সাৰাংশ: ‘শিশুলীলা’ ঘোষাটি মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ অমৰ সাহিত্যকীৰ্তি ‘কীৰ্তন ঘোষা’ৰ পৰা সংকলন কৰা হৈছে। কীৰ্তন ঘোষাত মুঠ উনত্ৰিছটা আখ্যান আছে, আৰু এইটো তাৰ ভিতৰৰ এক বিশেষ ঘোষা। এই পাঠত শিশু কৃষ্ণৰ বাল্যলীলাৰ এটি মনোৰম দৃশ্য চিত্ৰিত হৈছে। গোপবালকসকলৰ লগত খেলি থাকোঁতে শিশু কৃষ্ণই মাটি খায়। তাৰে কিছুমান বন্ধুৱে মাক যশোদাক গোচৰ দিয়ে। যশোদাই পুত্ৰৰ কান ধৰি মাটি খোৱাৰ কাৰণ সোধে আৰু ক্ৰুদ্ধ হৈ শাস্তি দিবলৈ ভয় দেখুৱায়।

কৃষ্ণই নিজৰ মাকৰ ওচৰত নিৰ্দোষ বুলি দাবী কৰে আৰু বলাই তথা গোপবালকসকলে মিছা কথা কৈছে বুলি জনায়। কিন্তু মাক যশোদাই বিশ্বাস নকৰি তেওঁক মুখ মেলি দেখুৱাবলৈ কয়। শিশু কৃষ্ণই মুখ মেলি দেখুওৱাত যশোদাই তেওঁৰ মুখৰ ভিতৰত গোটেই ব্ৰহ্মাণ্ড দেখিবলৈ পায়। সূৰ্য, চন্দ্ৰ, তৰা, পৰ্বত, সমুদ্ৰ, নদী, দেৱতা — সমস্ত জগত কৃষ্ণৰ মুখৰ ভিতৰত আছে বুলি যশোদাই অনুভৱ কৰে। ইয়াৰে জৰিয়তে কৃষ্ণৰ দিব্য স্বৰূপ প্ৰকাশিত হয় আৰু যশোদাই উপলব্ধি কৰে যে তেওঁৰ পুত্ৰ স্বয়ং ভগৱান নাৰায়ণ।

এই পাঠটি ব্ৰজাৱলী ভাষাত ৰচিত। ব্ৰজাৱলী হৈছে মৈথিলী ভাষাৰ আধাৰত সৃষ্টি হোৱা এক কৃত্ৰিম সাহিত্যিক ভাষা, য’ত অসমীয়া, হিন্দী আদি ভাষাৰ শব্দৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছে। শংকৰদেৱে এই পাঠত কৃষ্ণৰ শিশুসুলভ সহজ-সৰল স্বভাৱ আৰু তেওঁৰ দিব্য মহিমা একে সময়তে উপস্থাপন কৰি এক অসাধাৰণ সাহিত্যিক কীৰ্তি ৰচনা কৰিছে। সাধাৰণ শিশুৰ দৰে মাটি খোৱা আৰু মাকৰ সৈতে তৰ্ক কৰা দৃশ্যখন পাঠকৰ মনত কৃষ্ণৰ মানৱীয় ৰূপটো জীৱন্ত কৰি তোলে, আনহাতে মুখৰ ভিতৰত ব্ৰহ্মাণ্ড দৰ্শনৰ দৃশ্যই তেওঁৰ ঈশ্বৰীয় সত্তা উদ্ভাসিত কৰে।

Summary: The chapter “Shishulila” (Childhood Play) is an excerpt from the celebrated devotional composition “Kirtan Ghosha” by the great saint-poet Mahapurush Srimanta Shankardev. Kirtan Ghosha contains twenty-nine narrative sections (akhyanas), and Shishulila is one of them. The text is written in Brajaboli — a literary language formed on a Maithili base, enriched with Assamese and Hindi words. The narrative depicts a charming episode from the childhood of Lord Krishna in Braj.

While playing with cowherd boys (gopabalakas), including his elder brother Balai (Balarama), young Krishna eats mud. Some of the boys report this to his mother Yashoda. Yashoda comes to Krishna, holds his hand, and angrily demands to know why he ate mud, threatening punishment. Krishna, looking at his mother with innocent eyes, denies the charge and says that his brother Balai and the other boys are lying. However, when Yashoda insists he open his mouth to prove his innocence, Krishna opens it wide — and Yashoda is astonished to see the entire universe inside: the sun, moon, stars, mountains, oceans, rivers, and all creation. She realises that her son is no ordinary child, but Lord Narayana himself. The text beautifully juxtaposes the simple human behaviour of a mischievous child with the sublime divine nature of the Supreme Being.

