সাৰাংশ: “আমাৰ চাৰিওফালে বজাৰ” অধ্যায়ত বজাৰ ব্যৱস্থাৰ বিভিন্ন দিশ আলোচনা কৰা হৈছে। বজাৰ মানে কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট ঠাই নহয় — ই এনে এক ব্যৱস্থা য’ত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় হয়। বজাৰ বিভিন্ন ধৰণৰ — সাপ্তাহিক বজাৰ বা হাট, চুবুৰীয়া বজাৰ বা দোকান, আৰু মল বা শ্বপিং কমপ্লেক্স। প্ৰতিটো বজাৰেই বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে।

পণ্য সামগ্ৰী উৎপাদনকাৰীৰ পৰা গ্ৰাহকৰ হাতলৈ আহি পৌঁচোৱাৰ বাটত পাইকাৰী ব্যৱসায়ী আৰু খুচুৰা ব্যৱসায়ী — এই দুধৰণৰ মধ্যস্থতাকাৰী থাকে। এই সকলোৱে মিলি যি শৃংখল গঠন কৰে তাকে বজাৰ শৃংখলা বোলে। প্ৰতিটো পৰ্যায়তে সামগ্ৰীৰ দাম অলপ বাঢ়ে। সাপ্তাহিক বজাৰত একে ধৰণৰ সামগ্ৰী কম দামত পোৱা যায় কাৰণ বিক্ৰেতাসকলৰ স্থায়ী দোকান খৰচ নাথাকে। মলত বিভিন্ন সুবিধা থাকে যদিও দাম বেছি হোৱাৰ প্ৰৱণতা আছে।

ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত সকলোৱে সমান সুবিধা নাপায়। ডাঙৰ ব্যৱসায়ীয়ে অধিক লাভ পায়, আনহাতে সৰু ব্যৱসায়ীয়ে বহুতো বাধাৰ সন্মুখীন হয়। ফেৰিৱালা বা হকাৰসকলে দুৱাৰে দুৱাৰে গৈ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে আৰু নিজে মাল কঢ়িয়াই নিব লাগে। সাধাৰণতে বজাৰ শৃংখলাত যিমান মধ্যস্থতাকাৰী, সিমানেই গ্ৰাহকৰ মূল্য বাঢ়ে। অনুচ্ছেদটিয়ে আমাক শিকায় যে বজাৰত অংশগ্ৰহণকাৰী সকলোৱে সমান সুবিধা নাপায়।

Summary: Chapter 8 “Markets Around Us” from Class 7 Social and Political Life discusses different types of markets — weekly markets (hat/bazar), neighbourhood markets, and shopping complexes/malls. A weekly market is held on specific days of the week, where sellers come from different places and goods are available at lower prices because sellers have no permanent shop expenses. Neighbourhood markets and shops serve daily needs. Large shopping complexes offer a variety of goods under one roof but at higher prices. Goods travel from producers to consumers through a chain involving wholesale and retail traders — each adding a profit margin. The longer the chain, the more expensive goods become for the consumer. Small traders and hawkers face many difficulties compared to large traders who have access to capital and storage. Not all market participants earn equally; those with more resources tend to benefit more. Understanding this helps us become aware, informed consumers.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা

(ক) গ্ৰাহকে কাৰ পৰা সামগ্ৰী কিনে?

উত্তৰঃ (ii) খুচুৰা ব্যৱসায়ীৰ পৰা।

(খ) বিক্ৰয় মূল্য ক্ৰয় মূল্যতকৈ বেছি হ’লে কি হয়?

উত্তৰঃ (i) লাভ হয়।

(গ) দুৱাৰে দুৱাৰে গৈ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকক কি বোলে?

উত্তৰঃ (iii) হকাৰ বা ফেৰিৱালা।

(ঘ) সকলো ব্যৱসায়ীৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰঃ (ii) লাভ উপাৰ্জন কৰা।

(ঙ) সাপ্তাহিক বজাৰত সামগ্ৰীৰ দাম কিয় কম হয়?

উত্তৰঃ (ii) স্থায়ী দোকানৰ খৰচ নাথাকে বাবে।

২। চমু উত্তৰ দিয়া

(ক) বজাৰ মানে কি?

