সাৰাংশ: বল (Force) হৈছে কোনো বস্তুৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা এক ঠেলা (push) বা টন (pull)। কমেও দুটা বস্তুৰ মাজত পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া হ’লেহে বল উৎপন্ন হয়। বলৰ প্ৰভাৱত বস্তুৰ গতিৰ অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন হ’ব পাৰে — স্থিৰ বস্তু গতিশীল বা গতিশীল বস্তু স্থিৰ হ’ব পাৰে, গতিৰ দিশ সলনি হ’ব পাৰে, বা বস্তুৰ আকৃতি সলনি হ’ব পাৰে। একে দিশত দুটা বল ক্ৰিয়া কৰিলে লব্ধি বল (Resultant force) দুটা বলৰ যোগফলৰ সমান হয়, আৰু বিপৰীত দিশত ক্ৰিয়া কৰিলে লব্ধি বল দুটা বলৰ পাৰ্থক্যৰ সমান হয়। বলক মূলতঃ দুই ভাগত ভগোৱা হয় — স্পৰ্শ বল (Contact force) আৰু অস্পৰ্শ বল (Non-contact force)। পেশীয় বল (Muscular force) আৰু ঘৰ্ষণ বল (Friction) স্পৰ্শ বলৰ উদাহৰণ, আৰু চুম্বকীয় বল (Magnetic force), স্থিৰ-বৈদ্যুতিক বল (Electrostatic force) আৰু মধ্যাকৰ্ষণ বল (Gravitational force) অস্পৰ্শ বলৰ উদাহৰণ।
চাপ (Pressure) হৈছে প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত প্ৰযুক্ত বল। চাপ = বল ÷ ক্ষেত্ৰফল (P = F/A)। চাপৰ একক হৈছে পাস্কেল (Pascal, Pa) বা N/m²। ক্ষেত্ৰফল হ্ৰাস পালে চাপ বৃদ্ধি পায় আৰু ক্ষেত্ৰফল বৃদ্ধি পালে চাপ হ্ৰাস পায়। তৰল পদাৰ্থ (দ্ৰব আৰু গেছ) সকলো দিশত চাপ প্ৰয়োগ কৰে। পাত্ৰৰ ভিতৰত দ্ৰৱৰ চাপ গভীৰতাৰ লগে লগে বৃদ্ধি পায়। বায়ুমণ্ডলীয় চাপ (Atmospheric pressure) হৈছে আমাৰ ওপৰত থকা বায়ুৰ স্তম্ভৰ ভাৰৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা চাপ। এই চাপ অতি বেছি হ’লেও আমি অনুভৱ নকৰো কাৰণ আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰৰ চাপো বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ সমান।
Summary: Chapter 11 of ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 8 General Science deals with Force and Pressure. A force is a push or pull exerted on an object through interaction between at least two objects. Force can change the state of motion of an object (making a stationary object move or a moving object stop), change its direction of motion, or change its shape. When two forces act on an object in the same direction, the resultant force equals their sum; when they act in opposite directions, the resultant equals their difference. Forces are classified as contact forces (muscular force and friction) and non-contact forces (magnetic force, electrostatic force, and gravitational force). Pressure is defined as the force acting per unit area of a surface: P = F/A. Its SI unit is Pascal (Pa) or N/m². Pressure increases as the contact area decreases — this is why a sharp knife cuts more easily than a blunt one, and why animals like camels have broad feet to distribute their weight. Liquids exert pressure on the walls and base of their container, and this pressure increases with depth — which is why dams are made broader at the base. Atmospheric pressure is the pressure exerted by the weight of air above us; it acts equally in all directions and we do not feel it because the pressure inside our bodies balances it.
