সাৰাংশ: শস্য উৎপাদন আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যায়ত কৃষিকৰ্মৰ বিভিন্ন দিশ আলোচনা কৰা হৈছে। একে বিধ উদ্ভিদ এখন ঠাইত অধিক পৰিমাণে খেতি কৰিলে তাক শস্য বোলে। ঋতু অনুযায়ী শস্যক দুটা ভাগত ভগোৱা হয়— খাৰিফ শস্য আৰু ৰবি শস্য। বৰ্ষাকালত (জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰলৈ) সিঁচা শস্যক খাৰিফ শস্য বোলে। ধান, যৱ, কপাহ, বাদাম, চয়াবিন আদি খাৰিফ শস্যৰ উদাহৰণ। শীতকালত (অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চলৈ) সিঁচা শস্যক ৰবি শস্য বোলে। ঘেঁহু, বুট, মটৰ মাহ, সৰিয়হ, মছুৰ আদি ৰবি শস্যৰ উদাহৰণ।
শস্য উৎপাদনৰ মূল কৃষিকৰ্মসমূহ হৈছে— মাটি চহোৱা, বীজ সিঁচা, সাৰ প্ৰয়োগ, জলসিঞ্চন, বনবাত নিৰোৱা, শস্য চপোৱা, মৰণা মৰা আৰু সংৰক্ষণ। মাটি চহোৱাৰ ফলত মাটি ঢিলা হয় আৰু পোষক দ্ৰব্যবোৰ ওপৰলৈ আহে। ভাল বীজ বাছনি কৰিবলৈ বীজবোৰ পানীত দিলে নষ্ট বীজ ওপঙি থাকে। জলসিঞ্চনৰ আধুনিক পদ্ধতি হিচাপে পানী ছটিওৱা ব্যৱস্থা (Sprinkler) আৰু পানী নিগৰোৱা ব্যৱস্থা (Drip irrigation) বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। জৈৱিক সাৰ প্ৰাকৃতিক, পৰিবেশ-বান্ধৱ আৰু মাটিৰ গুণাগুণ উন্নত কৰে; আনহাতে ৰাসায়নিক সাৰ কাৰখানাত প্ৰস্তুত কৰা হয় আৰু তাত উচ্চ পৰিমাণে পোষক দ্ৰব্য থাকে। খেতি পথাৰৰ অপতৃণ নিৰোৱা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ অপতৃণে শস্যৰ পোষক দ্ৰব্য, পানী আৰু পোহৰ কাঢ়ি লয়। পৈণত শস্য কাটি তাৰ পৰা বীজ পৃথক কৰাৰ পদ্ধতিক মৰণা মৰা বোলে। সংৰক্ষণৰ সময়ত পোক-পৰুৱা আৰু ভেঁকুৰৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ শস্য ভালকৈ শুকুওৱা হয়।
প্ৰাণীজ খাদ্যৰ উৎপাদনো কৃষিকৰ্মৰ অংশ। গৰু, ম’হ, ছাগলী আদি পোহনীয়া জন্তুৰ পৰা গাখীৰ পোৱা যায়। মুৰ্গী পালন, মীন পালন (মাছ) আৰু মৌ পালনৰ জৰিয়তেও খাদ্য আৰু জীৱিকা উপাৰ্জন কৰা হয়। এইদৰে কৃষি আৰু প্ৰাণী পালন একত্ৰে মানুহৰ খাদ্যৰ চাহিদা পূৰণ কৰে।
Summary: Chapter 1 of Class 8 General Science deals with Crop Production and Management. When plants of the same kind are grown and cultivated on a large scale at one place, they are called crops. Based on the season, crops are classified into two types — Kharif crops and Rabi crops. Kharif crops are sown during the rainy season (June to September) and include paddy, maize, cotton, groundnut, and soybean. Rabi crops are sown in winter (October to March) and include wheat, gram, peas, mustard, and linseed.