উত্তৰঃ যিঠাইত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাই মুখামুখি মিলিত হৈ মুদ্ৰাৰ বিনিময়ত সামগ্ৰী ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰে, তাকে বজাৰ বোলে। বজাৰত পণ্য আৰু সেৱাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় সম্পন্ন হয়। বজাৰ কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট ঠাই নহয় — এয়া এনে এক ব্যৱস্থা য’ত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা পৰস্পৰ মিলিত হয়।

(খ) সাপ্তাহিক বজাৰ কি? ইয়াত সামগ্ৰীৰ দাম কম কিয়?

উত্তৰঃ সাপ্তাহিক বজাৰ হৈছে সপ্তাহৰ নিৰ্দিষ্ট এদিন বা দুদিনহে বহা বজাৰ। বিক্ৰেতাসকলে বিভিন্ন ঠাইৰ পৰা আহি এই বজাৰত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। সাপ্তাহিক বজাৰত দাম কম হোৱাৰ কাৰণসমূহ হৈছে — (i) এই বজাৰত স্থায়ী দোকানঘৰ নাথাকে, সেয়ে ভাৰা দিব নালাগে। (ii) বিজুলী আৰু কৰ্মচাৰীৰ দৰমহাৰ খৰচ নাথাকে। (iii) বিভিন্ন বিক্ৰেতাৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা থকাৰ বাবে দাম কম হয়।

(গ) চুবুৰীয়া দোকান বা মহল্লাৰ বজাৰে কি ধৰণৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে?

উত্তৰঃ চুবুৰীয়া দোকান বা মহল্লাৰ বজাৰে মানুহৰ দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে। এই দোকানসমূহত মানুহে হাঁহ, গাখীৰ, দৈ, শাক-পাচলি, চাহ, চেনি আদি নিত্যপ্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী ঘৰৰ ওচৰতে কিনিব পাৰে। মানুহে বজাৰলৈ বেছি দূৰ নগৈও দৈনন্দিন কাম সম্পন্ন কৰিব পাৰে।

(ঘ) মল বা শ্বপিং কমপ্লেক্সৰ বিশেষত্ব কি?

উত্তৰঃ মল বা শ্বপিং কমপ্লেক্স হৈছে বিশাল, শীতাতপনিয়ন্ত্ৰিত আৱদ্ধ ভৱন য’ত বিভিন্ন ধৰণৰ দোকান, কেণ্টিন, আমোদ-প্ৰমোদৰ সুবিধা আদি একেঠাইতে পোৱা যায়। মলত কিনা-কটা কৰাৰ পৰিবেশ আৰামদায়ক। কিন্তু মলৰ পণ্যৰ দাম সাধাৰণতে বেছি, কাৰণ মালিকে এই বিলাসবহুল ভৱনৰ ভাৰা আৰু অন্যান্য খৰচ বহন কৰিব লাগে।

(ঙ) পাইকাৰী ব্যৱসায়ী কোন?

উত্তৰঃ পাইকাৰী ব্যৱসায়ী হৈছে সেই ব্যৱসায়ী যিয়ে উৎপাদনকাৰীৰ পৰা একেবাৰে বেছি পৰিমাণে সামগ্ৰী কম দামত কিনি খুচুৰা ব্যৱসায়ীক যোগান দিয়ে। পাইকাৰী ব্যৱসায়ীয়ে উৎপাদনকাৰী আৰু খুচুৰা ব্যৱসায়ীৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে।

(চ) হকাৰ বা ফেৰিৱালা কোন?

উত্তৰঃ যিসকলে স্থায়ী দোকান নোলোৱাকৈ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰি গ্ৰাহকৰ দুৱাৰমুখলৈ গৈ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে, তেওঁলোকক হকাৰ বা ফেৰিৱালা বোলা হয়। তেওঁলোকে মূৰত বা ঠেলাগাড়িত মাল কঢ়িয়াই নিয়ে।

(ছ) বজাৰ শৃংখলা (মাৰ্কেট চেইন) কি?

