সাৰাংশ: হোমি জাহাংগীৰ ভাবা ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি গৱেষণাৰ পথিকৃৎ। তেখেত ১৯০৯ চনত মুম্বাইৰ এটি সম্ভ্ৰান্ত পাৰ্চী পৰিয়ালত জন্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। শিশু কালৰে পৰা তেখেতৰ টোপনি পাতল আছিল। ডাক্তৰক দেখুওৱাত ডাক্তৰে কৈছিল যে ল’ৰাজন অতিশয় তীক্ষ্ণ বুদ্ধিৰ অধিকাৰী আৰু তেওঁৰ মস্তিষ্কত অনবৰতে চিন্তাশক্তিৰ প্ৰবাহ বৈ থাকে বাবেই টোপনি পাতল হয়। ডাক্তৰৰ পৰামৰ্শ শুনি মাক-দেউতাকে ঘৰত বিজ্ঞান, গণিত আদিৰ কিতাপ-পত্ৰৰ এটি পুথিভঁৰাল গঠন কৰিলে আৰু ল’ৰাজনৰ মন সেইবোৰৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে। লাহে লাহে কিতাপবোৰ ল’ৰাজনৰ প্ৰকৃত সংগী হৈ পৰিল।
হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ ভৌতিক শাস্ত্ৰ আৰু গণিতশাস্ত্ৰৰ লগতে সংগীত আৰু চিত্ৰকলাৰ প্ৰতিও গভীৰ আগ্ৰহ আছিল। পাছলৈ তেখেত ইঞ্জিয়াৰিং পঢ়িবলৈ ইংলেণ্ডৰ কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়লৈ গুচি গ’ল। তাত নোবেল বঁটা বিজয়ী বিজ্ঞানী পল ডিৰেকৰ তত্ত্বাৱধানত তেখেতে পদাৰ্থ বিজ্ঞানত গৱেষণা আৰম্ভ কৰিলে। বিদেশত থাকোঁতে তেখেতে মহাজাগতিক ৰশ্মিৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি ‘কাস্কেড ফৰ্মুলা’ আৱিষ্কাৰ কৰিলে আৰু বিশ্ববিখ্যাত বিজ্ঞানী হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিলে। ১৯৪০ চনত দেশৰ প্ৰতি দায়িত্ববোধ অনুভৱ কৰি তেখেত ভাৰতলৈ উভতি আহিল।
ভাৰতলৈ উভতি আহি তেখেতে দোৰাবজী টাটা ট্ৰাষ্টৰ সহায়ত ‘টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিছাৰ্চ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। স্বাধীনতাৰ পাছত তেখেত ভাৰতৰ পৰমাণু শক্তি আয়োগৰ মুৰব্বী হিচাপে নিযুক্ত হ’ল। পাৰমাণৱিক শক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতক এখন জাকত-জিলিকা দেশ হিচাপে গঢ়ি তোলাই আছিল তেখেতৰ সপোন। কিন্তু এই সপোন পূৰণৰ আগতেই এক বিমান দুৰ্ঘটনাত তেখেতৰ অকাল মৃত্যু হ’ল। তেখেতৰ স্মৃতি অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ মুম্বাইৰ পৰমাণু গৱেষণাগাৰটিৰ নামকৰণ ‘ভাবা পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ’ কৰা হৈছে। তেখেতৰ আঁকা ছবিসমূহ লণ্ডনৰ এখন বিখ্যাত গেলেৰীত সংৰক্ষিত আছে।
Summary: Homi Jahangir Bhabha was the pioneer of nuclear energy research in India, widely regarded as the father of the Indian nuclear programme. Born in 1909 into a distinguished Parsi family in Mumbai, he displayed exceptional intellectual ability from early childhood. As a child, he suffered from unusually light sleep, which doctors attributed to his exceptionally sharp mind with a constant flow of thoughts. His parents, guided by the doctor’s advice, created a home library filled with science and mathematics books, which gradually became his true companions. He showed keen interest not only in physics and mathematics but also in music and painting.
Bhabha went to Cambridge University in England to study engineering, and there, under the supervision of Nobel laureate physicist Paul Dirac, he conducted pioneering research in atomic science. During his time abroad, he researched cosmic rays and discovered the “Cascade Formula,” earning world-wide recognition. Driven by a deep sense of duty toward his motherland, he returned to India in 1940. With the support of the Dorabji Tata Trust, he established the Tata Institute of Fundamental Research. After Indian independence, he was appointed head of the Atomic Energy Commission and dreamed of making India a radiant nation in the field of atomic energy. Tragically, he died in an air crash before his vision could be fully realized. In his honour, the atomic research centre in Mumbai was named the Bhabha Atomic Research Centre (BARC). His paintings are preserved in a famous gallery in London.