---

ভাব-বিষয়ক

১। চমু উত্তৰ দিয়া —

(ক) ‘শিশুলীলা’ ঘোষাটি কোনে ৰচনা কৰিছিল?

উত্তৰঃ ‘শিশুলীলা’ ঘোষাটি মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে ৰচনা কৰিছিল।

(খ) ‘শিশুলীলা’ত কাৰ কথা কোৱা হৈছে?

উত্তৰঃ ‘শিশুলীলা’ত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ শিশুকালৰ কথা কোৱা হৈছে।

(গ) শিশু কৃষ্ণই কাৰ কাৰ লগত খেলিছিল?

উত্তৰঃ শিশু কৃষ্ণই বলাই (বলোৰাম) আৰু সমনীয়া গোপশিশুসকলৰ লগত খেলিছিল।

(ঘ) খেলি থকা সময়ত কৃষ্ণই কি খাইছিল?

উত্তৰঃ খেলি থকা সময়ত কৃষ্ণই মাটি খাইছিল।

(ঙ) গোপশিশুসকলে যশোদাক কি গোচৰ দিছিল?

উত্তৰঃ গোপশিশুসকলে যশোদাক কৃষ্ণই মাটি এক দল খোৱা বুলি গোচৰ দিছিল।

(চ) গোপবালকসকলৰ কথা শুনি যশোদাই কি কৰিলে?

উত্তৰঃ গোপবালকসকলৰ কথা শুনি যশোদাই হাঁহি হাঁহি পুত্ৰৰ হাতত ধৰি আনিলে আৰু কিয় মাটি খালি বুলি সুধিলে। তেওঁ কোবাই ছাল ফটাই দিম বুলি ধমক দিলে।

(ছ) বলাই বুলি কাক কোৱা হৈছে? কৃষ্ণৰ লগত তেওঁৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰঃ বলাই বুলি বলোৰামক কোৱা হৈছে। কৃষ্ণৰ লগত তেওঁৰ সম্পৰ্ক হৈছে ডাঙৰ ককায়েকৰ সম্পৰ্ক। বলোৰাম কৃষ্ণৰ ডাঙৰ দাদা।

২। কোনে, কাক, কি কৈছিল লিখা —

(ক) “কেনে মাটি খাইলি অৰে গোপাল। কোবাই আজি তোৰ ফাৰিবো ছাল।”

উত্তৰঃ গোপবালকসকলৰ গোচৰ শুনি যশোদাই পুত্ৰ কৃষ্ণক (গোপালক) এই কথা কৈছিল। যশোদাই কৃষ্ণক মাটি খোৱাৰ কাৰণ সুধি তেওঁক কোবাই ছাল ফটাই দিব বুলি ধমক দিছিল।

(খ) “মাতস্ত কৃষ্ণে কহয় হাসি। মিছা মাতে সবে শুনিয়ো আই।”

উত্তৰঃ কৃষ্ণই তেওঁৰ মাক যশোদাক এই কথা কৈছিল। মাকে মাটি খাইছ বুলি ধমক দিওঁতে কৃষ্ণই মাকৰ মুখলৈ চাই হাঁহি হাঁহি কৈছিল যে, “মাতৃ, সকলোৱে মিছা কথা কৈছে, শুনিবা।” অৰ্থাৎ সি মাটি খোৱা বুলি বলাই আৰু গোপসকলে যি গোচৰ দিছে সেয়া মিছা বুলি সি জনাইছিল।

৩। প্ৰসংগ সংগতি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰা —

(ক) “যশোদা সুন্দৰী দেখন্ত পাছে। সমস্ত জগত গৰ্ভতে আছে।”

উত্তৰঃ উদ্ধৃত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাঠ্যপুথি ‘অংকুৰণ’ৰ অন্তৰ্গত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বিৰচিত ‘শিশুলীলা’ নামৰ পাঠটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।