The basic agricultural practices involved in crop production are: preparation of soil (tilling/ploughing), sowing, adding manure and fertilizers, irrigation, weeding, harvesting, threshing, and storage. Tilling loosens the soil and brings nutrient-rich layers to the surface. Damaged seeds can be identified by placing them in water — they float because they are hollow and lighter. Modern irrigation methods like sprinkler systems and drip irrigation help conserve water. Organic manure is natural, environment-friendly, and improves soil texture, while chemical fertilizers are factory-made and supply concentrated nutrients. Weeds must be removed because they compete with crops for water, nutrients, light, and space. After harvesting, grains are separated from the stalk through threshing. Grains must be dried properly before storage to protect them from pests and fungi. Animals also provide food — cattle give milk, poultry give eggs and meat, fish farming provides protein, and beekeeping produces honey. Together, crop production and animal husbandry meet the food needs of the growing population.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
তালিকাৰ পৰা উপযুক্ত শব্দ বাছি লৈ শূন্যস্থান পূৰণ কৰা: ওপঙি, পানী, শস্য, পোষক দ্ৰব্য, চহোৱা
(ক) একে বিধ উদ্ভিদ এখন ঠাইত অধিক পৰিমাণে গজালে বা খেতি কৰিলে তাক ________ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ শস্য।
(খ) শস্য সিঁচাৰ আগতে মাটি ডৰা ________ হয়।
উত্তৰঃ চহোৱা।
(গ) নষ্ট হোৱা বীজবোৰ পানীত ________ থাকে।
উত্তৰঃ ওপঙি।
(ঘ) শস্যৰ বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰচুৰ সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু মাটিৰ পৰা ________ আৰু ________ প্ৰয়োজন হয়।
উত্তৰঃ পানী আৰু পোষক দ্ৰব্য।
২। মিলোৱা (Match the Following)
‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| খাৰিফ শস্য | ধান আৰু যৱ |
| ৰবি শস্য | ঘেঁহু, বুট মাহ, মটৰ মাহ |
| ৰাসায়নিক সাৰ | ইউৰিয়া আৰু ছুপাৰ ফছফেট |
| জৈৱিক সাৰ | প্ৰাণীৰ বৰ্জিত দ্ৰব্য, গৰুৰ গোবৰ আৰু উদ্ভিদৰ অৱশিষ্ট |
৩। দুটাকৈ উদাহৰণ দিয়া (Give Two Examples)
(ক) খাৰিফ শস্যৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ খাৰিফ শস্যৰ দুটা উদাহৰণ হৈছে— ধান আৰু যৱ (মাকৈ)। অন্য উদাহৰণ: কপাহ, বাদাম, চয়াবিন।
(খ) ৰবি শস্যৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ৰবি শস্যৰ দুটা উদাহৰণ হৈছে— ঘেঁহু আৰু বুট মাহ। অন্য উদাহৰণ: মটৰ মাহ, সৰিয়হ, মছুৰ।
৪। চমু টোকা লিখা (Short Notes)
(ক) মাটি চহোৱাৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ মাটি চহোৱা হৈছে শস্য সিঁচাৰ আগতে কৰা প্ৰথম আৰু সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম। লাঙলৰ সহায়ত মাটি ওলোটাই দিলে মাটিৰ তলৰ পোষক দ্ৰব্যবোৰ ওপৰলৈ আহে। মাটি ঢিলা হোৱাৰ ফলত উদ্ভিদৰ শিপাই সহজে তললৈ যাব পাৰে আৰু বায়ু চলাচল সুচল হয়। ঢিলা মাটিত পানী বেছিকৈ শোষিত হয়। মাটিত থকা কেঁচু আৰু অণুজীৱবোৰে মাটিৰ উৰ্বৰতা বাঢ়ায়। মাটি চহোৱা কামটো লাঙল, কোদাল বা আধুনিক ট্ৰেক্টৰচালিত যন্ত্ৰৰ সহায়ত কৰা হয়। মাটিৰ ডেলাবোৰ ভাঙিবলৈ ‘পাতন’ ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু মাটি সমান কৰিবলৈ ‘বাৰ’ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(খ) বীজ সিঁচাৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ বীজ সিঁচা হৈছে মাটি চহোৱাৰ পিছৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম। ভাল শস্যৰ বাবে উন্নত জাতৰ, পৰিষ্কাৰ আৰু সুস্থ বীজ বাছনি কৰা উচিত। নষ্ট বীজ বাছনি কৰিবলৈ বীজবোৰ পানীত দিব লাগে — নষ্ট বীজ ফাঁপ হোৱা বাবে ওপঙি থাকে। বীজ নিৰ্দিষ্ট দূৰত্ব আৰু গভীৰতাত সিঁচিব লাগে যাতে প্ৰতিটো উদ্ভিদে পৰ্যাপ্ত সূৰ্যৰ পোহৰ, পানী আৰু পোষক দ্ৰব্য পায়। বীজ সিঁচা হাতেৰে বা বীজ-বিতৰণ যন্ত্ৰৰ (Seed Drill) সহায়ত কৰা হয়। বীজ-বিতৰণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত বীজবোৰ সমান দূৰত্বত আৰু নিৰ্দিষ্ট গভীৰতাত সিঁচিব পৰা যায় আৰু চৰাইয়ে খাব নোৱাৰে।
