সাৰাংশ: সপ্তম শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ নৱম অধ্যায় “বজাৰত এটা চাৰ্ট” — এই অধ্যায়ত এখন সাধাৰণ কপাহৰ চাৰ্ট কেনেকৈ উৎপাদিত হৈ বজাৰত বিক্ৰী হয় সেই বিষয়ে বিস্তাৰিত আলোচনা কৰা হৈছে। স্বপ্নাই কপাহখেতি কৰে কিন্তু ব্যৱসায়ীৰ ওচৰত ঋণ থকাৰ বাবে তেওঁক কম দামত কপাহ বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হয়। এই কপাহ গিনিং মিল, কটাই মিল, বোৱাৰী আৰু পোছাক নিৰ্মাতাৰ হাতেদি বিদেশলৈ ৰপ্তানি হয়। এৰোড (Erode) বস্ত্ৰ বজাৰৰ উদাহৰণেৰে দেখুওৱা হৈছে যে বোৱাৰীসকল কেনেকৈ ব্যৱসায়ীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। পোছাক নিৰ্মাণ কাৰখানাত শ্ৰমিকৰ কাম-কাজৰ অৱস্থা অত্যন্ত কষ্টদায়ক — কম মজুৰি, অনিশ্চিত চাকৰি, অস্বাস্থ্যকৰ পৰিবেশ। বিতৰণ শৃংখলৰ প্ৰতিটো স্তৰত মুনাফাৰ পৰিমাণ বিষম — শ্ৰমিকে প্ৰতিখন চাৰ্টৰ বাবে ১৫ টকা পায়, ৰপ্তানিকাৰীয়ে ১০০ টকা, আৰু বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে ৬০০ টকা উপাৰ্জন কৰে।
সমবায় সংস্থাৰ (Cooperative) ভূমিকাও এই অধ্যায়ত উল্লেখ কৰা হৈছে — য’ত বোৱাৰীসকলে মিলিজুলি কাম কৰি সূতা পোনে পোনে কিনিব পাৰে আৰু কাপোৰ নিজেই বিক্ৰী কৰিব পাৰে, ফলত তেওঁলোকৰ উপাৰ্জন তিনিগুণ বৃদ্ধি পাব পাৰে। অধ্যায়টোৱে দেখুৱাইছে যে বজাৰ সকলোৰে বাবে সমানভাৱে কাম নকৰে — দুখীয়া কৃষক, বোৱাৰী আৰু শ্ৰমিকসকলে ন্যায্য মূল্য পাবলৈ হ’লে সামূহিক শক্তি আৰু চৰকাৰী সমৰ্থন প্ৰয়োজন। ক্ৰেতা হিচাপে আমিও ন্যায্য বাণিজ্যৰ (Fair Trade) সমৰ্থন কৰিব পাৰো।
Summary: Chapter 9 of Class 7 Political Science, “A Shirt in the Market,” traces the journey of a cotton shirt from farm to foreign supermarket, revealing deep inequality at every stage. Swapna, a cotton farmer in Andhra Pradesh, is forced to sell at low prices due to debt to a local trader. Through ginning mills, spinning mills, weavers in Erode’s cloth market, and garment exporters, the shirt reaches a US supermarket. Workers earn only ₹15 per shirt, exporters earn ₹100, and foreign businesspeople earn ₹600. The chapter explains the putting-out system, how cooperatives can help weavers earn three times more by buying yarn directly, and how collective action and fair trade can bring greater justice to small producers and workers in the market chain. The ASSEB Class 7 curriculum adapts this NCERT chapter to encourage students to think critically about markets, inequality, and fairness.