উত্তৰঃ পণ্য সামগ্ৰী উৎপাদনকাৰীৰ পৰা গ্ৰাহকৰ হাতলৈ পৰ্যায়ক্ৰমে আহি পৌঁচোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে বজাৰ শৃংখলা বোলে। ইয়াৰ ক্ৰম হৈছে — উৎপাদনকাৰী → পাইকাৰী ব্যৱসায়ী → খুচুৰা ব্যৱসায়ী → গ্ৰাহক। প্ৰতিটো স্তৰত মধ্যস্থতাকাৰীয়ে লাভ যোগ কৰে ফলত শেষত গ্ৰাহকৰ মূল্য বাঢ়ে।

৩। দীঘল উত্তৰ দিয়া

(ক) দৈনিক বজাৰ আৰু সাপ্তাহিক বজাৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ দৈনিক বজাৰ আৰু সাপ্তাহিক বজাৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল—

দৈনিক বজাৰ	সাপ্তাহিক বজাৰ
দৈনিক বজাৰত স্থায়ী দোকান থাকে।	সাপ্তাহিক বজাৰত কোনো স্থায়ী দোকান নাথাকে।
দৈনিক বজাৰ প্ৰতিদিনে বহে।	সাপ্তাহিক বজাৰ সপ্তাহৰ নিৰ্দিষ্ট এদিন বা দুদিনহে বহে।
সামগ্ৰীৰ দাম তুলনামূলকভাৱে বেছি।	সামগ্ৰীৰ দাম তুলনামূলকভাৱে কম।
ভাৰা, বিজুলী আদি স্থায়ী খৰচ থাকে।	এনে স্থায়ী খৰচ নাথাকে।
যেকোনো সময়তে কেনাকাটা কৰিব পাৰি।	কেৱল নিৰ্দিষ্ট দিনতহে কেনাকাটা কৰিব পাৰি।
বিভিন্ন সুযোগ-সুবিধা থাকে।	সুবিধা তুলনামূলকভাৱে কম।

(খ) সামগ্ৰী উৎপাদনকাৰীৰ পৰা গ্ৰাহকৰ হাতলৈ কেনেদৰে আহি পৌঁচে? বজাৰ শৃংখলা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ সামগ্ৰী উৎপাদনকাৰীৰ পৰা গ্ৰাহকৰ হাতলৈ আহি পৌঁচোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক বজাৰ শৃংখলা বোলে। ইয়াৰ পদক্ষেপসমূহ হৈছে—
(১) উৎপাদনকাৰী: কৃষক বা উৎপাদন কাৰখানাই সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে।
(২) পাইকাৰী ব্যৱসায়ী: পাইকাৰী ব্যৱসায়ীয়ে উৎপাদনকাৰীৰ পৰা বেছি পৰিমাণে মাল কম দামত কিনি আনে আৰু খুচুৰা ব্যৱসায়ীক যোগান দিয়ে।
(৩) খুচুৰা ব্যৱসায়ী: খুচুৰা ব্যৱসায়ীয়ে পাইকাৰীতকৈ বেছি দামত গ্ৰাহকক বিক্ৰী কৰে।
(৪) গ্ৰাহক: গ্ৰাহকে খুচুৰা ব্যৱসায়ীৰ পৰা সামগ্ৰী কিনে।
এই প্ৰতিটো স্তৰত সামগ্ৰীৰ দাম অলপ বাঢ়ে। বজাৰ শৃংখলা যিমান দীঘল, গ্ৰাহকে সিমান বেছি দামত সামগ্ৰী কিনিব লগা হয়।

(গ) পাইকাৰী ব্যৱসায়ীৰ প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ পাইকাৰী ব্যৱসায়ী উৎপাদনকাৰী আৰু খুচুৰা ব্যৱসায়ীৰ মাজত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগকাৰী ভূমিকা পালন কৰে। পাইকাৰী ব্যৱসায়ীৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ হৈছে—
(i) উৎপাদনকাৰীসকলে দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ খুচুৰা বিক্ৰেতাৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ যোগাযোগ ৰখাটো সম্ভৱ নহয়। পাইকাৰী ব্যৱসায়ীয়ে এই দায়িত্ব লয়।
(ii) পাইকাৰী ব্যৱসায়ীয়ে উৎপাদনকাৰীৰ পৰা বেছি পৰিমাণত মাল কম দামত কিনি সংগ্ৰহ কৰে আৰু মজুত ৰাখে।
(iii) খুচুৰা ব্যৱসায়ীসকলে পাইকাৰী ব্যৱসায়ীৰ ওচৰৰ পৰা প্ৰয়োজন অনুযায়ী মাল কিনিব পাৰে।
(iv) পাইকাৰী ব্যৱসায়ীৰ বাবেই উৎপাদনকাৰীয়ে তেওঁৰ পণ্য দ্ৰুতগতিত বিক্ৰী কৰিব পাৰে।
সেয়ে পাইকাৰী ব্যৱসায়ী বজাৰ ব্যৱস্থাৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ।