(গ) বনবাত নিৰোৱাৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ খেতি পথাৰত শস্যৰ লগতে গজি উঠা অপ্ৰয়োজনীয় উদ্ভিদবোৰক অপতৃণ (বনবাত) বোলে। এই অপতৃণবোৰে শস্যৰ লগত পানী, পোষক দ্ৰব্য, ঠাই আৰু সূৰ্যৰ পোহৰৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰে। কিছুমান অপতৃণ বিষাক্ত। সেয়েহে অপতৃণ নিৰোৱা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বনবাত নিৰোৱাৰ পদ্ধতিসমূহ হৈছে: (১) হাতেৰে বা খুৰপীৰ সহায়ত উভালি পেলোৱা, (২) মাটি চহাই দিয়া, (৩) অপতৃণনাশক ৰাসায়নিক দ্ৰব্য (Weedicide) ব্যৱহাৰ কৰা। অপতৃণনাশক দ্ৰব্য ব্যৱহাৰ কৰোঁতে মুখ আৰু নাক কাপোৰেৰে ঢাকি লব লাগে।
(ঘ) মৰণা মৰা (Threshing) ৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ পৈণত শস্য চপোৱাৰ পিছত বীজ বা শস্যখিনি গছৰ শাখা-প্ৰশাখা, খেৰ আৰু শীহৰ পৰা পৃথক কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে মৰণা মৰা বোলে। এই কামটো হাতেৰে বা যন্ত্ৰৰ সহায়ত কৰা হয়। আধুনিক কালত ‘কম্বাইন’ নামৰ যন্ত্ৰটো ব্যৱহাৰ হয় যি একে সময়তে শস্য চপোৱা আৰু মৰণা মৰা দুয়োটা কাম কৰিব পাৰে। মৰণা মৰাৰ পিছত ওৰণি দি (Winnowing) শস্যৰ পৰা খেৰ-শীহ বতাহত উৰাই পৃথক কৰা হয়।
৫। জৈৱিক সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ জৈৱিক সাৰ আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
| জৈৱিক সাৰ | ৰাসায়নিক সাৰ |
|---|---|
| প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ অৱশিষ্টৰ পচনৰ পৰা প্ৰস্তুত হয়। | কাৰখানাত ৰাসায়নিক পদ্ধতিত প্ৰস্তুত কৰা হয়। |
| ইয়াত হিউমাছ থাকে যি মাটিৰ গুণাগুণ উন্নত কৰে। | ইয়াত হিউমাছ নাথাকে। |
| মাটিৰ পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বাঢ়ায়। | অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰত মাটি নষ্ট হয় আৰু জল প্ৰদূষণ হয়। |
| পৰিবেশ বান্ধৱ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী উপকাৰী। | দ্ৰুত পোষক দ্ৰব্য যোগায় কিন্তু দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে ক্ষতিকাৰক। |
| সহজলভ্য আৰু কম খৰচী। | বেছি খৰচী। |
| উদাহৰণ: গৰুৰ গোবৰৰ সাৰ, কম্পোষ্ট, সেউজ সাৰ। | উদাহৰণ: ইউৰিয়া, ছুপাৰ ফছফেট, NPK সাৰ। |
৬। জলসিঞ্চনৰ বিষয়ে লিখা। পানী সংৰক্ষণ কৰা দুটা পদ্ধতিৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ মূৰে মূৰে শস্যৰ পথাৰত পানী যোগান ধৰা প্ৰক্ৰিয়াকে জলসিঞ্চন বোলে। শস্যৰ বৃদ্ধিৰ বাবে পানী অপৰিহাৰ্য। পানী বীজ অংকুৰিত হোৱাত সহায় কৰে, পোষক দ্ৰব্যক দ্ৰৱীভূত কৰি উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংশলৈ কঢ়িয়ায় আৰু মাটিৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। জলসিঞ্চনৰ উৎসমূহ হ’ল কুঁৱা, নল-কুঁৱা, পুখুৰী, নদী, বান্ধ আৰু খাল-বিল।
পানী সংৰক্ষণ কৰা দুটা আধুনিক পদ্ধতি:
(ক) পানী ছটিওৱা ব্যৱস্থা (Sprinkler System): এই পদ্ধতিত পাইপৰ জৰিয়তে চাপ দিয়া পানী ওপৰলৈ ওলাই বৰষুণৰ দৰে শস্যৰ ওপৰত পৰে। ইয়াত পানীৰ অপচয় কম হয় আৰু অসমান মাটিতো এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়।
(খ) পানী নিগৰোৱা ব্যৱস্থা (Drip Irrigation): এই পদ্ধতিত পানী পোনে পোনে উদ্ভিদৰ শিপাৰ ওচৰলৈ টোপাল টোপালকৈ যায়। ফলত পানীৰ অপচয় প্ৰায় নহয়। ফলমূলৰ বাগান আৰু শাক-পাচলিৰ খেতিত এই পদ্ধতি বিশেষ উপকাৰী।
৭। যদি বৰ্ষাকালত ঘেঁহু সিঁচা হয় তেন্তে কি হ’ব?