ক – পাঠভিত্তিক ক্ৰিয়া-কলাপ
প্ৰশ্ন ১। চমু উত্তৰ দিয়া –
(ক) টোপনি পাতল ল’ৰাজনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ টোপনি পাতল ল’ৰাজনৰ নাম হোমি জাহাংগীৰ ভাবা।
(খ) ল’ৰাজনৰ টোপনি পাতল হোৱাৰ কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ ল’ৰাজন অতিশয় তীক্ষ্ণ বুদ্ধিৰ অধিকাৰী আছিল আৰু তেওঁৰ মস্তিষ্কত অনবৰতে চিন্তাশক্তিৰ প্ৰবাহ বৈ থাকিছিল — সেয়েই তেওঁৰ টোপনি পাতল হোৱাৰ কাৰণ আছিল।
(গ) চিকিৎসকক দেখুৱাই অনাৰ পিছত মাক-দেউতাকে ল’ৰাজনৰ বাবে কেনে ব্যৱস্থা ল’লে?
উত্তৰঃ চিকিৎসকক দেখুৱাই অনাৰ পাছত মাক-দেউতাকে ঘৰতে বিজ্ঞান আৰু গণিতৰ কিতাপ-পত্ৰৰ এটি পুথিভঁৰাল গঠন কৰিলে আৰু সেইবোৰৰ প্ৰতি ল’ৰাজনৰ মন আকৰ্ষিত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।
(ঘ) হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ কি কি বিষয়ত ৰুচি আছিল?
উত্তৰঃ হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ ভৌতিক শাস্ত্ৰ আৰু গণিতশাস্ত্ৰৰ লগতে সংগীত আৰু চিত্ৰকলাৰ প্ৰতিও গভীৰ ৰুচি আছিল।
(ঙ) তেখেত লগুনলৈ কিয় গৈছিল?
উত্তৰঃ তেখেত ইঞ্জিয়াৰিং পঢ়িবলৈ লগুন (ইংলেণ্ড)লৈ গৈছিল।
(চ) দোৰাবজী টাটা ট্ৰাষ্টৰ সহায়ত তেখেতে কোনটো প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰঃ দোৰাবজী টাটা ট্ৰাষ্টৰ সহায়ত তেখেতে ‘টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিছাৰ্চ’ প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰিছিল।
(ছ) স্বাধীনতাৰ পাছত তেখেতে কোনটো দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ পাছত তেখেত ভাৰতৰ পৰমাণু শক্তি আয়োগৰ মুৰব্বী হিচাপে নিযুক্ত হৈছিল।
(জ) তেখেতৰ নামেৰে কোনটো কেন্দ্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ তেখেতৰ নামেৰে মুম্বাইত ‘ভাবা পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ২। ‘লাহে লাহে কিতাপবোৰ ল’ৰাজনৰ সংগী হৈ পৰিল’ — এই বাক্যটোৰ অৰ্থ বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ডাক্তৰৰ পৰামৰ্শ অনুযায়ী হোমিৰ মাক-দেউতাকে ঘৰত বিজ্ঞান আৰু গণিতৰ বিষয়ক কিতাপ-পত্ৰৰে এটি সৰু পুথিভঁৰাল গঠন কৰিলে। সেই কিতাপবোৰ পঢ়ি হোমিয়ে ধীৰে ধীৰে সেইবোৰ ভাল পাবলৈ ধৰিলে। কিতাপবোৰ পঢ়ি তেওঁৰ মনৰ অৱস্থিৰতা আঁতৰি গৈছিল। সময়ৰ লগে লগে কিতাপবোৰেই তেওঁৰ প্ৰকৃত বন্ধু আৰু সংগী হৈ পৰিল। অৰ্থাৎ বইপঢ়াৰ আগ্ৰহ তেওঁৰ চৰিত্ৰৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰিল।
প্ৰশ্ন ৩। হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ সপোন কি আছিল? সেই সপোন পূৰণ হৈছিলনে? কিয়?
উত্তৰঃ হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ সপোন আছিল পাৰমাণৱিক শক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতবৰ্ষক এখন জাকত-জিলিকা দেশ হিচাপে গঢ়ি তোলা। তেখেতে বিশ্বাস কৰিছিল যে পাৰমাণৱিক শক্তিৰ সঠিক ব্যৱহাৰেৰে ভাৰতক এখন সমৃদ্ধ আৰু শক্তিশালী দেশ হিচাপে পৰিচিত কৰাব পাৰি।
কিন্তু তেখেতৰ সেই সপোন সম্পূৰ্ণৰূপে পূৰণ হ’বলৈ পোৱা নাছিল। কাৰণ এক বিমান দুৰ্ঘটনাত পতিত হৈ তেখেতৰ অকাল মৃত্যু হৈছিল। তেখেতৰ মৃত্যুৰ ফলত তেওঁৰ বহু পৰিকল্পনা আধৰুৱা হৈ ৰৈ গ’ল। তথাপিও তেখেতে স্থাপন কৰা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ আজিও ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত অমূল্য অৱদান আগবঢ়াই আছে।
প্ৰশ্ন ৪। পাঠটোৰ আলমত প্ৰমাণ কৰা যে হোমি জাহাংগীৰ ভাবাই ভাৰতবৰ্ষক ভাল পাইছিল।
উত্তৰঃ হোমি জাহাংগীৰ ভাবাই ভাৰতবৰ্ষক গভীৰভাৱে ভাল পাইছিল — ইয়াৰ একাধিক প্ৰমাণ পাঠটোত পোৱা যায়।
প্ৰথমতে, বিদেশত সুখ-সুবিধাৰ জীৱন-যাপন কৰি থাকোঁতেও তেখেতে ১৯৪০ চনত দেশলৈ উভতি আহিল, কাৰণ দেশৰ প্ৰতি তেওঁৰ কৰ্তব্যবোধ আৰু দায়িত্ব অনুভৱ হৈছিল। দ্বিতীয়তে, ভাৰতলৈ উভতি আহি তেখেতে দোৰাবজী টাটা ট্ৰাষ্টৰ সহায়ত ‘টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিছাৰ্চ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে, যি ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ এক মূল ভেটি হৈ উঠিল। তৃতীয়তে, স্বাধীনতাৰ পিছত পৰমাণু শক্তি আয়োগৰ মুৰব্বী হিচাপে তেখেতে ভাৰতক পাৰমাণৱিক শক্তিত আগবঢ়াই নিবলৈ অক্লান্তভাৱে কাম কৰিছিল। তেখেতৰ একমাত্ৰ সপোন আছিল পাৰমাণৱিক শক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতক জগতৰ দৰবাৰত মহিমান্বিত কৰা। এই সকলো তথ্যই প্ৰমাণ কৰে যে তেখেতে ভাৰতবৰ্ষক নিষ্ঠাৰে ভাল পাইছিল।
খ – ভাষা অধ্যয়ন (ব্যৱহাৰিক ব্যাকৰণ)
প্ৰশ্ন ৫। তলৰ পাঠটোৰ অংশটুকুৰাৰ পৰা বিভক্তিযুক্ত শব্দবোৰ বাছি উলিয়াই লিখা আৰু কোনটো বিভক্তি সেয়াও উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
| বিভক্তিযুক্ত শব্দ | বিভক্তি |
|---|---|
| শৈশৱ কালত | সপ্তমী (-ত) |
| শিশুসকলৰ | ষষ্ঠী (-ৰ) |
| বহুদিনলৈ | চতুৰ্থী (-লৈ) |
| দেউতাকক | দ্বিতীয়া (-ক) |
| ল’ৰাজনৰ | ষষ্ঠী (-ৰ) |
| চিকিৎসকৰ | ষষ্ঠী (-ৰ) |
| বিজ্ঞানৰ | ষষ্ঠী (-ৰ) |
| বিদেশত | সপ্তমী (-ত) |
| দেশৰ | ষষ্ঠী (-ৰ) |
| সহায়ত | সপ্তমী (-ত) |
| গেলেৰীত | সপ্তমী (-ত) |
প্ৰশ্ন ৬। তলৰ বাক্যকেইটাত আঙুলিয়াই দিয়া শব্দবোৰৰ কাৰক নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ
| শব্দ | বিভক্তি | কাৰক |
|---|---|---|
| তেখেতে | প্ৰথমা (-এ) | কৰ্তৃকাৰক |
| ল’ৰাজনক | দ্বিতীয়া (-ক) | কৰ্মকাৰক |
| কিতাপ-পত্ৰৰে | তৃতীয়া (-ৰে) | কৰণকাৰক |
| ভাৰতলৈ | চতুৰ্থী (-লৈ) | সম্প্ৰদানকাৰক |
| চিকিৎসকৰ | ষষ্ঠী (-ৰ) | সম্বন্ধকাৰক |
| শৈশৱ কালত | সপ্তমী (-ত) | অধিকৰণকাৰক |
প্ৰশ্ন ৭। তলৰ বাক্যকেইটাত ৰেখাংকিত শব্দটোৰ বিভক্তি আৰু কাৰক চিনাক্ত কৰা।
উত্তৰঃ
- ডুবিলত — সপ্তমী বিভক্তি (-ত), অধিকৰণকাৰক।
- কিতাপ — শূন্য বিভক্তি, কৰ্মকাৰক।
- দুখীয়াৰ — ষষ্ঠী বিভক্তি (-ৰ), সম্বন্ধকাৰক।
- মোৰ — ষষ্ঠী বিভক্তি (-ৰ), সম্বন্ধকাৰক।
- পৰীক্ষালৈ — চতুৰ্থী বিভক্তি (-লৈ), সম্প্ৰদানকাৰক।
- যঁতৰেৰে — তৃতীয়া বিভক্তি (-ৰে), কৰণকাৰক।
- শিক্ষাগুৰুক — দ্বিতীয়া বিভক্তি (-ক), কৰ্মকাৰক।
- হিমালয় — শূন্য বিভক্তি, কৰ্মকাৰক।
- মানুহক — দ্বিতীয়া বিভক্তি (-ক), কৰ্মকাৰক।
প্ৰশ্ন ৮। তলৰ শব্দবোৰৰ বিপৰীত অৰ্থবোধক শব্দ লিখা।
উত্তৰঃ
| শব্দ | বিপৰীত অৰ্থবোধক শব্দ |
|---|---|
| সফল | বিফল |
| তীক্ষ্ণ | ভোঁতা |
| অন্তৰ্ভুক্ত | বহিৰ্ভুক্ত |
| মৃত্যু | জন্ম |
| বৃদ্ধি | হ্ৰাস |
| বিখ্যাত | অখ্যাত |
| সংগ্ৰহ | বিতৰণ |
প্ৰশ্ন ৯। তলৰ শব্দবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি বাক্য ৰচনা কৰা: অৱদান, ধাউতি, জাকত-জিলিকা, আশ্বাস, গৱেষণা, সিদ্ধান্ত।
উত্তৰঃ
অৱদান :- ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক উন্নতিত হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ অৱদান অতুলনীয়।
ধাউতি :- জ্ঞান আহৰণৰ ধাউতিয়েই সাফল্যৰ পথ মুকলি কৰে।
জাকত-জিলিকা :- হোমিৰ সপোন আছিল পাৰমাণৱিক শক্তিত ভাৰতক এখন জাকত-জিলিকা দেশ হিচাপে গঢ়ি তোলা।
আশ্বাস :- শিক্ষকে ছাত্ৰক পৰীক্ষাত ভাল ফল কৰিব বুলি আশ্বাস দিলে।
গৱেষণা :- বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ দ্বাৰাহে নতুন আৱিষ্কাৰ সম্ভৱ হয়।
সিদ্ধান্ত :- সঠিক সময়ত সঠিক সিদ্ধান্ত লোৱাটো অতি জৰুৰী।
প্ৰশ্ন ১০। তলত দিয়া শব্দবোৰত যুক্তাক্ষৰ পূৰণ কৰা।
উত্তৰঃ
- কণ্টক
- উপলব্ধি
- নিস্বার্থ
- বিদ্যুৎ
- বিশেষত্ব
- গ্ৰন্থাগাৰ
- প্ৰতিজ্ঞা
- ইন্ধন
প্ৰশ্ন ১১। তলৰ শব্দবোৰৰ প্ৰতিশব্দ (সমাৰ্থক শব্দ) লিখা।
উত্তৰঃ
| শব্দ | প্ৰতিশব্দ / সমাৰ্থক শব্দ |
|---|---|
| সংগী | লগৰী, বন্ধু, সাথী |
| তীক্ষ্ণ | প্ৰখৰ, তীব্ৰ, ধাৰালো |
| প্ৰধান | মুখ্য, প্ৰমুখ, আগশাৰীৰ |
| গ্ৰন্থ | কিতাপ, পুথি, পুস্তক |
| কিৰণ | ৰশ্মি, আলো, জ্যোতি |
| চিকিৎসক | ডাক্তৰ, বৈদ্য, চিকিৎসাকাৰী |
| গৱেষণা | অনুসন্ধান, অন্বেষণ, তদন্ত |
প্ৰশ্ন ১২। তলৰ প্ৰতিটো শব্দৰ এটা এটা অৰ্থ লিখা।
উত্তৰঃ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| পাৰমাণৱিক | পৰমাণু সম্বন্ধীয়, atomic |
| আয়োগ | চৰকাৰী বা ৰাজহুৱা সংস্থা, commission |
| প্ৰতিষ্ঠান | কোনো উদ্দেশ্যৰ বাবে গঢ়া সংগঠন, institution |
| মহাজাগতিক | মহাকাশ বা মহাবিশ্ব সম্বন্ধীয়, cosmic |
| সংৰক্ষিত | যতন কৰি ৰখা, preserved |
| মুৰব্বী | আগশাৰীৰ নেতা বা প্ৰধান, head/chief |