(ঘ) বিভিন্ন ধৰণৰ বজাৰে আমাৰ সামাজিক প্ৰয়োজন কেনেদৰে পূৰণ কৰে?

উত্তৰঃ আমাৰ চাৰিওফালে থকা বিভিন্ন ধৰণৰ বজাৰে আমাৰ দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে।
(i) সাপ্তাহিক বজাৰ: গ্ৰামাঞ্চলৰ মানুহে সাপ্তাহিক বজাৰৰ পৰা একেলগে বহুতো সামগ্ৰী কম দামত কিনিব পাৰে। এই বজাৰে গাঁওৰ মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে।
(ii) চুবুৰীয়া বজাৰ বা দোকান: দৈনন্দিন জৰুৰীকালীন প্ৰয়োজনত মানুহে ঘৰৰ ওচৰৰ দোকানলৈ যায়। ৰাতিপুৱা বজাৰলৈ গৈ তৰিতৰকাৰি, মাছ আদি কিনে।
(iii) ফেৰিৱালা বা হকাৰ: দুৱাৰমুখলৈ সামগ্ৰী লৈ অহাৰ ফলত বজাৰলৈ যাব নোৱাৰা মানুহো প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী পায়।
(iv) মল বা শ্বপিং কমপ্লেক্স: যিসকলে আৰামদায়ক পৰিবেশত কেনাকাটা কৰিব বিচাৰে, তেওঁলোকে মললৈ যায়।
এইদৰে বিভিন্ন ধৰণৰ বজাৰ মিলি সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে।

(ঙ) সৰু আৰু ডাঙৰ ব্যৱসায়ীৰ মাজত কেনে পাৰ্থক্য আছে? কোনে বেছি লাভ পায়?

উত্তৰঃ সৰু আৰু ডাঙৰ ব্যৱসায়ীৰ মাজত নিম্নলিখিত পাৰ্থক্য দেখা যায়—

সৰু ব্যৱসায়ী	ডাঙৰ ব্যৱসায়ী
মূলধন কম থাকে।	প্ৰচুৰ মূলধন থাকে।
সামগ্ৰী মজুত ৰাখাৰ সুবিধা কম।	গুদামঘৰ আৰু ভাণ্ডাৰৰ সুবিধা থাকে।
বেংকৰ পৰা ঋণ পোৱাত অসুবিধা।	সহজতে ঋণ পায়।
লাভৰ পৰিমাণ কম।	বেছি লাভ পায়।
প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিত ব্যৱসায় বন্ধ হৈ যাব পাৰে।	ঝুঁকি বহন কৰাৰ ক্ষমতা বেছি।

সামগ্ৰিকভাৱে ডাঙৰ ব্যৱসায়ীয়ে বেছি লাভ পায়। সৰু ব্যৱসায়ী আৰু ফেৰিৱালাসকলে বহুতো বাধাৰ সন্মুখীন হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে কম লাভ পায়।

৪। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা

(ক) মুদ্ৰাৰ সহায়ত বজাৰৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী ________ কৰিব পাৰি।