উত্তৰঃ ঘেঁহু এটি ৰবি শস্য যি শীতকালত (অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চ মাহলৈ) জন্মে। যদি বৰ্ষাকালত ঘেঁহু সিঁচা হয় তেন্তে তলৰ সমস্যাবোৰ হ’ব—
- বৰ্ষাকালৰ অতিৰিক্ত পানী আৰু উষ্ণতা ঘেঁহুৰ বাবে অনুকূল নহয়।
- মাটিত পানী জমা হৈ শিপা পচিব পাৰে।
- অধিক আৰ্দ্ৰতাত ভেঁকুৰজনিত ৰোগ হোৱাৰ সম্ভাৱনা বাঢ়িব।
- ঘেঁহুৰ সঠিক বিকাশ নহ’ব আৰু উৎপাদন কম হ’ব বা গছজোপা মৰি যাব।
৮। একেটি খেতি পথাৰত বাৰে বাৰে একে বিধ শস্য খেতি কৰিলে কি হ’ব?
উত্তৰঃ একেটি পথাৰত বাৰে বাৰে একে বিধ শস্য খেতি কৰিলে মাটিত নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ, পটাছিয়ামকে ধৰি বিভিন্ন পোষক দ্ৰব্য কমি যায়। এই অৱস্থাত মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায় আৰু শস্যৰ উৎপাদন কমি যায়। এই সমস্যা দূৰ কৰিবলৈ শস্যৰ আৱৰ্তন (Crop Rotation) অৰ্থাৎ ভিন্ন ভিন্ন বতৰত ভিন্ন শস্য খেতি কৰাৰ পদ্ধতি অৱলম্বন কৰা হয়। যেনে — পথাৰত এবাৰ ধান আৰু পৰৱৰ্তী বতৰত ডাইল জাতীয় শস্য খেতি কৰিলে মাটিত নাইট্ৰ’জেনৰ পৰিমাণ বাঢ়ে।
৯। অপতৃণ কি? ইয়াক কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ খেতি পথাৰত শস্যৰ লগতে গজি উঠা অপ্ৰয়োজনীয় উদ্ভিদবোৰক অপতৃণ বোলে। উদাহৰণ: ঘাঁহজাতীয় উদ্ভিদ, জংঘল পদুম আদি। অপতৃণে শস্যৰ পানী, পোষক দ্ৰব্য, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু ঠাই কাঢ়ি লয় ফলত শস্যৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয়। কিছুমান অপতৃণ বিষাক্তও হয়।
অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণৰ পদ্ধতি:
- যান্ত্ৰিক পদ্ধতি: হাতেৰে বা খুৰপীৰ সহায়ত মাটিৰ পৰা উভালি পেলোৱা।
- মাটি চহোৱা পদ্ধতি: মাটি চহাই দিলে অপতৃণৰ শিপা কাটি যায়।
- ৰাসায়নিক পদ্ধতি: অপতৃণনাশক ৰাসায়নিক দ্ৰব্য (যেনে 2,4-D) ব্যৱহাৰ কৰা। এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁতে সাৱধানতা অৱলম্বন কৰিব লাগে।
১০। আখোৰৰ পৰা চেনিলৈ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াৰ এখন প্ৰবাহ চিত্ৰ আঁকা।
উত্তৰঃ আখোৰ উৎপাদনৰ প্ৰবাহ চিত্ৰ:
মাটি চহোৱা → বীজ সিঁচা → সাৰ প্ৰয়োগ → জলসিঞ্চন → বনবাত নিৰোৱা → শস্য চপোৱা → কাৰখানালৈ পঠোৱা → চেনি প্ৰস্তুত কৰা
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। শস্য কাক বোলে?
