা
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| (ক) স্থিতি ঘৰ্ষণ | (১) সৰ্বনিম্ন ঘৰ্ষণ |
| (খ) পিছল ঘৰ্ষণ | (২) তৰলৰ ঘৰ্ষণ |
| (গ) ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ | (৩) সর্বোচ্চ ঘৰ্ষণ |
| (ঘ) তৰল ঘৰ্ষণ (Drag) | (৪) স্থিতিতকৈ কম, ঘূৰ্ণিতকৈ বেছি |
| (ঙ) লুব্ৰিকেন্ট | (৫) ঘৰ্ষণ কমোৱা পদাৰ্থ |
উত্তৰঃ (ক)–(৩), (খ)–(৪), (গ)–(১), (ঘ)–(২), (ঙ)–(৫)
অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নঃ তিনি প্ৰকাৰৰ ঘৰ্ষণ (স্থিতি, পিছল, ঘূৰ্ণি) নামনীক্ৰমে সজোৱা।
উত্তৰঃ স্থিতি ঘৰ্ষণ > পিছল ঘৰ্ষণ > ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ।
প্ৰশ্ন ২। পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নঃ ৰাবিয়াই এটা খেলনা গাড়ী বিভিন্ন পৃষ্ঠত গড়িয়াইছে — তিতা মাৰ্বল, শুকান মাৰ্বল, বাতৰি কাকত আৰু টাৱেল। ঘৰ্ষণ বলৰ মান উৰ্দ্ধক্ৰমত সজোৱা।
উত্তৰঃ তিতা মাৰ্বল < শুকান মাৰ্বল < বাতৰি কাকত < টাৱেল। (টাৱেলত সৰ্বোচ্চ ঘৰ্ষণ কাৰণ পৃষ্ঠ আটাইতকৈ খহটা।)
প্ৰশ্ন ৩। হেলনীয়া টেবুলত এখন কিতাপ পিছলি যোৱাৰ সময়ত ঘৰ্ষণ বল কোন দিশত ক্ৰিয়া কৰে?
উত্তৰঃ কিতাপখন তললৈ পিছলি যায়, সুতৰাং ঘৰ্ষণ বল কিতাপখনৰ গতিৰ বিপৰীত দিশত অৰ্থাৎ ওপৰলৈ (হেলনীয়া পৃষ্ঠ বাহু বৰাবৰ উপৰলৈ) ক্ৰিয়া কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। ঘৰ্ষণক সম্পূৰ্ণভাৱে শূন্যলৈ নমাব পাৰিনে?
উত্তৰঃ নহয়, ঘৰ্ষণক সম্পূৰ্ণভাৱে শূন্যলৈ নমাব নোৱাৰি। কাৰণ সম্পূৰ্ণ মসৃণ পৃষ্ঠ বাস্তৱত সম্ভৱ নহয়। যিকোনো পৃষ্ঠেই আণুবীক্ষণিকভাৱে কিছু না কিছু অসমান থাকে। লুব্ৰিকেন্ট আৰু বল বেয়াৰিঙে ঘৰ্ষণ হ্ৰাস কৰিব পাৰে কিন্তু সম্পূৰ্ণ দূৰ কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৫। হাত ঘঁহিলে গৰম কিয় লাগে?
উত্তৰঃ দুই হাত ঘঁহিলে হাত দুখনৰ পৃষ্ঠৰ মাজত ঘৰ্ষণ হয়। এই ঘৰ্ষণে তাপ উৎপন্ন কৰে। এই তাপৰ বাবেই হাত গৰম অনুভৱ হয়। শীতকালত হাত গৰম কৰিবলৈ মানুহে এই কৌশল ব্যৱহাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। কলৰ বাকলত খোজ দিলে পিছলি পৰাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ কলৰ বাকলৰ ভিতৰৰ পৃষ্ঠ মসৃণ আৰু তেলীয়া। যেতিয়া কোনো মানুহ কলৰ বাকলত খোজ দিয়ে, তেতিয়া জোতা আৰু বাকলৰ মাজৰ ঘৰ্ষণ বহুত কমি যায়। ঘৰ্ষণ কম হোৱাৰ বাবে পিছলি পৰে।
প্ৰশ্ন ৭। পেঞ্চিলেৰে কাগজত লিখিব পৰা যায়, কিন্তু কাঁচত কিয় লিখিব নোৱাৰি?
উত্তৰঃ কাগজৰ পৃষ্ঠ কিছু খহটা, সুতৰাং কাগজ আৰু পেঞ্চিলৰ সীসাৰ মাজত ঘৰ্ষণ হয় আৰু সীসাৰ কণিকা কাগজত লাগি থাকে — ইয়াকে লেখা বোলে। কাঁচ মসৃণ হোৱাৰ কাৰণে ঘৰ্ষণ বহুত কম, ফলত সীসাৰ কণিকা কাঁচত লাগি নাথাকে আৰু লিখিব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ৮। মেচিনৰ চলমান অংশত তেল লগোৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ মেচিনৰ চলমান অংশত তেল বা গ্ৰীজ লগালে দুখন পৃষ্ঠৰ মাজত এটা পাতল স্তৰ গঠন হয়। এই স্তৰে পৃষ্ঠ দুখনৰ পোনে পোনে সংস্পৰ্শ বন্ধ কৰে আৰু খাজৰ মিলন কমায়। ফলত ঘৰ্ষণ হ্ৰাস পায়, তাপ কম উৎপন্ন হয়, অংশবোৰ কম ক্ষয় হয় আৰু মেচিনৰ দক্ষতা বাঢ়ে।