গোপবালকসকলে যশোদাক কৃষ্ণই মাটি খোৱা বুলি গোচৰ দিলে। যশোদাই পুত্ৰক ধমক দিলে। কৃষ্ণই নিজৰ নিৰ্দোষিতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ মাকৰ অনুৰোধত মুখখন মেলি দিলে। তেতিয়া যশোদাই কৃষ্ণৰ মুখৰ ভিতৰত চালে আৰু তাত গোটেই জগতখন দেখিলে — সূৰ্য, চন্দ্ৰ, তৰা, পৰ্বত, সমুদ্ৰ, নদী, দেৱতা আদি সমস্ত ব্ৰহ্মাণ্ড কৃষ্ণৰ উদৰৰ ভিতৰত বিদ্যমান। যশোদাই উপলব্ধি কৰিলে যে তেওঁৰ পুত্ৰ কোনো সাধাৰণ শিশু নহয়, তেওঁ স্বয়ং ভগৱান নাৰায়ণ। এই শাৰীদুটিৰ জৰিয়তে কবিয়ে কৃষ্ণৰ বিশ্বব্যাপী ঈশ্বৰীয় স্বৰূপ আৰু বিশ্বৰূপ দৰ্শনৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰিছে।

(খ) “শুনিয়ো যশোদা সুন্দৰী হাসি। পুত্ৰৰ হাতত ধৰিলা আসি।”

উত্তৰঃ উদ্ধৃত কবিতাফাঁকি আমাৰ পাঠ্যপুথি ‘অংকুৰণ’ৰ অন্তৰ্গত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বিৰচিত ‘শিশুলীলা’ নামৰ পাঠটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।

গোপবালকসকলে যশোদাক গোচৰ দিলে যে কৃষ্ণই মাটি খাইছে। এই কথা শুনি যশোদাই পুত্ৰৰ ওচৰলৈ আহি তেওঁৰ হাতত ধৰিলে। এই দৃশ্যত মাতৃৰ স্নেহ, উদ্বেগ আৰু হাস্যৰসৰ সুন্দৰ সংমিশ্ৰণ আছে। যশোদাই ক্ৰোধাম্বিত হ’লেও মাতৃস্নেহত তেওঁ পুত্ৰক মৰমেৰে হাতত ধৰি আনিছে। ‘হাসি’ শব্দটিয়ে ইংগিত দিয়ে যে যশোদাই পুত্ৰৰ ওপৰত সঁচাকৈয়ে বেয়া পোৱা নাই, বৰং তেওঁৰ মাটি খোৱাৰ কথাত এক সহজাত মাতৃস্নেহমিশ্ৰিত হাঁহি ফুটিছে। এই শাৰীত মাতৃপুত্ৰৰ নিবিড় সম্পৰ্কৰ মনোজ্ঞ চিত্ৰ অঙ্কিত হৈছে।

৪। ‘শিশুলীলা’ পাঠটিৰ মূলভাৱ লিখা।

উত্তৰঃ ‘শিশুলীলা’ মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ ‘কীৰ্তন ঘোষা’ৰ অন্তৰ্গত এটি বিশেষ ঘোষা। এই পাঠত শিশু কৃষ্ণৰ বাল্যলীলাৰ এটি মনোৰম ঘটনা বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

বলাই আৰু সমনীয়া গোপবালকসকলৰ লগত খেলি থাকোঁতে কৃষ্ণই মাটি খায়। বন্ধুসকলে মাক যশোদাক গোচৰ দিয়ে। যশোদা পুত্ৰৰ হাতত ধৰি কিয় মাটি খালি বুলি ধমক দিয়ে। কৃষ্ণই নিজকে নিৰ্দোষ বুলি দাবী কৰে। মাকে মুখ মেলি দেখুৱাবলৈ কোৱাত কৃষ্ণই মুখ মেলি দিয়ে আৰু যশোদাই তেওঁৰ মুখৰ ভিতৰত সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড দেখিবলৈ পায়। এই অলৌকিক দৃশ্য দেখি যশোদাই উপলব্ধি কৰে যে তেওঁৰ পুত্ৰ স্বয়ং ভগৱান নাৰায়ণ। পাঠটিৰ মূল বক্তব্য হৈছে — কৃষ্ণৰ দ্বৈত সত্তা: বাহিৰে এজন সাধাৰণ মানৱশিশু, ভিতৰে সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ অধীশ্বৰ।

৫। শংকৰদেৱৰ ‘কীৰ্তন ঘোষা’ৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ‘কীৰ্তন ঘোষা’ মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ সাহিত্যিক জীৱনৰ শ্ৰেষ্ঠ কীৰ্তিস্তম্ভ। এই গ্ৰন্থত মুঠ উনত্ৰিছটা (২৯) আখ্যান বা ঘোষা আছে। ইয়াৰে সাতাইশটা (২৭) শংকৰদেৱ নিজে ৰচনা কৰিছিল আৰু বাকী দুটা তেওঁৰ প্ৰিয় শিষ্যসকলে ৰচনা কৰি সংযোজন কৰিছিল। কীৰ্তন ঘোষা ব্ৰজাৱলী ভাষাত ৰচিত। ইয়াত ভগৱান বিষ্ণুৰ দশাৱতাৰৰ কাহিনী আৰু ভক্তিতত্ত্বৰ বাণী সুন্দৰভাৱে উপস্থাপন কৰা হৈছে। কীৰ্তন ঘোষাই অসমীয়া সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিত এক অতুলনীয় স্থান অধিকাৰ কৰি আছে।