উত্তৰঃ যেতিয়া একে বিধ উদ্ভিদ এখন ঠাইত অধিক পৰিমাণে খেতি কৰা হয় তেতিয়া তাক শস্য বোলে। উদাহৰণ: ধান, ঘেঁহু, মাকৈ।
প্ৰশ্ন ২। খাৰিফ শস্য কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বৰ্ষা ঋতুত (জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰলৈ) সিঁচা শস্যক খাৰিফ শস্য বোলে। উদাহৰণ: ধান, মাকৈ, কপাহ, বাদাম, চয়াবিন।
প্ৰশ্ন ৩। ৰবি শস্য কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ শীত ঋতুত (অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চলৈ) সিঁচা শস্যক ৰবি শস্য বোলে। উদাহৰণ: ঘেঁহু, বুট মাহ, মটৰ মাহ, সৰিয়হ, মছুৰ।
প্ৰশ্ন ৪। খাৰিফ আৰু ৰবি শস্যৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
| খাৰিফ শস্য | ৰবি শস্য |
|---|---|
| বৰ্ষাকালত সিঁচা হয় (জুন-ছেপ্টেম্বৰ) | শীতকালত সিঁচা হয় (অক্টোবৰ-মাৰ্চ) |
| বৰ্ষাকালত চপোৱা হয় | বসন্ত বা গ্ৰীষ্মকালত চপোৱা হয় |
| অধিক পানীৰ প্ৰয়োজন | কম পানীৰ প্ৰয়োজন |
| উদাহৰণ: ধান, মাকৈ, কপাহ | উদাহৰণ: ঘেঁহু, বুট, সৰিয়হ |
প্ৰশ্ন ৫। মাটি চহোৱা কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ মাটি চহোৱাৰ ফলে মাটি ঢিলা হয়, তলৰ পোষক দ্ৰব্য ওপৰলৈ আহে, উদ্ভিদৰ শিপাই সহজে তললৈ যাব পাৰে, বায়ু চলাচল সুচল হয় আৰু মাটিৰ পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বাঢ়ে। সেয়েহে মাটি চহোৱা অতি প্ৰয়োজনীয়।
প্ৰশ্ন ৬। ভাল বীজ চিনাক্ত কৰাৰ উপায় কি?
উত্তৰঃ বীজবোৰ পানীত দিলে ভাল বীজ তললৈ যায় আৰু নষ্ট বীজ ওপঙি থাকে। নষ্ট বীজ ফাঁপ হোৱা বাবে পানীতকৈ পাতল হয় আৰু ওপঙে। ভাল বীজ পৰিষ্কাৰ, সুস্থ আৰু উন্নত জাতৰ হ’ব লাগে।
প্ৰশ্ন ৭। বীজ-বিতৰণ যন্ত্ৰ (Seed Drill) ব্যৱহাৰৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ বীজ-বিতৰণ যন্ত্ৰৰ সুবিধাসমূহ হৈছে: (১) বীজ সমান দূৰত্বত আৰু নিৰ্দিষ্ট গভীৰতাত সিঁচিব পৰা যায়, (২) চৰাইয়ে খাব নোৱাৰে কাৰণ বীজ মাটিত পোতা হয়, (৩) সময় আৰু শ্ৰমৰ সাশ্ৰয় হয়, (৪) বীজৰ অপচয় কম হয়।
প্ৰশ্ন ৮। জলসিঞ্চন কাক বোলে? জলসিঞ্চনৰ উৎসবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ মূৰে মূৰে শস্যৰ পথাৰত পানী যোগান ধৰা প্ৰক্ৰিয়াকে জলসিঞ্চন বোলে। জলসিঞ্চনৰ উৎসমূহ হৈছে — কুঁৱা, নল-কুঁৱা, পুখুৰী, নদী, বান্ধ আৰু খাল-বিল।
প্ৰশ্ন ৯। পানী ছটিওৱা ব্যৱস্থা আৰু পানী নিগৰোৱা ব্যৱস্থাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
| পানী ছটিওৱা ব্যৱস্থা (Sprinkler) | পানী নিগৰোৱা ব্যৱস্থা (Drip) |
|---|---|
| পানী বৰষুণৰ দৰে ওপৰৰ পৰা পৰে | পানী টোপাল টোপালকৈ শিপাৰ কাষত পৰে |
| সামগ্ৰিক পথাৰত পানী দিব পৰা যায় | প্ৰতিটো উদ্ভিদৰ গুৰিত পানী দিয়া হয় |
| অসমান মাটিতো ব্যৱহাৰ হয় | ফলমূলৰ বাগান আৰু শাক-পাচলিত বিশেষ উপযোগী |
| পানীৰ অপচয় কিছু কম | পানীৰ অপচয় প্ৰায় নহয় |
প্ৰশ্ন ১০। শস্য চপোৱা (Harvesting) কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৈণত শস্য হাতেৰে বা যন্ত্ৰৰ সহায়ত কটা বা উভলা প্ৰক্ৰিয়াকে শস্য চপোৱা বোলে। হাতেৰে কটা কামত দা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যন্ত্ৰেৰে কৰা হ’লে ‘হাৰ্ভেষ্টাৰ’ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শস্য চপোৱাৰ সময়ত ভাৰতত বিভিন্ন উৎসৱ পালন কৰা হয়, যেনে — বিহু, পংগল, বৈশাখী আদি।
প্ৰশ্ন ১১। শস্য সংৰক্ষণৰ বাবে কি কৰা হয়?