উত্তৰঃ ক্ৰয়।

(খ) পাইকাৰী মূল্যতকৈ খুচুৰা মূল্য ________ হয়।

উত্তৰঃ বেছি।

(গ) সাপ্তাহিক বজাৰ সপ্তাহৰ ________ দিনহে বহে।

উত্তৰঃ নিৰ্দিষ্ট।

(ঘ) ________ ব্যৱসায়ীয়ে উৎপাদনকাৰীৰ পৰা বেছি পৰিমাণে মাল কিনে।

উত্তৰঃ পাইকাৰী।

(ঙ) বিনিময়ৰ মাধ্যম হৈছে ________।

উত্তৰঃ মুদ্ৰা।

(চ) বিক্ৰয় মূল্য ক্ৰয় মূল্যতকৈ কম হ’লে ________ হয়।

উত্তৰঃ লোকচান।

(ছ) মল বা শ্বপিং কমপ্লেক্সত সামগ্ৰীৰ দাম ________ হয়।

উত্তৰঃ বেছি।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। বজাৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰঃ যিঠাইত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাই মুখামুখি মিলিত হৈ মুদ্ৰাৰ বিনিময়ত সামগ্ৰী ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰে, তাকে বজাৰ বোলে। বজাৰত পণ্য আৰু সেৱাৰ লেনদেন হয়। বজাৰ সমাজৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ মূল কেন্দ্ৰ।

প্ৰশ্ন ২। পাইকাৰী দাম আৰু খুচুৰা দামৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ পাইকাৰী দাম হৈছে উৎপাদনকাৰীয়ে পাইকাৰী ব্যৱসায়ীক বেছি পৰিমাণে সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ মূল্য — ই তুলনামূলকভাৱে কম। খুচুৰা দাম হৈছে খুচুৰা ব্যৱসায়ীয়ে গ্ৰাহকক অলপ অলপকৈ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ মূল্য। খুচুৰা দাম পাইকাৰী দামতকৈ সদায় বেছি কাৰণ খুচুৰা ব্যৱসায়ীয়ে নিজৰ লাভ যোগ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩। হকাৰ বা ফেৰিৱালা মানে কি? তেওঁলোকৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰঃ যিসকলে স্থায়ী দোকান নোলোৱাকৈ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰি গ্ৰাহকৰ দুৱাৰমুখলৈ গৈ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে, তেওঁলোকক হকাৰ বা ফেৰিৱালা বোলা হয়। তেওঁলোকে গ্ৰাহকৰ কাষলৈ গৈ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ ফলত বজাৰলৈ যাব নোৱাৰা মানুহো প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী পায়। ফেৰিৱালাসকল বজাৰ ব্যৱস্থাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।

প্ৰশ্ন ৪। লাভ আৰু লোকচান কেনেদৰে নিৰ্ণয় হয়?

উত্তৰঃ কোনো সামগ্ৰীৰ বিক্ৰয় মূল্য যদি ক্ৰয় মূল্যতকৈ বেছি হয়, তেন্তে লাভ হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো ব্যৱসায়ীয়ে ১০০ টকাত কিনা সামগ্ৰী যদি ১২০ টকাত বিক্ৰী কৰে, তেন্তে ২০ টকা লাভ হয়। বিপৰীতে বিক্ৰয় মূল্য যদি ক্ৰয় মূল্যতকৈ কম হয়, তেন্তে লোকচান হয়। সকলো ব্যৱসায়ীৰে মূল লক্ষ্য হৈছে লোকচান এৰাই লাভ উপাৰ্জন কৰা।

প্ৰশ্ন ৫। খুচুৰা ব্যৱসায়ী কোন? তেওঁলোকে কেনেদৰে ব্যৱসায় কৰে?

উত্তৰঃ যিসকল ব্যৱসায়ীয়ে পাইকাৰী ব্যৱসায়ীৰ পৰা বেছি পৰিমাণে মাল কিনি অলপ অলপকৈ সাধাৰণ গ্ৰাহকক বিক্ৰী কৰে, তেওঁলোকক খুচুৰা ব্যৱসায়ী বোলা হয়। তেওঁলোকে পাইকাৰী মূল্যতকৈ বেছি দামত গ্ৰাহকক বিক্ৰী কৰে। এই বেছি দামেই তেওঁলোকৰ লাভ। খুচুৰা ব্যৱসায়ীসকল উৎপাদনকাৰী আৰু গ্ৰাহকৰ মাজৰ শেষ সংযোগ।