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বল কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো বস্তুৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা ঠেলা (push) বা টন (pull) কাৰ্যক বল বোলে। বল উৎপন্ন হ’বলৈ কমেও দুটা বস্তুৰ মাজত পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া হোৱাৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ২। বলৰ প্ৰভাৱত কি কি পৰিৱৰ্তন হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ বলৰ প্ৰভাৱত তলত দিয়া পৰিৱৰ্তনসমূহ হ’ব পাৰে — (১) স্থিৰ বস্তু গতিশীল হ’ব পাৰে, (২) গতিশীল বস্তু স্থিৰ হ’ব পাৰে, (৩) বস্তুৰ গতিৰ দিশ সলনি হ’ব পাৰে, (৪) বস্তুৰ গতিৰ বেগ বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পাব পাৰে, আৰু (৫) বস্তুৰ আকৃতি সলনি হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩। লব্ধি বল কাক বোলে?
উত্তৰঃ একাধিক বলে কোনো বস্তুৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰিলে সেই বলসমূহৰ সামগ্ৰিক প্ৰভাৱক লব্ধি বল বোলে। দুটা বল একে দিশত ক্ৰিয়া কৰিলে লব্ধি বল = F₁ + F₂, আৰু বিপৰীত দিশত ক্ৰিয়া কৰিলে লব্ধি বল = F₁ − F₂ (যেতিয়া F₁ > F₂)।
প্ৰশ্ন ৪। স্পৰ্শ বল কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ বলত দুটা বস্তুৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ স্পৰ্শৰ প্ৰয়োজন হয় তাক স্পৰ্শ বল বোলে। উদাহৰণ: পেশীয় বল (Muscular force) আৰু ঘৰ্ষণ বল (Friction)।
প্ৰশ্ন ৫। অস্পৰ্শ বল কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ বল দুটা বস্তুৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ স্পৰ্শ নোহোৱাকৈও ক্ৰিয়া কৰিব পাৰে তাক অস্পৰ্শ বল বোলে। উদাহৰণ: চুম্বকীয় বল (Magnetic force) আৰু মধ্যাকৰ্ষণ বল (Gravitational force)।
প্ৰশ্ন ৬। পেশীয় বল কাক বোলে?
উত্তৰঃ মানুহ বা জন্তুৰ পেশীৰ দ্বাৰা উৎপন্ন বলক পেশীয় বল বোলে। গাড়ী ঠেলা, বস্তু তোলা, চাকা ঘুৰোৱা আদি কাৰ্যত পেশীয় বলৰ ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৭। ঘৰ্ষণ বল কাক বোলে?
উত্তৰঃ দুটা পৃষ্ঠ পৰস্পৰৰ সংস্পৰ্শত থাকি গতি কৰাৰ সময়ত যি বলে গতিৰ বিৰোধিতা কৰে তাক ঘৰ্ষণ বল বোলে। ঘৰ্ষণ বল সদায় গতিৰ বিপৰীত দিশত কাৰ্য কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। মধ্যাকৰ্ষণ বল কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীয়ে প্ৰতিটো বস্তুকে নিজৰ কেন্দ্ৰৰ দিশত আকৰ্ষণ কৰে — এই আকৰ্ষণ বলক মধ্যাকৰ্ষণ বল বোলে। ইয়াৰ ফলতে ওপৰলৈ নিক্ষেপ কৰা বস্তু তললৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৯। স্থিৰ-বৈদ্যুতিক বল কাক বোলে?
উত্তৰঃ আহিত বস্তু এটাই আনৰ্হিত বস্তু এটাক আকৰ্ষণ কৰে — এই বলক স্থিৰ-বৈদ্যুতিক বল বোলে। কৃত্ৰিম কাপোৰেৰে ঘঁহা বেলুনে বেৰখনৰ লগত লাগি ধৰে কাৰণ স্থিৰ-বৈদ্যুতিক বলৰ ফলত আহিত বেলুনে আনৰ্হিত বেৰক আকৰ্ষণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১০। চাপ কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত প্ৰযুক্ত বলক চাপ বোলে। চাপ = বল ÷ ক্ষেত্ৰফল। চাপৰ গাণিতিক ৰূপ: P = F/A।
প্ৰশ্ন ১১। চাপৰ একক কি?
উত্তৰঃ চাপৰ SI একক হৈছে পাস্কেল (Pascal, Pa)। ইয়াক N/m² (নিউটন প্ৰতি বৰ্গমিটাৰ)ও লিখা হয়। ফৰাচী বিজ্ঞানী ব্লেজ পাস্কেলৰ নামেৰে এই একক ৰখা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১২। কিয় কিনাৰিক ধাৰালো ৰখা হয়?
উত্তৰঃ ধাৰালো কিনাৰিৰ স্পৰ্শৰ ক্ষেত্ৰফল অতি কম। একেটা বল প্ৰয়োগত কম ক্ষেত্ৰফলত বেছি চাপ উৎপন্ন হয়, সেয়ে ধাৰালো ছুৰি বা কাতৰীয়ে সহজতে কাটিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। উটৰ খোজৰ তলভাগ বহল কিয়?
উত্তৰঃ উটৰ খোজৰ তলভাগ বহল হোৱাৰ ফলত মাটিত স্পৰ্শৰ ক্ষেত্ৰফল বাঢ়ে। ক্ষেত্ৰফল বাঢ়িলে চাপ কমে, সেয়ে মৰুভূমিৰ বালিত উটে ডুব নাযায়।
প্ৰশ্ন ১৪। বান্ধৰ (Dam) তলৰ অংশ কিয় বেছি মোটা ৰখা হয়?
উত্তৰঃ তৰল পদাৰ্থৰ চাপ গভীৰতাৰ লগে লগে বৃদ্ধি পায়। বান্ধত তলত পানীৰ চাপ সবাতোকৈ বেছি, সেয়ে সেই চাপ সহিব পাৰিবলৈ বান্ধৰ তলৰ অংশ বেছি মোটা আৰু বহল ৰখা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫। বায়ুমণ্ডলীয় চাপ কাক বোলে?
উত্তৰঃ আমাৰ চাৰিওফালে থকা বায়ুমণ্ডলৰ স্তম্ভৰ ভাৰৰ ফলত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত যি চাপ ক্ৰিয়া কৰে তাক বায়ুমণ্ডলীয় চাপ বোলে। এই চাপ অতি বেছি (প্ৰায় ১,০১,৩২৫ Pa) কিন্তু আমি ইয়াক অনুভৱ নকৰো কাৰণ আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰৰ চাপেও বায়ুমণ্ডলীয় চাপক সমতুল্য কৰে।
প্ৰশ্ন ১৬। তৰল পদাৰ্থই কেনেকৈ চাপ প্ৰয়োগ কৰে?
উত্তৰঃ তৰল পদাৰ্থই পাত্ৰৰ দেৱাল আৰু তলত চাপ প্ৰয়োগ কৰে। তৰলৰ চাপ গভীৰতাৰ লগে লগে বাঢ়ে আৰু ই সকলো দিশত সমানভাৱে বিস্তাৰ লাভ কৰে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বলৰ বিভিন্ন প্ৰভাৱ উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বলৰ বিভিন্ন প্ৰভাৱ তলত দিয়া হ’ল:
- স্থিৰ বস্তুক গতিশীল কৰে: মাটিত থকা ফুটবল লাথি মাৰিলে গতি পায়।
- গতিশীল বস্তুক স্থিৰ কৰে: গতিশীল ফুটবলক হাতেৰে ধৰিলে ই ৰৈ যায়।
- গতিৰ বেগ বৃদ্ধি কৰে: গতিশীল বস্তুক একে দিশত বল প্ৰয়োগ কৰিলে বেগ বাঢ়ে।
- গতিৰ বেগ হ্ৰাস কৰে: গতিশীল বস্তুক বিপৰীত দিশত বল প্ৰয়োগ কৰিলে বেগ কমে।
- গতিৰ দিশ সলনি কৰে: ক্ৰিকেট বেটেৰে বলৰ দিশ সলনি হয়।
- আকৃতি সলনি কৰে: মাটিৰ পিণ্ড হাতেৰে টিপিলে তাৰ আকৃতি সলনি হয়।
প্ৰশ্ন ২। স্পৰ্শ বল আৰু অস্পৰ্শ বলৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰঃ
| স্পৰ্শ বল (Contact Force) | অস্পৰ্শ বল (Non-contact Force) |
|---|---|
| দুটা বস্তুৰ প্ৰত্যক্ষ স্পৰ্শৰ প্ৰয়োজন হয়। | দুটা বস্তুৰ প্ৰত্যক্ষ স্পৰ্শ নোহোৱাকৈও ক্ৰিয়া কৰে। |
| উদাহৰণ: পেশীয় বল, ঘৰ্ষণ বল | উদাহৰণ: মধ্যাকৰ্ষণ বল, চুম্বকীয় বল, স্থিৰ-বৈদ্যুতিক বল |
| বস্তুৰ মাজত দূৰত্ব থাকিলে এই বল ক্ৰিয়া নকৰে। | দূৰত্ব থাকিলেও এই বল ক্ৰিয়া কৰিব পাৰে। |
প্ৰশ্ন ৩। চাপ কাক বোলে? চাপৰ সূত্ৰ লিখা আৰু ইয়াৰ একক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত প্ৰযুক্ত বলক চাপ বোলে।
চাপৰ সূত্ৰ: চাপ (P) = বল (F) ÷ ক্ষেত্ৰফল (A)
অৰ্থাৎ: P = F/A
চাপৰ SI একক হৈছে পাস্কেল (Pa) বা N/m²। যদি ১ নিউটন বল ১ বৰ্গমিটাৰ ক্ষেত্ৰফলত প্ৰযুক্ত হয়, তেন্তে সেই চাপক ১ পাস্কেল বোলে।
প্ৰশ্ন ৪। বায়ুমণ্ডলীয় চাপ কিয় আমি অনুভৱ নকৰো?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলীয় চাপ অতি বেছি হয়। কিন্তু আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰত থকা তৰল আৰু গেছৰ চাপেও বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ সমান। এই দুই চাপ পৰস্পৰ সমতুলীয় হোৱাৰ বাবে বায়ুৰ চাপৰ প্ৰভাৱ আমি শৰীৰত অনুভৱ নকৰো।
প্ৰশ্ন ৫। ৰাবাৰৰ চাকনিয়া (Rubber sucker) কেনেকৈ কাম কৰে?
উত্তৰঃ ৰাবাৰৰ চাকনিয়া মসৃণ পৃষ্ঠত চাপ দিলে ভিতৰৰ বায়ু বাহিৰ হৈ যায়। ফলত চাকনিয়াৰ ভিতৰত বায়ুৰ চাপ শূন্য বা অতি কম হৈ পৰে। বাহিৰৰ বায়ুমণ্ডলীয় চাপে চাকনিয়াটো পৃষ্ঠত দৃঢ়ভাৱে ধৰি ৰাখে। এইদৰে বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ কাৰণে চাকনিয়া পৰা নাযায়।
প্ৰশ্ন ৬। ধনুকৰ উদাহৰণেৰে বলৰ প্ৰকাৰ বুজাই দিয়া।
উত্তৰঃ এজন তিৰন্দাজে ধনুক টানোতে:
- তিৰন্দাজৰ পেশীয়ে ধনুকত বল প্ৰয়োগ কৰে — এই বল হৈছে পেশীয় বল (স্পৰ্শ বল)।
- ধনুকৰ আকৃতি সলনি হয় (বাকলি যায়)।
- কাঁড় এৰি দিলে ধনুকে কাঁড়ক গতি দিয়ে — এইটো স্পৰ্শ বল।
- কাঁড় বায়ুত গতি কৰিলে মধ্যাকৰ্ষণ বল আৰু ঘৰ্ষণ বল (অস্পৰ্শ আৰু স্পৰ্শ) ক্ৰিয়া কৰে।
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। তুমি যিবোৰ অৱস্থাত ঠেলা বা টনা প্ৰয়োগ কৰি বস্তুৰ গতিৰ অৱস্থা সলনি কৰিব পাৰা তাৰ দুটাকৈ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ
ঠেলা (Push) ৰ উদাহৰণ:
- এটা ভাৰী বাকচক ঠেলি এটা কোঠাৰ পৰা আন কোঠালৈ নিয়া — এই ঠেলা বলে স্থিৰ বাকচটোক গতিশীল কৰে।
- মাটিত থকা ফুটবলত লাথি মাৰি বলৰ গতি আৰম্ভ কৰা।
টনা (Pull) ৰ উদাহৰণ:
- কুঁৱাৰ পৰা ৰছিৰে পানী উলিয়াবলৈ বালতি টনা — টনা বলে স্থিৰ বালতিক উপৰলৈ গতিশীল কৰে।
- দেৰাজ টানি খোলা — টনা বলে স্থিৰ দেৰাজক গতিশীল কৰে।
প্ৰশ্ন ২। বলৰ প্ৰয়োগত বস্তুৰ আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ
- মাটিৰ পিণ্ড হাতেৰে চিপিলে বা ঢকালে তাৰ আকৃতি সলনি হয়।
- প্লাষ্টিকৰ বটল হাতেৰে চিপিলে বা ছিটিকালে তাৰ আকৃতি সলনি হয়।
প্ৰশ্ন ৩। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা।
উত্তৰঃ
- (ক) কুঁৱাৰ পৰা পানী উলিয়াবলৈ ৰছিত টনা বল প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
- (খ) আহিত বস্তুয়ে আনৰ্হিত বস্তুক আকৰ্ষণ কৰে।
- (গ) বোজা থকা হাতগাড়ীখন লৈ যাবলৈ ইয়াক ঠেলা বা টনা প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
- (ঘ) এটা চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰু আন এটা চুম্বকৰ উত্তৰ মেৰুক বিকৰ্ষণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। নিচৰ শূন্যস্থানসমূহ পূৰণ কৰা। (পেশীয়, স্পৰ্শ, অস্পৰ্শ, মধ্যাকৰ্ষণ, ঘৰ্ষণ, আকৃতি, আকৰ্ষণ)
উত্তৰঃ (তিৰন্দাজ এগৰাকী ধনুক টানি কাঁড় নিক্ষেপ কৰাৰ উদাহৰণ)
- (ক) ধনুকৰ তাঁৰ টানিলে ধনুকৰ আকৃতি সলনি হয়।
- (খ) তিৰন্দাজৰ দ্বাৰা প্ৰযুক্ত বল এটা পেশীয় বল।
- (গ) তাঁৰ মুকলি কৰিলে তিৰন্দাজে কাঁড়ৰ ওপৰত প্ৰযুক্ত কৰা বল এটা স্পৰ্শ বল।
- (ঘ) গতি কৰা কাঁড়ৰ ওপৰত মধ্যাকৰ্ষণ আৰু ঘৰ্ষণ বলে ক্ৰিয়া কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। নিচৰ প্ৰতিটো পৰিস্থিতিত বল প্ৰয়োগ কৰা কাৰক, য’ত বল প্ৰযুক্ত হৈছে তাৰ নাম আৰু বলৰ প্ৰভাৱ চিনাক্ত কৰা।
উত্তৰঃ
| পৰিস্থিতি | বল প্ৰয়োগকাৰী | বল প্ৰযুক্ত বস্তু | বলৰ প্ৰভাৱ |
|---|---|---|---|
| (ক) গোটেই কেচুটো চেপি নেমু ৰস উলিওৱা | আঙুলি | নেমু | আকৃতি সলনি আৰু ৰস বাহিৰ |
| (খ) টিউবৰ পৰা টুথপেষ্ট উলিওৱা | আঙুলি | টিউব | আকৃতি সলনি আৰু টুথপেষ্ট বাহিৰ |
| (গ) কুণ্ডলী স্প্ৰিঙত ওজন ওলমোৱা | ওজন (ভাৰ) | স্প্ৰিং | স্প্ৰিঙৰ আকৃতি সলনি (তললৈ টনা) |
| (ঘ) উচ্চ জাঁপৰ খেলুৱৈ জাঁপিয়াই বাৰ পাৰ হয় | পেশীয় বল | খেলুৱৈৰ শৰীৰ | গতিৰ অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন |
প্ৰশ্ন ৬। কোনো লোহাৰৰ গৰম লোহাৰ পিণ্ডৰ ওপৰত হাতুৰীৰে মাৰে। ফলত লোহাৰ পিণ্ডটোৰ আকৃতি সলনি হয়। ইয়াত ব্যৱহৃত বলটো কি বল?
উত্তৰঃ লোহাৰে হাতুৰীৰে মাৰিলে পেশীয় বল (Muscular force) প্ৰযুক্ত হয়। এই পেশীয় বল হাতুৰীৰ জৰিয়তে গৰম লোহাৰ পিণ্ডত প্ৰযুক্ত হৈ ইয়াৰ আকৃতি সলনি কৰে — ই স্পৰ্শ বল আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ৭। এটা বেলুন কৃত্ৰিম কাপোৰেৰে ঘঁহিলে এখন বেৰৰ লগত লাগি ধৰে। ইয়াত কি বলে ক্ৰিয়া কৰিছে?
উত্তৰঃ কৃত্ৰিম কাপোৰেৰে ঘঁহিলে বেলুনত বৈদ্যুতিক আধান উৎপন্ন হয়। আহিত বেলুনে আনৰ্হিত বেৰক আকৰ্ষণ কৰে। ইয়াত স্থিৰ-বৈদ্যুতিক বল (Electrostatic force) ক্ৰিয়া কৰিছে। এই বল হৈছে এক অস্পৰ্শ বল।
প্ৰশ্ন ৮। পানী ভৰা বালতি এটা মাটিৰ ওপৰত ধৰি ৰাখিলে ইয়াৰ ওপৰত কি কি বল ক্ৰিয়া কৰে? বালতিটো গতিশীল নোহোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ বালতিটোৰ ওপৰত দুটা বলে ক্ৰিয়া কৰে:
- মধ্যাকৰ্ষণ বল: পৃথিৱীয়ে বালতিটোক তললৈ টানে।
- পেশীয় বল: ব্যক্তিজনৰ পেশীয়ে বালতিটোক ওপৰলৈ ধৰি ৰাখে।
এই দুটা বল সমান আৰু বিপৰীত দিশত কাৰ্য কৰাৰ বাবে লব্ধি বল শূন্য হয়, সেয়ে বালতিটো গতিশীল নহয়।
প্ৰশ্ন ৯। উৎক্ষেপণৰ পিছত ৰকেটৰ ওপৰত কি কি বলে ক্ৰিয়া কৰে?
উত্তৰঃ ৰকেট উৎক্ষেপণৰ পিছত দুটা মুখ্য বলে ক্ৰিয়া কৰে:
- মধ্যাকৰ্ষণ বল: পৃথিৱীয়ে ৰকেটক তললৈ আকৰ্ষণ কৰে।
- ঘৰ্ষণ বল: বায়ুৰ সৈতে ঘৰ্ষণে ৰকেটৰ গতিক বাধা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ১০। টোকাৰ বা ড্ৰপাৰত বালব চেপি মুকলি কৰিলে ভিতৰত পানী সোমায় কিয়?
উত্তৰঃ বালব চেপিলে ভিতৰৰ বায়ু বাহিৰ হৈ যায়। বালব মুকলি কৰিলে ভিতৰত বায়ুৰ চাপ কমে বা শূন্য হয়। বাহিৰৰ বায়ুমণ্ডলীয় চাপে পানীক টোকাৰৰ ভিতৰলৈ ঠেলি দিয়ে। সেয়ে পানী টোকাৰৰ ভিতৰত সোমায়।
সাংখ্যিক প্ৰশ্নোত্তৰ (Numerical Problems)
প্ৰশ্ন ১। ৬০০ N বল এটা ৩০ m² ক্ষেত্ৰফলত প্ৰযুক্ত হ’লে চাপ কিমান হ’ব?
উত্তৰঃ সূত্ৰ: P = F/A
P = 600 N ÷ 30 m² = 20 Pa
প্ৰশ্ন ২। এজন মানুহৰ ওজন ৫০০ N। তেওঁৰ প্ৰতিটো পাদুকাৰ তলৰ ক্ষেত্ৰফল ২৫০ cm² = ০.০২৫ m²। তেওঁ দুখন ভৰিত থিয় হ’লে মাটিত কিমান চাপ পৰিব?
উত্তৰঃ মুঠ ক্ষেত্ৰফল = ২ × ০.০২৫ m² = ০.০৫ m²
P = F/A = 500 N ÷ 0.05 m² = 10,000 Pa বা 10 kPa
প্ৰশ্ন ৩। কোনো পৃষ্ঠত ১০০০ Pa চাপ আৰু ২ m² ক্ষেত্ৰফল থাকিলে বল কিমান?
উত্তৰঃ সূত্ৰ: F = P × A
F = 1000 Pa × 2 m² = 2000 N
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
উত্তৰঃ
- কোনো বস্তুক ঠেলা বা টনা কাৰ্যক বল বোলে।
- বল উৎপন্ন হ’বলৈ কমেও দুটা বস্তুৰ মাজত পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া হ’ব লাগে।
- প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত প্ৰযুক্ত বলক চাপ বোলে।
- চাপৰ SI একক হৈছে পাস্কেল (Pa)।
- পেশীয় বল হৈছে এক স্পৰ্শ বল।
- মধ্যাকৰ্ষণ বল হৈছে এক অস্পৰ্শ বল।
- তৰলৰ চাপ গভীৰতাৰ লগে লগে বৃদ্ধি পায়।
- ধাৰালো ছুৰিয়ে কম ক্ষেত্ৰফলত বল প্ৰযুক্ত কৰি বেছি চাপ উৎপন্ন কৰে।
- বায়ুমণ্ডলীয় চাপ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ ওজনৰ কাৰণে সৃষ্টি হয়।
- P = F/A সমীকৰণত P মানে চাপ, F মানে বল আৰু A মানে ক্ষেত্ৰফল।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
- বল উৎপন্ন হ’বলৈ কমেও দুটা বস্তুৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ প্ৰয়োজন। — শুদ্ধ
- ঘৰ্ষণ বল এটা অস্পৰ্শ বল। — অশুদ্ধ (ঘৰ্ষণ বল এটা স্পৰ্শ বল।)
- মধ্যাকৰ্ষণ বল এটা অস্পৰ্শ বল। — শুদ্ধ
- চাপ = বল × ক্ষেত্ৰফল। — অশুদ্ধ (চাপ = বল ÷ ক্ষেত্ৰফল।)
- তৰলৰ চাপ গভীৰতাৰ লগে লগে হ্ৰাস পায়। — অশুদ্ধ (তৰলৰ চাপ গভীৰতাৰ লগে লগে বৃদ্ধি পায়।)
- বায়ুমণ্ডলীয় চাপ মাত্ৰ এটা দিশত কাৰ্য কৰে। — অশুদ্ধ (বায়ুমণ্ডলীয় চাপ সকলো দিশত সমানভাৱে কাৰ্য কৰে।)
- চাপৰ SI একক পাস্কেল (Pa)। — শুদ্ধ
- বলৰ প্ৰয়োগত বস্তুৰ আকৃতি সলনি হ’ব পাৰে। — শুদ্ধ
- স্থিৰ-বৈদ্যুতিক বল এটা স্পৰ্শ বল। — অশুদ্ধ (স্থিৰ-বৈদ্যুতিক বল এটা অস্পৰ্শ বল।)
- বান্ধৰ তলৰ অংশ বেছি মোটা কৰা হয় কাৰণ তাত পানীৰ চাপ সবাতোকৈ বেছি। — শুদ্ধ
মিলোৱা
| ‘ক’ অংশ | ‘খ’ অংশ |
|---|---|
| পেশীয় বল | অস্পৰ্শ বল |
| মধ্যাকৰ্ষণ বল | স্পৰ্শ বল |
| ঘৰ্ষণ বল | N/m² |
| চাপৰ একক | গভীৰতাৰ লগে লগে বাঢ়ে |
| তৰলৰ চাপ | স্পৰ্শ বল |
| চুম্বকীয় বল | অস্পৰ্শ বল |
উত্তৰঃ
- পেশীয় বল → স্পৰ্শ বল
- মধ্যাকৰ্ষণ বল → অস্পৰ্শ বল
- ঘৰ্ষণ বল → স্পৰ্শ বল
- চাপৰ একক → N/m²
- তৰলৰ চাপ → গভীৰতাৰ লগে লগে বাঢ়ে
- চুম্বকীয় বল → অস্পৰ্শ বল
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। হাইড্ৰোলিক লিফট কেনে নীতিত কাম কৰে?
উত্তৰঃ হাইড্ৰোলিক লিফট পাস্কেলৰ সূত্ৰৰ ওপৰত নিৰ্মিত। তৰলে এটা স্থানত প্ৰয়োগ কৰা চাপ সকলো দিশত সমানভাৱে বিস্তাৰ কৰে। সৰু পিষ্টনত কম বল প্ৰয়োগ কৰি বৃহৎ পিষ্টনত বেছি বল উৎপন্ন কৰা হয়, কাৰণ বৃহৎ পৃষ্ঠৰ ক্ষেত্ৰফল বেছি হোৱাৰ বাবে মুঠ বল বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ২। তোগ-যুদ্ধত (Tug-of-War) দুটা দলে সমান বলেৰে টানিলে কি হয়?
উত্তৰঃ তোগ-যুদ্ধত দুটা দলে যদি সমান বলেৰে বিপৰীত দিশত টানে, তেন্তে লব্ধি বল শূন্য হয়। ফলত ৰছিটো গতিশীল নহয় আৰু কোনো দলেই জিকিব নোৱাৰে। যেতিয়া এটা দলে বেছি বল প্ৰয়োগ কৰে, তেতিয়া লব্ধি বল সেই দলৰ দিশত হয় আৰু সেই দলে জিকে।
প্ৰশ্ন ৩। চোকা সূঁচ আৰু মোটা পিন — কোনটোয়ে কাপোৰত বেছি সহজে সোমায় আৰু কিয়?
উত্তৰঃ চোকা সূঁচ বেছি সহজে কাপোৰত সোমায়। চোকা সূঁচৰ মূৰৰ ক্ষেত্ৰফল অতি কম, সেয়ে একেটা বলতে কম ক্ষেত্ৰফলত বেছি চাপ উৎপন্ন হয়। মোটা পিনৰ মূৰৰ ক্ষেত্ৰফল বেছি হোৱাত চাপ কম হয়, সেয়ে কাপোৰ কাটিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৪। পানীৰ তলত গভীৰ হ’লে পানীৰ চাপ বাঢ়ে কিয়?
উত্তৰঃ পানীৰ তলত গভীৰ হ’লে ওপৰৰ পানীৰ স্তম্ভৰ ভাৰ বাঢ়ে। এই অতিৰিক্ত ভাৰ তলৰ পানীত চাপ হিচাপে প্ৰযুক্ত হয়। সেয়ে গভীৰ হ’লে চাপ বাঢ়ে। গভীৰ সাগৰত ডুবাৰুৰ কাণত বিষ হয় এই বাঢ়তি চাপৰ বাবেই।
প্ৰশ্ন ৫। বলৰ SI একক কি?
উত্তৰঃ বলৰ SI একক হৈছে নিউটন (Newton, N)। ব্ৰিটিছ বিজ্ঞানী আইজাক নিউটনৰ নামেৰে এই একক নামকৰণ কৰা হৈছে।