উত্তৰঃ শস্য সংৰক্ষণৰ বাবে তলৰ ব্যৱস্থাসমূহ লোৱা হয়: (১) শস্য ভালকৈ ৰ’দত শুকুওৱা হয় যাতে আৰ্দ্ৰতা কমে, (২) পোক-পৰুৱা আৰু ভেঁকুৰৰ পৰা ৰক্ষাৰ বাবে ৰাসায়নিক দ্ৰব্য প্ৰয়োগ কৰা হয়, (৩) গৃহস্থালিত নিমপাতৰ সৈতে সংৰক্ষণ কৰা হয়, (৪) গুদাম, ছাইলো বা ধানৰ মৰাপাটৰ বস্তাত ভৰাই ৰখা হয়।
প্ৰশ্ন ১২। উদ্ভিদৰ বাবে পানী কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ বাবে পানী প্ৰয়োজনৰ কাৰণ: (১) বীজ অংকুৰিত হোৱাত সহায় কৰে, (২) পোষক দ্ৰব্য দ্ৰৱীভূত কৰি উদ্ভিদৰ সকলো অংশলৈ কঢ়িয়ায়, (৩) সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত অপৰিহাৰ্য, (৪) মাটিৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, (৫) অতিৰিক্ত গৰম বা ঠাণ্ডাৰ পৰা গছক ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। শস্যৰ আৱৰ্তন (Crop Rotation) কি? ইয়াৰ সুবিধা কি?
উত্তৰঃ একেটি পথাৰত বাৰে বাৰে ভিন্ন বিধ শস্য পৰ্যায়ক্ৰমে খেতি কৰা পদ্ধতিকে শস্যৰ আৱৰ্তন বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে এবাৰ ধান, পৰৱৰ্তী বতৰত ডাইল জাতীয় শস্য খেতি কৰা হয়। ইয়াৰ সুবিধা হৈছে — মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই থকা যায়, এবিধ শস্যৰ পোক-পতংগ আন বিধলৈ বিয়পিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ১৪। জৈৱিক সাৰ কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়?
উত্তৰঃ প্ৰাণীৰ মলমূত্ৰ, গৰুৰ গোবৰ, গছৰ পাত, শস্যৰ অৱশিষ্ট আদি এটা গাঁত বা ডাঙৰ পাত্ৰত জমা কৰি পচিবলৈ দিয়া হয়। অণুজীৱসমূহে এই বস্তুবোৰ পচাই জৈৱিক সাৰ বা কম্পোষ্টত পৰিণত কৰে। এই সাৰত হিউমাছ থাকে যি মাটিৰ গুণাগুণ উন্নত কৰে আৰু পোষক দ্ৰব্য যোগায়।
প্ৰশ্ন ১৫। কেঁচু আৰু অণুজীৱবোৰক কৃষকৰ বন্ধু কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ কেঁচুৱে মাটি খুচৰাই তুলি মাটি ঢিলা কৰে আৰু হিউমাছ যোগায়। অণুজীৱবোৰে মৰা গছ-গছনি আৰু প্ৰাণীৰ অৱশিষ্ট পচাই মাটিত পোষক দ্ৰব্য মুক্ত কৰে। ডাইল জাতীয় শস্যৰ শিপাত থকা ৰাইজ’বিয়াম (Rhizobium) জীৱাণুৱে বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন মাটিত আবদ্ধ কৰে। এই সকলো কাৰণতে কেঁচু আৰু অণুজীৱক কৃষকৰ বন্ধু বোলা হয়।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। শস্য উৎপাদনৰ মূল কৃষিকৰ্মসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ শস্য উৎপাদনৰ মূল কৃষিকৰ্মসমূহ হৈছে:
- মাটি চহোৱা: লাঙল বা আধুনিক যন্ত্ৰৰ সহায়ত মাটি ওলোটাই দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত মাটি ঢিলা হয়, পোষক দ্ৰব্য ওপৰলৈ আহে আৰু বায়ু চলাচল সুচল হয়।
- বীজ সিঁচা: উন্নত জাতৰ ভাল বীজ বাছনি কৰি নিৰ্দিষ্ট দূৰত্ব আৰু গভীৰতাত সিঁচা হয়।