---

ভাষা-বিষয়ক

৬। তলত দিয়া শব্দকেইটাৰ আধুনিক অসমীয়া ৰূপ লিখা —

উত্তৰঃ

ব্ৰজাৱলী শব্দ	আধুনিক অসমীয়া ৰূপ
চক্ষু / চক্ষুত	চকু / চকুত
মাতন্ত	মাতিলে / ক’লে
ফাৰিবো	ফটাব / চিঙিম
গুনিয়া	গুনি / শুনি
কম্পাই	কঁপি / কঁপাই
দিলেক	দিলে
আসি	আহি
কহয়	কয়

৭। তলৰ শব্দকেইটাৰ বিপৰীতাৰ্থক শব্দ লিখা —

উত্তৰঃ

শব্দ	বিপৰীতাৰ্থক শব্দ
সুন্দৰী	অসুন্দৰী / কুৰূপা
পুত্ৰ	কন্যা / পুত্ৰী
ভাই	ভনী / বাই
সত্য	মিছা / অসত্য
ডাঙৰ	সৰু
হাঁহি	কান্দোন

৮। তলৰ শাৰীবোৰৰ পৰা ছন্দ-মিলোৱা শব্দযোৰ বিচাৰি উলিওৱা —

উত্তৰঃ

ছন্দ-মিলোৱা শব্দযোৰ
আদি — বাদী
খাল — ছাল
হাসি — আসি
ভৰি — ডৰি
পাছে — আছে
আই — সবাই

৯। তলত দিয়া কবিতাফাঁকিৰ গদ্যলিখন কৰা —

“শুনিয়ো যশোদা সুন্দৰী হাসি। পুত্ৰৰ হাতত ধৰিলা আসি।
কেনে মাটি খাইলি অৰে গোপাল। কোবাই আজি তোৰ ফাৰিবো ছাল।।”

উত্তৰঃ গোপবালকসকলৰ মুখৰ পৰা কৃষ্ণই মাটি খোৱাৰ কথা শুনি যশোদাই হাঁহি হাঁহি পুত্ৰৰ ওচৰলৈ আহি তেওঁৰ হাতত ধৰিলে। তাৰপিছত ক’লে — “হেৰ গোপাল, তই কিয় মাটি খালি? আজি তোক কোবাই তোৰ ছাল চিঙিম।”

১০। তলৰ বাক্যকেইটাত প্ৰশ্নবোধক বাক্যলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা —

(ক) কৃষ্ণই মাটি খাইছিল।

উত্তৰঃ কৃষ্ণই মাটি খাইছিল নে?

(খ) যশোদাই কৃষ্ণক ধমক দিছিল।

উত্তৰঃ যশোদাই কৃষ্ণক ধমক দিছিল নে?

(গ) বলাইয়ে মিছা কথা কৈছিল।

উত্তৰঃ বলাইয়ে মিছা কথা কৈছিল নে?

(ঘ) যশোদাই কৃষ্ণৰ মুখৰ ভিতৰত জগত দেখিছিল।

উত্তৰঃ যশোদাই কৃষ্ণৰ মুখৰ ভিতৰত জগত দেখিছিল নে?

১১। তলৰ বাক্যকেইটাৰ পৰা ক্ৰিয়াপদ চিনাক্ত কৰা —

উত্তৰঃ

বাক্য	ক্ৰিয়াপদ
কৃষ্ণই মাটি খাইছিল।	খাইছিল
যশোদাই পুত্ৰৰ হাতত ধৰিলে।	ধৰিলে
গোপবালকসকলে গোচৰ দিলে।	দিলে
কৃষ্ণই মুখ মেলিলে।	মেলিলে

১২। ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —

(ক) ব্ৰজাৱলী এটা কৃত্ৰিম সাহিত্যিক ভাষা। এই ভাষা কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ মানুহে কথাই কথাই নকয়।