কপাহৰ পৰা চাৰ্টলৈ: বিতৰণ শৃংখল
| পৰ্যায় | কাৰ্য | উপাৰ্জন / লাভ |
|---|---|---|
| স্বপ্না (কৃষক) | কপাহ খেতি কৰে | কম দাম — ব্যৱসায়ীক বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য |
| স্থানীয় ব্যৱসায়ী | কপাহ গিনিং মিললৈ বিক্ৰী কৰে | মধ্যৱৰ্তী মুনাফা |
| গিনিং মিল | বীজৰ পৰা কপাহ পৃথক কৰে | প্ৰক্ৰিয়াকৰণ মূল্য |
| কটাই মিল | কপাহ কাটি সূতা তৈয়াৰ কৰে | সূতাৰ মূল্য |
| সূতা বিতৰক (ব্যৱসায়ী) | বোৱাৰীলৈ সূতা বিতৰণ কৰে | বিতৰণ মূল্য |
| বোৱাৰী | সূতাৰে কাপোৰ বোৱে | কম মজুৰি — ব্যৱসায়ীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল |
| পোছাক ৰপ্তানিকাৰী | চাৰ্ট তৈয়াৰ কৰি ৰপ্তানি কৰে | প্ৰতি চাৰ্টত ১০০ টকা |
| বিদেশী ব্যৱসায়ী | বিদেশৰ চুপাৰমাৰ্কেটত বিক্ৰী কৰে | প্ৰতি চাৰ্টত ৬০০ টকা |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। স্বপ্নাই কুৰ্ণুলৰ কপাহ বজাৰত নিজে বিক্ৰী নকৰি ব্যৱসায়ীক কেনেকৈ বিক্ৰী কৰিছিল?
উত্তৰঃ স্বপ্নাই এজন স্থানীয় ব্যৱসায়ীৰ ওচৰত বীজ আৰু সাৰ কিনিবলৈ ২,৫০০ টকা ঋণ লৈছিল। ঋণ দিওঁতে ব্যৱসায়ীয়ে চৰ্ত ৰাখিছিল যে স্বপ্নাই সকলো কপাহ তেওঁকেই বিক্ৰী কৰিব লাগিব। এই ঋণনিৰ্ভৰতাৰ বাবে স্বপ্নাই কুৰ্ণুলৰ বজাৰত নিজে বিক্ৰী কৰি বেছি দাম পোৱাৰ সুযোগ নাপালে। ব্যৱসায়ীয়ে বজাৰ মূল্যতকৈ কম দামত কপাহ কিনিলে। এনেদৰে ঋণৰ বন্ধনে স্বপ্নাৰ দৰকষাকষি কৰাৰ ক্ষমতা নষ্ট কৰিলে।
প্ৰশ্ন ২। গিনিং মিল কি? ইয়াত কি কাম হয়?
উত্তৰঃ গিনিং মিল হল এনে এক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কাৰখানা য’ত কপাহৰ বোলাৰ পৰা বীজ পৃথক কৰা হয়। কপাহ খেতিৰ পিছত পোহৰ উঠা বোলবোৰ চপোৱা হয়। গিনিং মিলত যন্ত্ৰৰ সহায়ত বীজ আৰু তুলা পৃথক কৰা হয়। পৰিষ্কাৰ কপাহৰ তুলা বেলাত (bale) চাপ দিয়া হয় আৰু কটাই মিললৈ পঠিওৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৩। এৰোডৰ বস্ত্ৰ বজাৰ কেনে?
উত্তৰঃ এৰোড তামিলনাডুত অৱস্থিত পৃথিৱীৰ অন্যতম বৃহৎ বস্ত্ৰ বজাৰসমূহৰ এটা। এই বজাৰ সপ্তাহত দুদিন বহে। বোৱাৰীসকলে ব্যৱসায়ীৰ অৰ্ডাৰ মতে বোৱা কাপোৰ এই বজাৰলৈ আনে। ব্যৱসায়ীসকলে সেই কাপোৰ কিনি পোছাক ৰপ্তানিকাৰীৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰে। এই বজাৰ বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগ কেন্দ্ৰ।
প্ৰশ্ন ৪। পুটিং-আউট ব্যৱস্থা কি?
উত্তৰঃ পুটিং-আউট ব্যৱস্থা হল এক উৎপাদন পদ্ধতি য’ত ব্যৱসায়ীয়ে বোৱাৰীলৈ সূতা যোগান দিয়ে, বোৱাৰীয়ে নিজৰ ঘৰত কাপোৰ বোৱে, আৰু ব্যৱসায়ীয়ে নিৰ্দিষ্ট মজুৰিত সম্পূৰ্ণ কাপোৰ কিনি লয়। এই ব্যৱস্থাত বোৱাৰীয়ে সূতা কিনিব নালাগে কিন্তু বজাৰত সৰাসৰি কাপোৰ বিক্ৰী কৰাৰ সুযোগো নাপায়।
প্ৰশ্ন ৫। পোছাক ৰপ্তানি কাৰখানাত শ্ৰমিকসকলৰ কাম-কাজৰ অৱস্থা কেনে?
উত্তৰঃ পোছাক ৰপ্তানি কাৰখানাত শ্ৰমিকসকলৰ কাম-কাজৰ অৱস্থা অত্যন্ত কষ্টদায়ক। তেওঁলোকে প্ৰতিখন চাৰ্টৰ বাবে মাত্ৰ ১৫ টকা মজুৰি পায়। চাকৰিৰ নিৰাপত্তা নাই — চুক্তিভিত্তিক নিয়োগ। কাম-কাজৰ পৰিবেশ অস্বাস্থ্যকৰ আৰু গোটাঘৰীয়া। মৌলিক সুবিধা যেনে বিশুদ্ধ পানী, শৌচালয় আদি প্ৰায়ে নাথাকে। বিদেশী ক্ৰেতাৰ অৰ্ডাৰ সময়মতে পূৰণ কৰিবলৈ অতিৰিক্ত সময় কাম কৰিব লগা হয়।
প্ৰশ্ন ৬। বজাৰ শৃংখলত কোনে সবাতোকৈ বেছি আৰু কোনে সবাতোকৈ কম উপাৰ্জন কৰে?
উত্তৰঃ বজাৰ শৃংখলত বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে সবাতোকৈ বেছি উপাৰ্জন কৰে — প্ৰতিখন চাৰ্টত প্ৰায় ৬০০ টকা। পোছাক ৰপ্তানিকাৰীয়ে প্ৰতিখন চাৰ্টত ১০০ টকা পায়। কিন্তু শ্ৰমিকে মাত্ৰ ১৫ টকা পায়। কৃষক স্বপ্নাইও কম দামত কপাহ বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হয়। এনেদৰে শ্ৰমিক আৰু কৃষকে — যিসকলে সবাতোকৈ বেছি পৰিশ্ৰম কৰে — সবাতোকৈ কম পায়।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। পোছাক ৰপ্তানি কাৰখানাত নিয়োগৰ চৰ্ত আৰু মজুৰিৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা। শ্ৰমিকসকলে ন্যায্য বিনিময় পাইছে নে নাই?
উত্তৰঃ পোছাক ৰপ্তানি কাৰখানাত নিয়োগৰ চৰ্ত আৰু মজুৰিৰ অৱস্থা অত্যন্ত কষ্টদায়ক:
(ক) মজুৰি অতি কম — শ্ৰমিকে প্ৰতিখন চাৰ্টৰ বাবে মাত্ৰ ১৫ টকা পায়।
(খ) চাকৰিৰ নিৰাপত্তা নাই — চুক্তিভিত্তিক নিয়োগ।
(গ) কাম-কাজৰ পৰিবেশ অস্বাস্থ্যকৰ, গোটাঘৰীয়া আৰু অসুবিধাজনক।
(ঘ) মৌলিক সুবিধা নাই।
(ঙ) বিদেশী ক্ৰেতাৰ কঠোৰ মানদণ্ড পূৰণ কৰিবলৈ অতিৰিক্ত সময় কাম কৰিব লাগে।
এই পৰিস্থিতিত শ্ৰমিকসকলে ন্যায্য বিনিময় পোৱা নাই। ৰপ্তানিকাৰীয়ে একে চাৰ্টত ১০০ টকা আৰু বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে ৬০০ টকা উপাৰ্জন কৰে — কিন্তু শ্ৰমিকৰ ভাগ মাত্ৰ ১৫ টকা। এই বিষম মুনাফা বিতৰণে প্ৰমাণ কৰে যে বজাৰ শৃংখলত শ্ৰমিক সবাতোকৈ বেছি শোষিত।
প্ৰশ্ন ২। আমি ব্যৱহাৰ কৰা যিকোনো এটা সাধাৰণ বস্তুৰ বজাৰ শৃংখলৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চেনিৰ উদাহৰণ লোৱা যাক:
(ক) কৃষক — আখৰ খেতি কৰে; কিন্তু প্ৰায়ে কম দামত মিল প্ৰতিনিধিক বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
(খ) মিল প্ৰতিনিধি — কৃষকৰ পৰা আখৰ কিনি চেনিকললৈ নিয়ে।
(গ) চেনিকল — আখৰ প্ৰক্ৰিয়া কৰি চেনি তৈয়াৰ কৰে।
(ঘ) পাইকাৰী বিক্ৰেতা — কলৰ পৰা বড়ো পৰিমাণে চেনি কিনে।
(ঙ) খুচুৰা বিক্ৰেতা — পাইকাৰৰ পৰা কিনি দোকানত বিক্ৰী কৰে।
(চ) ক্ৰেতা — দোকানৰ পৰা কিনে।
প্ৰতিটো পৰ্যায়ত মূল্য বৃদ্ধি পায়। কিন্তু কৃষক আৰু কায়িক শ্ৰমিকে সবাতোকৈ কম ভাগ পায় আৰু মধ্যৱৰ্তী ব্যৱসায়ীয়ে বেছি মুনাফা লয়।
প্ৰশ্ন ৩। কপাহৰ পৰা চাৰ্টলৈ যোৱা বিতৰণ শৃংখলৰ সঠিক ক্ৰম সাজা।
উত্তৰঃ কপাহৰ পৰা চাৰ্টলৈ সঠিক বিতৰণ শৃংখল এনেদৰে:
- স্বপ্নাই অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত কপাহ খেতি কৰে।
- স্বপ্নাই ঋণৰ চৰ্ত অনুযায়ী স্থানীয় ব্যৱসায়ীক কম দামত কপাহ বিক্ৰী কৰে।
- ব্যৱসায়ীয়ে গিনিং মিললৈ কপাহ বিক্ৰী কৰে।
- গিনিং মিলত বীজৰ পৰা কপাহ পৃথক কৰি বেলা (bale) তৈয়াৰ হয়।
- কটাই মিলত কপাহ কাটি সূতা তৈয়াৰ হয়।
- সূতা বিতৰকে এৰোডৰ বোৱাৰীলৈ সূতা যোগান দিয়ে।
- বোৱাৰীয়ে কাপোৰ বোৱে; পোছাক ৰপ্তানিকাৰীয়ে কাপোৰ কিনে।
- পোছাক কাৰখানাত চাৰ্ট তৈয়াৰ হয়।
- ৰপ্তানিকাৰীয়ে বিদেশী ব্যৱসায়ীক চাৰ্ট বিক্ৰী কৰে।
- বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে আমেৰিকাৰ চুপাৰমাৰ্কেটত বিক্ৰী কৰে।
- ক্ৰেতায়ে চুপাৰমাৰ্কেটৰ পৰা চাৰ্ট কিনে।
প্ৰশ্ন ৪। বোৱাৰীসকলে সমবায় (Cooperative) গঠন কৰিলে কেনেকৈ তেওঁলোকৰ আয় বৃদ্ধি পাব পাৰে?
উত্তৰঃ বৰ্তমান বোৱাৰীসকলে ব্যৱসায়ীৰ পৰা সূতা আনে আৰু কম মজুৰিত কাপোৰ বোৱে। কিন্তু যদি তেওঁলোকে সমবায় গঠন কৰে তেন্তে:
(ক) সমবায়ৰ পৰা কম সুদত ঋণ পাব, সেই ধনেৰে পোনে পোনে কটাই মিলৰ পৰা সূতা কিনিব পাৰিব।
(খ) মধ্যৱৰ্তী ব্যৱসায়ী নোহোৱাকৈ পোনে পোনে বজাৰত কাপোৰ বিক্ৰী কৰিব পাৰিব।
(গ) ফলত তেওঁলোকৰ উপাৰ্জন তিনিগুণ বৃদ্ধি পাব পাৰে।
(ঘ) সামূহিক দৰকষাকষিৰ শক্তি বৃদ্ধি পাব।
(ঙ) চৰকাৰী সহায়ো পাব পাৰে — চৰকাৰে সমবায়ৰ পৰা ন্যায্য দামত কাপোৰ কিনে।
সমবায়ে ব্যৱসায়ীৰ মধ্যৱৰ্তী ভূমিকা আঁতৰ কৰি উৎপাদক-বিক্ৰেতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক পোনে পোনে কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। স্বপ্নাৰ দৰে সৰু কৃষক আৰু ডাঙৰ কৃষকৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্বপ্নাৰ দৰে সৰু কৃষক আৰু ডাঙৰ কৃষকৰ মাজত বজাৰত মূল পাৰ্থক্যসমূহ হল:
| সৰু কৃষক (স্বপ্না) | ডাঙৰ কৃষক |
|---|---|
| ঋণ লোৱাৰ বাবে ব্যৱসায়ীক কম দামত বিক্ৰী কৰিব লাগে। | নিজে বজাৰলৈ গৈ ভালদৰে দৰকষাকষি কৰিব পাৰে। |
| বিকল্প ক্ৰেতা বাছনি কৰাৰ সুযোগ নাই। | বিভিন্ন ক্ৰেতাৰ সৈতে মূল্য তুলনা কৰিব পাৰে। |
| কৃষি উপকৰণৰ বাবে ব্যৱসায়ীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। | নিজৰ সঞ্চয়েৰে উপকৰণ কিনিব পাৰে। |
| সবাতোকৈ কম মুনাফা পায়। | উচিত বজাৰ মূল্য পায়। |
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা
(ক) স্বপ্নাই নিজে কুৰ্ণুলৰ বজাৰত কপাহ বিক্ৰী কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। স্বপ্নাই ঋণৰ চৰ্ত অনুযায়ী স্থানীয় ব্যৱসায়ীকেই কম দামত কপাহ বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
(খ) গিনিং মিলত কপাহৰ বীজ আৰু তুলা পৃথক কৰা হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(গ) বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে প্ৰতিখন চাৰ্টত মাত্ৰ ১৫ টকা উপাৰ্জন কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে প্ৰতিখন চাৰ্টত প্ৰায় ৬০০ টকা উপাৰ্জন কৰে; ১৫ টকা পায় কাৰখানাৰ শ্ৰমিকে।
(ঘ) পুটিং-আউট ব্যৱস্থাত বোৱাৰীয়ে নিজৰ পুঁজিৰে সূতা কিনে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পুটিং-আউট ব্যৱস্থাত ব্যৱসায়ীয়েই বোৱাৰীলৈ সূতা যোগান দিয়ে; বোৱাৰীয়ে নিজে কিনিব নালাগে।
(ঙ) সমবায় গঠনৰ ফলত বোৱাৰীসকলৰ উপাৰ্জন তিনিগুণ বৃদ্ধি পাব পাৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(চ) এৰোডৰ বস্ত্ৰ বজাৰ কেৰালাত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। এৰোডৰ বস্ত্ৰ বজাৰ তামিলনাডুত অৱস্থিত।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
(ক) স্বপ্নাই ব্যৱসায়ীৰ ওচৰত ________ টকা ঋণ লৈছিল।
উত্তৰঃ ২,৫০০।
(খ) কপাহৰ বীজ আৰু তুলা পৃথক কৰা কাৰখানাক ________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ গিনিং মিল।
(গ) এৰোডৰ বস্ত্ৰ বজাৰ ________ ত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ তামিলনাডু।
(ঘ) পোছাক ৰপ্তানি কাৰখানাৰ শ্ৰমিকে প্ৰতিখন চাৰ্টৰ বাবে মাত্ৰ ________ টকা মজুৰি পায়।
উত্তৰঃ ১৫।
(ঙ) বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে প্ৰতিখন চাৰ্টত প্ৰায় ________ টকা উপাৰ্জন কৰে।
উত্তৰঃ ৬০০।
(চ) ব্যৱসায়ীয়ে বোৱাৰীলৈ সূতা যোগান দিয়া আৰু কাপোৰ কিনি লোৱা পদ্ধতিক ________ ব্যৱস্থা বোলা হয়।
উত্তৰঃ পুটিং-আউট।
(ছ) বোৱাৰীসকলে ________ গঠন কৰিলে মধ্যৱৰ্তী ব্যৱসায়ীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ সূতা কিনিব আৰু কাপোৰ বিক্ৰী কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ সমবায়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। স্বপ্নাই কপাহৰ ন্যায্য মূল্য পাইছিল নে? কিয়?
উত্তৰঃ নাই, স্বপ্নাই কপাহৰ ন্যায্য মূল্য পোৱা নাছিল। তাৰ মূল কাৰণসমূহ হল:
(ক) তেওঁ ব্যৱসায়ীৰ ওচৰত ২,৫০০ টকা ঋণী আছিল।
(খ) ঋণৰ চৰ্ত অনুযায়ী সকলো কপাহ সেই ব্যৱসায়ীকেই বিক্ৰী কৰিব লাগিছিল।
(গ) বিকল্প বজাৰ বা ক্ৰেতা বিচাৰাৰ সুযোগ নাছিল।
(ঘ) ব্যৱসায়ীয়ে বজাৰ মূল্যতকৈ কম দামত কিনিছিল কাৰণ তেওঁ জানিছিল যে স্বপ্নাৰ বিকল্প নাই।
ডাঙৰ কৃষকৰ ক্ষেত্ৰত পৰিস্থিতি বেলেগ — তেওঁলোকে ঋণ নোলোৱাকৈ বজাৰলৈ নিজেই কপাহ নিব পাৰে আৰু ভালদৰে দৰকষাকষি কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২। এৰোডৰ বস্ত্ৰ বজাৰত ব্যৱসায়ী, বোৱাৰী আৰু ৰপ্তানিকাৰীয়ে কি কৰিছিল?
উত্তৰঃ এৰোড তামিলনাডুৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ বস্ত্ৰ বজাৰ। তাত:
(ক) ব্যৱসায়ী: বোৱাৰীৰ পৰা সম্পূৰ্ণ কাপোৰ কিনি লয়। কেতিয়াবা তেওঁ নিজেই বোৱাৰীক সূতা যোগান দিয়ে আৰু কাপোৰ বোৱাৰ মজুৰি দিয়ে (পুটিং-আউট ব্যৱস্থা)।
(খ) বোৱাৰী: তেওঁলোকে বজাৰত কাপোৰ আনি বিক্ৰী কৰে অথবা ব্যৱসায়ীৰ দিয়া সূতাৰে কাপোৰ বোৱে আৰু মজুৰি পায়। তেওঁলোক সূতা যোগান, মজুৰি আৰু কাম পোৱাৰ বাবে ব্যৱসায়ীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
(গ) পোছাক ৰপ্তানিকাৰী: বজাৰৰ পৰা কাপোৰ কিনি চাৰ্ট তৈয়াৰ কৰি বিদেশত ৰপ্তানি কৰে। বিদেশী ক্ৰেতাৰ চাহিদা মতে ডিজাইন, মান আৰু সংখ্যা নিৰ্ধাৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। পোছাক কাৰখানাত মহিলা শ্ৰমিক বেছি কিয়?
উত্তৰঃ পোছাক কাৰখানাত মহিলা শ্ৰমিক বেছি থকাৰ কাৰণসমূহ হল:
(ক) মহিলাসকলে একাগ্ৰতাৰে কাম কৰে আৰু কম মজুৰিতো কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়।
(খ) মহিলাসকলে কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰতিবাদ বা ধৰ্মঘট কম কৰে বুলি নিয়োগকৰ্তায়ে ভাবে।
(গ) সেলাই, ইস্ত্ৰি, সূতা কাটা আদি কাম মহিলাৰ বাবে উপযুক্ত বুলি ধৰা হয়।
(ঘ) কোম্পানীয়ে মহিলাক নিয়োগ কৰি সামগ্ৰিক উৎপাদন খৰচ কমাব পাৰে।
কিন্তু এই অৱস্থা ন্যায্য নহয় — মহিলাসকলেও পুৰুষৰ সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰি পোৱা উচিত।
প্ৰশ্ন ৪। বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে পোছাক ৰপ্তানিকাৰীৰ ওপৰত কি কি চাপ দিয়ে আৰু সেই চাপৰ ফলত শ্ৰমিকসকলৰ কি অৱস্থা হয়?
উত্তৰঃ বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে পোছাক ৰপ্তানিকাৰীৰ ওপৰত এনে চাপ দিয়ে:
(ক) কম দামত ভাল মানৰ পোছাক যোগান দিব লাগিব।
(খ) নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাৰ ভিতৰত ডেলিভাৰি দিব লাগিব।
(গ) উচ্চ উৎপাদনৰ মান বজাই ৰাখিব লাগিব।
এই চাপ পূৰণ কৰিবলৈ ৰপ্তানিকাৰীয়ে শ্ৰমিকৰ ওপৰত নিম্নলিখিত চাপ দিয়ে:
(ক) মজুৰি কম ৰাখে।
(খ) দৈনিক উৎপাদনৰ লক্ষ্যমাত্ৰা কঠোৰ কৰে।
(গ) শ্ৰমিকৰ কাম-কাজৰ সময় বঢ়ায়।
(ঘ) কাম-কাজৰ পৰিবেশ উন্নত কৰাত বিনিয়োগ কৰে নহয়।
ফলত শ্ৰমিকসকলে কম মজুৰিত দীঘলীয়া কাম কৰিব লগা হয় আৰু মৌলিক সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
প্ৰশ্ন ৫। বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে চাৰ্টৰ বিক্ৰয় মূল্য ইমান বেছি কেনেকৈ ৰাখিব পাৰে?
উত্তৰঃ বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে চাৰ্টৰ দাম বেছি ৰাখিব পৰাৰ কাৰণসমূহ:
(ক) তেওঁ উচ্চ আয়ৰ আমেৰিকান ক্ৰেতাক লক্ষ্য কৰে — যিসকলে মূল্যৰ বিষয়ে বেছি চিন্তা নকৰে।
(খ) তেওঁৰ ব্ৰেণ্ডৰ নাম আৰু সুনাম আছে — ব্ৰেণ্ড প্ৰিমিয়াম লাভ কৰে।
(গ) বিজ্ঞাপনত প্ৰচুৰ খৰচ কৰে (প্ৰতি চাৰ্টত প্ৰায় ৩০০ টকা) যাৰ ফলত ক্ৰেতাসকলৰ মনত বিলাসিতাৰ অনুভূতি হয়।
(ঘ) সংৰক্ষণ, পৰিবহণ, শুল্ক আদি খৰচ থাকে।
(ঙ) চুপাৰমাৰ্কেটৰ মধ্যৱৰ্তী মুনাফাও যোগ হয়।
এনেদৰে বিতৰণ শৃংখলৰ শেষত বিদেশী ব্যৱসায়ীয়ে সবাতোকৈ বেছি মুনাফা কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। “পুটিং-আউট ব্যৱস্থা” (Putting-Out System) মানে কি? ই বোৱাৰীসকলক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ পুটিং-আউট ব্যৱস্থা হল এক প্ৰকাৰৰ উৎপাদন পদ্ধতি য’ত ব্যৱসায়ীয়ে বোৱাৰীলৈ সূতা যোগান দিয়ে, বোৱাৰীয়ে নিজৰ ঘৰত বা কুটিৰত কাপোৰ বোৱে, আৰু ব্যৱসায়ীয়ে সম্পূৰ্ণ কাপোৰ নিৰ্দিষ্ট মজুৰিত কিনি লয়।
এই ব্যৱস্থাই বোৱাৰীসকলক এনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰে:
(ক) তেওঁলোকে নিজে সূতা কিনিব নালাগে, কিন্তু ইয়াৰ বিনিময়ত তেওঁলোকে মজুৰিতেই সীমাবদ্ধ থাকে।
(খ) তেওঁলোকে বজাৰত নিজে কাপোৰ বিক্ৰী কৰাৰ সুযোগ নাপায়।
(গ) সূতাৰ মান, পৰিমাণ আৰু কাপোৰৰ দাম — সকলো ব্যৱসায়ীয়ে নিৰ্ধাৰণ কৰে।
(ঘ) বোৱাৰীসকল আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল হৈ ব্যৱসায়ীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৭। বজাৰ শৃংখলত ক্ৰেতা হিচাপে আমিও ন্যায্য বাণিজ্যক কেনেকৈ সমৰ্থন কৰিব পাৰো?
উত্তৰঃ ক্ৰেতা হিচাপে আমি ন্যায্য বাণিজ্য (Fair Trade) ক এনেদৰে সমৰ্থন কৰিব পাৰো:
(ক) ন্যায্য বাণিজ্য পণ্য কিনা: “Fair Trade” চিহ্ন থকা পণ্য কিনিলে উৎপাদকে ন্যায্য মূল্য পোৱাৰ নিশ্চয়তা থাকে।
(খ) স্থানীয় উৎপাদকক সমৰ্থন: স্থানীয়ভাৱে উৎপাদিত পণ্য কিনিলে মধ্যৱৰ্তী শৃংখল কম হয় আৰু উৎপাদকে বেছি মূল্য পায়।
(গ) সচেতনতা বৃদ্ধি: কোন কোম্পানীয়ে শ্ৰমিকক ন্যায্য মজুৰি দিয়ে সেই বিষয়ে জানি সচেতন সিদ্ধান্ত লোৱা।
(ঘ) কম কিনি বেছি টিকিবলগীয়া পণ্য বাছনি কৰা: অতিৰিক্ত উপভোগ কমাই টেকসই উৎপাদন পদ্ধতিক উৎসাহিত কৰা।
(ঙ) প্ৰতিবাদৰ কণ্ঠস্বৰ: কোনো কোম্পানীয়ে শ্ৰমিক শোষণ কৰা জানিলে সেই কোম্পানীৰ পণ্য বয়কট কৰা আৰু অন্যক জানোৱা।
প্ৰশ্ন ৮। বজাৰ শৃংখলত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰে কি কি পদক্ষেপ ল’ব পাৰে?
উত্তৰঃ বজাৰ শৃংখলত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰে তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ ল’ব পাৰে:
(ক) ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য (MSP): চৰকাৰে কৃষকৰ শস্যৰ বাবে ন্যূনতম মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰিলে কৃষকে ব্যৱসায়ীৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা পাব।
(খ) সমবায়ক সহায়: চৰকাৰে সমবায়ক আৰ্থিক সহায়, প্ৰশিক্ষণ আৰু বজাৰ সংযোগ দিব পাৰে।
(গ) শ্ৰম আইন কাৰ্যকৰী কৰা: ন্যূনতম মজুৰি, কামৰ সুব্যৱস্থা আদি নিশ্চিত কৰিব পাৰে।
(ঘ) ঋণ সুবিধা: কৃষক আৰু বোৱাৰীসকলক কম সুদত ঋণ দিলে তেওঁলোকে ব্যৱসায়ীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহ’ব।
(ঙ) মধ্যৱৰ্তী শৃংখল কমোৱা: সমবায় বজাৰ, কৃষক বজাৰ আদিৰ মাধ্যমত উৎপাদকক পোনে পোনে ক্ৰেতাৰ সৈতে সংযোগ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৯। এই অধ্যায়ৰ পৰা তুমি কি শিক্ষা পালা? বজাৰৰ বিষয়ে তোমাৰ কি ধাৰণা হল?
উত্তৰঃ এই অধ্যায়ৰ পৰা কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা পালোঁ:
(ক) বজাৰ সকলোৰে বাবে সমানভাৱে কাম নকৰে। আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল মানুহে বজাৰত কম ক্ষমতা ৰাখে।
(খ) একেটা পণ্যৰ বিতৰণ শৃংখলত বিভিন্নজনৰ মুনাফাৰ পৰিমাণ বহু বেলেগ বেলেগ। যিয়ে বেছি পৰিশ্ৰম কৰে সি সদায় বেছি নাপায়।
(গ) ঋণনিৰ্ভৰতা মানুহক শোষণৰ চক্ৰত আৱদ্ধ কৰে।
(ঘ) সামূহিক সংগঠন (সমবায়) দুৰ্বল মানুহৰ বজাৰত টিকি থকাৰ এক কাৰ্যকৰ উপায়।
(ঙ) ক্ৰেতা হিচাপে আমিও এক দায়িত্ব আছে — ন্যায্য বাণিজ্যক সমৰ্থন কৰা।
বজাৰ এক জটিল ব্যৱস্থা য’ত সকলোৱে সমান সুবিধা নাপায়। এই বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰী নীতি আৰু নাগৰিকৰ সচেতনতা দুয়োটাই প্ৰয়োজন।