- সাৰ প্ৰয়োগ: মাটিত পোষক দ্ৰব্য যোগাবলৈ জৈৱিক বা ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগ কৰা হয়।
- জলসিঞ্চন: শস্যৰ বৃদ্ধিৰ বাবে নিয়মীয়াকৈ পানী যোগান ধৰা হয়।
- বনবাত নিৰোৱা: শস্যৰ প্ৰতিযোগী অপতৃণ নিৰাই দিয়া হয়।
- শস্য চপোৱা: পৈণত শস্য কাটি চপোৱা হয়।
- মৰণা মৰা: শস্যৰ গছৰ পৰা বীজ পৃথক কৰা হয়।
- সংৰক্ষণ: বীজ শুকুৱাই গুদামত বা বস্তাত ৰখা হয়।
প্ৰশ্ন ২। জলসিঞ্চনৰ পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক পদ্ধতিসমূহৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ জলসিঞ্চনৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহ হৈছে:
- মোট (Moat): গৰু বা অন্য পশুৰ দ্বাৰা কুঁৱাৰ পৰা পানী টানি পথাৰলৈ দিয়া হয়।
- চেইন পাম্প (Chain Pump): শিকলিত বান্ধা পাত্ৰৰ সহায়ত কুঁৱাৰ পৰা পানী তোলা হয়।
- ঢেকিয়া (Dhekli): দীঘল বাঁহৰ এটা মূৰত পাত্ৰ আৰু আনটো মূৰত ভাৰি বস্তু বান্ধি পানী তোলা হয়।
- ৰহট (Rahat): চকাৰ সহায়ত পানী তোলা হয়।
আধুনিক পদ্ধতিসমূহ হৈছে:
- পানী ছটিওৱা ব্যৱস্থা (Sprinkler System): পাইপ আৰু ঘূৰণীয়া নজেলৰ সহায়ত বৰষুণৰ দৰে পানী ছটিওৱা হয়। ই অসমান পথাৰত উপযুক্ত।
- পানী নিগৰোৱা ব্যৱস্থা (Drip Irrigation): সৰু পাইপৰ সহায়ত পানী পোনে পোনে উদ্ভিদৰ শিপাৰ কাষলৈ টোপাল টোপালকৈ পঠোৱা হয়। পানীৰ অপচয় প্ৰায় নহয়।
প্ৰশ্ন ৩। কৃষিত ব্যৱহৃত আহিলা-পাতিসমূহৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ
- লাঙল (Plough): কাঠৰ দণ্ড আৰু তিকোণ লোহাৰ ফাললেৰে তৈয়াৰ। মাটি চহোৱা, আপতৃণ উভলোৱা আৰু সাৰ মাটিৰ লগত মিহলোৱাত কামত আহে। গৰু বা ম’হে টানে।
- কোদাল (Hoe): লোহাৰ চামুচৰ দৰে ফাল লগা দীঘল দণ্ডৰ আহিলা। অপতৃণ উভলাবলৈ আৰু মাটি ঢিলা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়।
- চাষ যন্ত্ৰ (Cultivator): ট্ৰেক্টৰচালিত যন্ত্ৰ। মাটি চহোৱাত সময় আৰু শ্ৰমৰ সাশ্ৰয় হয়।
- বীজ-বিতৰণ যন্ত্ৰ (Seed Drill): ট্ৰেক্টৰৰ পিছত লগোৱা যন্ত্ৰ যাৰ দ্বাৰা বীজ সমান দূৰত্বত আৰু নিৰ্দিষ্ট গভীৰতাত সিঁচিব পৰা যায়।
প্ৰশ্ন ৪। প্ৰাণীজ খাদ্যৰ উৎপাদনৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ কেৱল শস্য নহয়, প্ৰাণীজ খাদ্যও আমাৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। প্ৰাণীজ খাদ্যৰ উৎপাদনৰ বিভিন্ন উপায়:
- পশু পালন (Animal Husbandry): গৰু, ম’হ, ছাগলী আদি পোহনীয়া জন্তুৰ পৰা গাখীৰ পোৱা যায়। এই জন্তুবোৰক সুষম আহাৰ আৰু উপযুক্ত বাসস্থান দিয়া হয়।
- হাঁহ-কুকুৰা পালন (Poultry Farming): হাঁহ আৰু কুকুৰাৰ পৰা কণী আৰু মাংস পোৱা যায়।
- মাছ পালন (Fish Farming): পুখুৰী বা নদীত মাছ পালন কৰি উচ্চ প্ৰটিনযুক্ত খাদ্য পোৱা যায়।
- মৌ পালন (Bee Keeping): মৌমাখি পালন কৰি মৌ (Honey) সংগ্ৰহ কৰা হয়।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ কোৱা (True or False)