(খ) মৈথিলী ভাষাৰ ভেটিত এই ভাষাটো গঢ় লৈ উঠিছে। ইয়াত অসমীয়া, হিন্দী আদি ভাষাৰ শব্দৰ সংমিশ্ৰণ আছে।

(গ) এই ভাষা শ্ৰুতিমধুৰ আৰু গীতৰ বাবে বিশেষভাৱে উপযোগী। ইয়াত স্বৰধ্বনিৰ প্ৰাচুৰ্য দেখা যায়।

(ঘ) মহাপুৰুষ শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱে বৰগীত, কীৰ্তন ঘোষা আদি ৰচনাত ব্ৰজাৱলী ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

১। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ চমু পৰিচয় দিয়া।

উত্তৰঃ মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ অসমৰ শ্ৰেষ্ঠ সন্ত-কবি, নাট্যকাৰ আৰু সমাজ সংস্কাৰক। তেওঁ ১৪৪৯ চনত নগাঁও জিলাৰ আলিপুখুৰীত জন্মগ্ৰহণ কৰে। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম কুসুম্বৰ ভূঞা আৰু মাতৃৰ নাম সত্যসন্ধ্যা। শংকৰদেৱে একশৰণ নাম ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰি অসমৰ ধৰ্ম-সামাজিক জীৱনত বিপ্লৱ আনিছিল। তেওঁৰ ৰচিত প্ৰধান গ্ৰন্থসমূহ হৈছে — কীৰ্তন ঘোষা, গুণমালা, কথা-গীতা, হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান, ভক্তি প্ৰদীপ আদি। তেওঁ অসমীয়া নাট (অংকীয়া নাট), বৰগীত আদিৰ প্ৰবৰ্তক। ১৫৬৮ চনত বৰদোৱাত তেওঁৰ দেহাৱসান হয়।

২। ‘শিশুলীলা’ৰ যিকোনো চাৰিটা মূল বিষয় উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ ‘শিশুলীলা’ৰ চাৰিটা মূল বিষয় হৈছে —

• কৃষ্ণই গোপবালকসকলৰ লগত খেলি থাকোঁতে মাটি খোৱাৰ ঘটনা।
• গোপবালকসকলে মাক যশোদাক গোচৰ দিয়া।
• যশোদাৰ ক্ৰোধ আৰু কৃষ্ণৰ নিজৰ নিৰ্দোষিতা প্ৰমাণৰ চেষ্টা।
• কৃষ্ণৰ মুখৰ ভিতৰত সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড দৰ্শন — কৃষ্ণৰ ঈশ্বৰীয় স্বৰূপৰ প্ৰকাশ।

৩। বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ) —

(ক) ‘শিশুলীলা’ কোনখন গ্ৰন্থৰ পৰা সংকলিত?
(i) নামঘোষা (ii) কীৰ্তন ঘোষা (iii) ভক্তি ৰত্নাৱলী (iv) গুণমালা

উত্তৰঃ (ii) কীৰ্তন ঘোষা

(খ) ‘বলাই’ বুলি কাক কোৱা হৈছে?
(i) কৃষ্ণক (ii) বলোৰামক (iii) যশোদাক (iv) গোপালক

উত্তৰঃ (ii) বলোৰামক

(গ) কৃষ্ণই খেলি থকা সময়ত কি খাইছিল?
(i) দৈ (ii) মাখন (iii) মাটি (iv) ফল

উত্তৰঃ (iii) মাটি

(ঘ) ‘শিশুলীলা’ কোনে ৰচনা কৰিছিল?
(i) মাধৱদেৱে (ii) শংকৰদেৱে (iii) দামোদৰদেৱে (iv) ভকতসকলে

উত্তৰঃ (ii) শংকৰদেৱে

(ঙ) যশোদাই কৃষ্ণৰ মুখৰ ভিতৰত কি দেখিলে?
(i) মাটি (ii) সোণ (iii) সমস্ত জগত / ব্ৰহ্মাণ্ড (iv) আন্ধাৰ

উত্তৰঃ (iii) সমস্ত জগত / ব্ৰহ্মাণ্ড

(চ) ‘দিলেক’ শব্দটোৰ আধুনিক অসমীয়া ৰূপ কি?
(i) নিদিলে (ii) দিলে (iii) ল’লে (iv) দিব

উত্তৰঃ (ii) দিলে

(ছ) ‘শিশুলীলা’ কোন ভাষাত ৰচিত?
(i) সংস্কৃত (ii) মৈথিলী (iii) ব্ৰজাৱলী (iv) হিন্দী

উত্তৰঃ (iii) ব্ৰজাৱলী