প্ৰশ্ন ৬। সামগ্ৰীৰ মূল্য বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ সামগ্ৰীৰ মূল্য বৃদ্ধিৰ কেইটামান মূল কাৰণ আছে—
(i) বজাৰ শৃংখলা দীঘল হ’লে প্ৰতিটো মধ্যস্থতাকাৰীয়ে নিজৰ লাভ যোগ কৰে, ফলত দাম বাঢ়ে।
(ii) দোকানৰ ভাৰা, কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা, বিজুলী আদি খৰচ থাকিলে দাম বেছি হয়।
(iii) কোনো সামগ্ৰীৰ যোগান কমিলে বা চাহিদা বাঢ়িলে দাম বাঢ়ে।
(iv) পৰিবহণ খৰচ বেছি হ’লেও সামগ্ৰীৰ দাম বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৭। সাপ্তাহিক বজাৰত বিক্ৰেতাসকলৰ কেনে অসুবিধা হয়?

উত্তৰঃ সাপ্তাহিক বজাৰত বিক্ৰেতাসকলৰ বহুতো অসুবিধা থাকে—
(i) তেওঁলোকে বেছি দূৰৰ পৰা মাল কঢ়িয়াই আনিব লাগে।
(ii) বজাৰত স্থায়ী ঠাই নোপোৱাকৈ বহিব লাগে।
(iii) বাতৰিৰ খৰচ থাকিলেও সামগ্ৰীৰ দাম বেছি কৰিব নোৱাৰে, কাৰণ প্ৰতিযোগিতা থাকে।
(iv) বৰষুণ বা বেয়া বতৰত সামগ্ৰী নষ্ট হোৱাৰ ভয় থাকে।
(v) মাল বিক্ৰী নহ’লে সেইদিনা উপাৰ্জন নহয়।

প্ৰশ্ন ৮। মল বা শ্বপিং কমপ্লেক্সত কেনাকাটা কৰাৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ মল বা শ্বপিং কমপ্লেক্সত কেনাকাটা কৰাৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ হৈছে—
সুবিধা:
(i) শীতাতপনিয়ন্ত্ৰিত আৰামদায়ক পৰিবেশ।
(ii) এটা ঠাইতে বিভিন্ন ধৰণৰ সামগ্ৰী পোৱা যায়।
(iii) পাৰ্কিং, খাদ্যালয়, আমোদ-প্ৰমোদৰ সুবিধা থাকে।
(iv) সামগ্ৰীৰ গুণমান নিশ্চিত হয়।
অসুবিধা:
(i) সামগ্ৰীৰ দাম তুলনামূলকভাৱে বেছি।
(ii) দৰদাম কৰাৰ সুযোগ নাথাকে।
(iii) সাধাৰণ বা নিম্নআয়ৰ মানুহৰ বাবে সুলভ নহয়।
(iv) সৰু আৰু স্থানীয় ব্যৱসায়ীসকলৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰে।

প্ৰশ্ন ৯। বজাৰত সকলো অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে সমান সুবিধা পায় নে? আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ না, বজাৰত সকলো অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে সমান সুবিধা নাপায়। ডাঙৰ ব্যৱসায়ীসকলে অধিক মূলধন, গুদামঘৰ, পৰিবহণৰ সুবিধা আৰু বেংকৰ পৰা ঋণ পোৱাৰ সুবিধা থকাৰ বাবে বেছি লাভ অৰ্জন কৰিব পাৰে। কিন্তু সৰু ব্যৱসায়ী, ফেৰিৱালা আৰু ক্ষুদ্ৰ বিক্ৰেতাসকলে মূলধনৰ অভাৱ, মজুত ৰখাৰ ঠাই নাথকা, বৰষুণ বা বেয়া বতৰত ক্ষতিৰ আশংকা আৰু স্থায়ী আয় নোহোৱাৰ বাবে কষ্ট পায়। কৃষকসকলে উৎপাদন কৰিলেও মধ্যস্থতাকাৰীসকলে বেছি লাভ লৈ যায়। এইদৰে বজাৰ ব্যৱস্থাত অৰ্থনৈতিক বৈষম্য দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ১০। “বজাৰ শৃংখলা যিমান দীঘল, গ্ৰাহকৰ মূল্য সিমান বেছি” — ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ বজাৰ শৃংখলাত প্ৰতিটো মধ্যস্থতাকাৰীয়ে নিজৰ ক্ৰয় মূল্যৰ ওপৰত লাভ যোগ কৰি বিক্ৰী কৰে। যদি উৎপাদনকাৰীয়ে ১০০ টকাত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে, আৰু পাইকাৰী ব্যৱসায়ীয়ে ২০ টকা লাভ যোগ কৰি ১২০ টকাত খুচুৰা ব্যৱসায়ীক বিক্ৰী কৰে, আৰু খুচুৰা ব্যৱসায়ীয়ে ৩০ টকা লাভ যোগ কৰি ১৫০ টকাত গ্ৰাহকক বিক্ৰী কৰে — তেন্তে গ্ৰাহকে ১৫০ টকা দিব লাগে। মধ্যস্থতাকাৰী যিমান বেছি, লাভ যোগ হোৱাৰ স্তৰ সিমান বেছি, আৰু গ্ৰাহকৰ মূল্য সিমান বেছি হয়।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। বিভিন্ন ধৰণৰ বজাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ বজাৰ বিভিন্ন ধৰণৰ। সেইবোৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল—

(১) সাপ্তাহিক বজাৰ (হাট/বজাৰ):
সাপ্তাহিক বজাৰ সপ্তাহৰ নিৰ্দিষ্ট এদিন বা দুদিনহে বহে। ইয়াত বিভিন্ন ঠাইৰ বিক্ৰেতাসকলে আহি সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। চাউল, ডাইল, তেল, শাক-পাচলি, কাপোৰ-কানি আদি বিভিন্ন সামগ্ৰী একেঠাইতে পোৱা যায়। স্থায়ী দোকান নথকাৰ বাবে দাম কম হয়। গ্ৰামাঞ্চলৰ মানুহৰ বাবে সাপ্তাহিক বজাৰ বিশেষভাৱে উপকাৰী।

(২) চুবুৰীয়া বজাৰ বা মহল্লাৰ দোকান:
এই বজাৰ বা দোকানসমূহ আৱাসিক অঞ্চলৰ মাজতে থাকে। মানুহে দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী যেনে গাখীৰ, পাচলি, ৰুটি, তেল আদি ঘৰৰ ওচৰতে কিনিব পাৰে। এই দোকানসমূহ সাধাৰণতে সকাল-সন্ধিয়া খোলা থাকে।

(৩) মল বা শ্বপিং কমপ্লেক্স:
মল হৈছে এটা বিশাল আৱদ্ধ ভৱন য’ত বিভিন্ন ধৰণৰ দোকান, কেণ্টিন, সিনেমা হল আদি থাকে। পৰিবেশ শীতাতপনিয়ন্ত্ৰিত আৰু আৰামদায়ক। দাম সাধাৰণতে বেছি।

(৪) হকাৰ বা ফেৰিৱালা:
হকাৰ বা ফেৰিৱালাসকলে মূৰত বা ঠেলাগাড়িত মাল লৈ গ্ৰাহকৰ দুৱাৰমুখলৈ যায়। ইয়াত গ্ৰাহকে সময় আৰু পৰিশ্ৰম দুয়োটা ৰাহি কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ২। এখন সাপ্তাহিক বজাৰ সম্পৰ্কে তুমি যি জানা তাৰ ভিত্তিত বৰ্ণনা দিয়া।

উত্তৰঃ সাপ্তাহিক বজাৰ হৈছে এনে বজাৰ যি সপ্তাহৰ নিৰ্দিষ্ট এদিন বা দুদিনহে বহে। গাঁও বা চহৰৰ নিকটৱৰ্তী অঞ্চলত সাপ্তাহিক বজাৰ সাধাৰণতে দেখা যায়।

সাপ্তাহিক বজাৰৰ বিশেষত্বসমূহ হৈছে—
বিক্ৰেতা: বিভিন্ন ঠাইৰ বিক্ৰেতাসকলে নিজে উৎপাদন কৰা বা পাইকাৰী বজাৰৰ পৰা কিনা সামগ্ৰী লৈ আহে। ইয়াত কৃষক, কাৰিকৰ, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ী আদি সকলো ধৰণৰ বিক্ৰেতা থাকে।
সামগ্ৰী: শাক-পাচলি, মাছ, কাপোৰ, বাচন-বৰ্তন, খেলনা, মচলাপাতি আদি বিভিন্ন সামগ্ৰী একেঠাইতে পোৱা যায়।
দাম: স্থায়ী দোকানৰ তুলনাত দাম কম। প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে বিক্ৰেতাসকলে দৰদাম কৰিবলৈ ৰাজী হয়।
সামাজিক গুৰুত্ব: সাপ্তাহিক বজাৰ কেৱল অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ কেন্দ্ৰ নহয়, ই এক সামাজিক মিলনস্থলীও। মানুহে সেইঠাইত লগ হয়, কথা-বতৰা পাতে।

গ্ৰামাঞ্চলৰ মানুহৰ বাবে সাপ্তাহিক বজাৰ বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ তেওঁলোকে সপ্তাহত এবাৰেই বিভিন্ন প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী কিনি আনিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৩। উৎপাদনকাৰীৰ পৰা গ্ৰাহকলৈ তুলা (কপাহ) কেনেদৰে আহি পৌঁচে? বজাৰ শৃংখলা উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ তুলা বা কপাহৰ উদাহৰণেৰে বজাৰ শৃংখলা বৰ্ণনা কৰা হ’ল—

(১) কৃষক (উৎপাদনকাৰী): কৃষকে পথাৰত তুলা উৎপাদন কৰে। তেওঁ তুলা চহৰৰ বজাৰত নিয়ে।

(২) ব্যৱসায়ী/পাইকাৰী ব্যৱসায়ী: চহৰত পাইকাৰী ব্যৱসায়ীয়ে কৃষকৰ পৰা তুলা কিনে। তেওঁ গুদামঘৰত মজুত ৰাখে আৰু বস্ত্ৰ কাৰখানালৈ পঠায়।

(৩) বস্ত্ৰ কাৰখানা: কাৰখানাত তুলাৰ পৰা কাপোৰ উৎপাদন হয়।

(৪) পাইকাৰী কাপোৰ ব্যৱসায়ী: কাৰখানাৰ পৰা পাইকাৰী ব্যৱসায়ীয়ে বেছি পৰিমাণে কাপোৰ কিনে।

(৫) খুচুৰা ব্যৱসায়ী: খুচুৰা কাপোৰ দোকানত পাইকাৰীতকৈ বেছি দামত বিক্ৰী হয়।

(৬) গ্ৰাহক: গ্ৰাহকে খুচুৰা দোকানৰ পৰা কাপোৰ কিনে।

এইদৰে প্ৰতিটো স্তৰত লাভ যোগ হৈ কৃষকে পোৱা মূল্যৰ তুলনাত গ্ৰাহকে বহু বেছি দামত কাপোৰ কিনিব লগা হয়।

শুদ্ধ/অশুদ্ধ (True/False)

প্ৰশ্ন ১। তলৰ বাক্যবোৰ শুদ্ধ হ’লে ‘শুদ্ধ’ আৰু অশুদ্ধ হ’লে ‘অশুদ্ধ’ লিখা—

(ক) সাপ্তাহিক বজাৰ প্ৰতিদিনে বহে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (সাপ্তাহিক বজাৰ সপ্তাহৰ নিৰ্দিষ্ট দিনতহে বহে।)

(খ) পাইকাৰী মূল্যতকৈ খুচুৰা মূল্য বেছি হয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(গ) বিক্ৰয় মূল্য ক্ৰয় মূল্যতকৈ কম হ’লে লাভ হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বিক্ৰয় মূল্য ক্ৰয় মূল্যতকৈ কম হ’লে লোকচান হয়।)

(ঘ) হকাৰে গ্ৰাহকৰ দুৱাৰমুখলৈ গৈ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(ঙ) মলত সামগ্ৰীৰ দাম সাপ্তাহিক বজাৰতকৈ কম হয়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (মলত সামগ্ৰীৰ দাম সাধাৰণতে বেছি হয়।)

(চ) বজাৰ শৃংখলা যিমান দীঘল, গ্ৰাহকৰ মূল্য সিমান বেছি।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(ছ) ডাঙৰ ব্যৱসায়ীতকৈ সৰু ব্যৱসায়ীয়ে বেছি লাভ পায়।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (ডাঙৰ ব্যৱসায়ীয়ে বেছি লাভ পায়।)