প্ৰশ্ন ১। নষ্ট হোৱা বীজ পানীত ডুব যায়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। নষ্ট হোৱা বীজ ফাঁপ হোৱা বাবে পানীত ওপঙি থাকে।
প্ৰশ্ন ২। ধান এটি খাৰিফ শস্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। ঘেঁহু বৰ্ষাকালত খেতি কৰা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ঘেঁহু শীতকালত খেতি কৰা হয়। ই এটি ৰবি শস্য।
প্ৰশ্ন ৪। পানী নিগৰোৱা ব্যৱস্থাত পানীৰ অপচয় প্ৰায় নহয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। অপতৃণে শস্যৰ লগত পোষক দ্ৰব্যৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৬। ৰাসায়নিক সাৰ পৰিবেশ বান্ধৱ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ৰাসায়নিক সাৰৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰে মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। মৰণা মৰাত শস্য আৰু খেৰ পৃথক কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৮। ৰাইজ’বিয়াম জীৱাণুৱে বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন মাটিত আবদ্ধ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (Multiple Choice Questions)
প্ৰশ্ন ১। তলৰ কোনটো খাৰিফ শস্য?
(ক) ঘেঁহু (খ) বুট মাহ (গ) ধান (ঘ) সৰিয়হ
উত্তৰঃ (গ) ধান।
প্ৰশ্ন ২। মাটি চহোৱাৰ কামত কোনটো আহিলা ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(ক) দা (খ) লাঙল (গ) খুৰপী (ঘ) টোকোৰা
উত্তৰঃ (খ) লাঙল।
প্ৰশ্ন ৩। নষ্ট বীজ চিনাক্ত কৰিব পাৰি কেনেকৈ?
(ক) ৰঙ চাই (খ) পানীত দি (গ) শুকলে (ঘ) গোন্ধ লৈ
উত্তৰঃ (খ) পানীত দি। নষ্ট বীজ পানীত ওপঙে।
প্ৰশ্ন ৪। ডাইল জাতীয় শস্যৰ শিপাত কোনটো জীৱাণু নাইট্ৰ’জেন আবদ্ধ কৰে?
(ক) ই-কোলি (খ) ৰাইজ’বিয়াম (গ) ষ্টেফাইল’ক’কাছ (ঘ) ক্লষ্ট্ৰিডিয়াম
উত্তৰঃ (খ) ৰাইজ’বিয়াম।
প্ৰশ্ন ৫। পানীৰ অপচয় সবাতোকৈ কম হয় কোন পদ্ধতিত?
(ক) মোট পদ্ধতি (খ) খাল পদ্ধতি (গ) পানী নিগৰোৱা পদ্ধতি (ঘ) পানী ছটিওৱা পদ্ধতি
উত্তৰঃ (গ) পানী নিগৰোৱা পদ্ধতি (Drip Irrigation)।
প্ৰশ্ন ৬। অপতৃণনাশক ৰাসায়নিক দ্ৰব্যৰ উদাহৰণ কি?
(ক) ইউৰিয়া (খ) 2,4-D (গ) NPK (ঘ) DDT
উত্তৰঃ (খ) 2,4-D।
প্ৰশ্ন ৭। শস্যৰ আৱৰ্তনৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
(ক) পানী সংৰক্ষণ কৰা (খ) মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰখা (গ) পোক-পৰুৱা বৃদ্ধি কৰা (ঘ) অপতৃণ বঢ়োৱা
উত্তৰঃ (খ) মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰখা।
প্ৰশ্ন ৮। বিহু উৎসৱ কিহৰ লগত জড়িত?
(ক) বীজ সিঁচাৰ উৎসৱ (খ) শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ (গ) সাৰ প্ৰয়োগৰ উৎসৱ (ঘ) জলসিঞ্চনৰ উৎসৱ
উত্তৰঃ (খ) শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ।