সাৰাংশ: সপ্তম শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “মিডিয়া বুজা” — এই অধ্যায়ত মিডিয়াৰ বিভিন্ন ৰূপ, তাৰ গণতন্ত্ৰত ভূমিকা, বিজ্ঞাপন আৰু মিডিয়াৰ সম্পৰ্ক, মিডিয়াৰ স্বাধীনতা আৰু নিৰপেক্ষতাৰ গুৰুত্ব আদি বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা কৰা হৈছে। মিডিয়া মানে এনে এক মাধ্যম যি মানুহৰ মাজত তথ্য প্ৰচাৰ কৰে। বাতৰি কাকত, আলোচনী আদি ছপা মিডিয়াৰ (Print Media) উদাহৰণ। ৰেডিঅ’, টেলিভিছন, ইন্টাৰনেট আদি ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়াৰ (Electronic Media) উদাহৰণ। মিডিয়াই জনসাধাৰণক দেশ-বিদেশৰ খবৰ, জ্ঞান আৰু তথ্যৰে অৱগত কৰে আৰু গণতন্ত্ৰ সুদৃঢ় কৰাত সহায় কৰে।

মিডিয়াই জনসাধাৰণৰ মাজত সতৰ্কতা সৃষ্টি কৰে আৰু চৰকাৰৰ কামৰ ওপৰত চকু ৰাখে। মিডিয়াই যিসমূহ বিষয়ৰ প্ৰতি দৰ্শক-পাঠকৰ দৃষ্টি আকর্ষণ কৰে, তাকে ‘Agenda Setting’ বোলা হয়। মিডিয়াই বিজ্ঞাপনৰ জৰিয়তে ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানসমূহক তেওঁলোকৰ পণ্য বিক্ৰী কৰাত সহায় কৰে। বিজ্ঞাপনৰ ৰাজহ মিডিয়াৰ এক প্ৰধান আয়ৰ উৎস। কিন্তু ব্যৱসায়িক চাপত পৰি মিডিয়াই সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহৰ বাতৰি নিদিলে, এয়া গণতন্ত্ৰৰ বাবে ক্ষতিকৰ। মিডিয়া স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ হোৱাটো গণতন্ত্ৰৰ এক আৱশ্যকীয় চর্ত। ভাৰতত চৰকাৰে দূৰদৰ্শন আৰু আকাশবাণী পৰিচালনা কৰে, যদিও এই সংস্থাসমূহে নিৰপেক্ষভাৱে কাম কৰা উচিত। প্ৰযুক্তিৰ অগ্ৰগতিৰ লগে লগে ইন্টাৰনেট আৰু মোবাইলৰ যোগেৰে মিডিয়াই দ্ৰুত আৰু বিস্তৃত হৈছে।

Summary: Chapter 6 of Class 7 Political Science, “Understanding Media,” covers different forms of media, its role in democracy, and the relationship between advertising and media. Media refers to all means of communication — print media (newspapers, magazines) and electronic media (radio, television, internet). Media informs citizens, holds the government accountable, and strengthens democracy. The concept of “agenda-setting” means that media decides which issues receive public attention. Large business houses that own media outlets also advertise in them, creating a financial link that can compromise independent reporting. Advertising is a major source of revenue for media houses. However, media must remain independent and unbiased to serve democracy effectively. In India, Doordarshan and All India Radio are government-operated broadcast media that should function impartially. Technology has transformed media, enabling faster reach through the internet and mobile phones.

---

মিডিয়াৰ বিভিন্ন ৰূপ

মিডিয়াৰ প্ৰকাৰ	উদাহৰণ	বৈশিষ্ট্য
ছপা মিডিয়া (Print Media)	বাতৰি কাকত, আলোচনী, কিতাপ	লিখিত ৰূপত তথ্য প্ৰকাশ পায়; স্থায়ী আৰু পুনৰ পঢ়িব পৰা যায়
ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়া (Electronic Media)	ৰেডিঅ’, টেলিভিছন, ইন্টাৰনেট	ধ্বনি, চিত্ৰ আৰু লেখা — তিনিও ৰূপত তথ্য প্ৰেৰণ কৰে; দ্ৰুত আৰু বিস্তৃত পৰিসৰ
নতুন মিডিয়া (New Media)	ছ’চিয়েল মিডিয়া, অনলাইন পৰ্টেল	ইন্টাৰনেটভিত্তিক; দ্বিমুখী যোগাযোগ সম্ভৱ; ব্যৱহাৰকাৰীয়ে নিজেও তথ্য প্ৰকাশ কৰিব পাৰে

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। গণতন্ত্ৰত মিডিয়াই কেনেকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে?

উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত মিডিয়াই তলত দিয়া কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে —
(ক) তথ্য প্ৰদান: মিডিয়াই জনসাধাৰণক দেশ-বিদেশৰ বাতৰি আৰু তথ্য যোগান ধৰে। নাগৰিকসকলে মিডিয়াৰ জৰিয়তে চৰকাৰৰ কামকাজ, নীতি আৰু সিদ্ধান্তৰ বিষয়ে জানিব পাৰে।
(খ) চৰকাৰৰ কামৰ ওপৰত নজৰদাৰী: মিডিয়াই চৰকাৰৰ কামৰ সমালোচনা কৰে আৰু নাগৰিকসকলক দায়বদ্ধ কৰে। চৰকাৰী নীতিৰ দুর্বলতা প্ৰকাশ পেলাই সেইবোৰ সংশোধনৰ পথ মুকলি কৰে।
(গ) জনমত গঠন: মিডিয়াই বিভিন্ন বিষয়ত বিতৰ্ক আৰু আলোচনাৰ সুবিধা দিয়ে, যাৰ ফলত জনসাধাৰণৰ মাজত সচেতনতা আৰু জনমত গঠন হয়।
(ঘ) বহুমুখী মতামতৰ সুযোগ: মিডিয়াই সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণী আৰু স্বাৰ্থৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যাতে গণতান্ত্ৰিক আলোচনা সমৃদ্ধ হয়।
সেয়েহে মিডিয়াক গণতন্ত্ৰৰ ‘চতুৰ্থ স্তম্ভ’ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২। “মিডিয়া আৰু বৃহৎ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান” শীর্ষক চিত্রখনে কি বুজায়? মিডিয়া আৰু ব্যৱসায়ৰ মাজত কেনে সম্পৰ্ক আছে?

উত্তৰঃ “মিডিয়া আৰু বৃহৎ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান” শীর্ষক চিত্রখনে দেখুৱায় যে বৃহৎ ব্যৱসায়িক গোষ্ঠীসমূহ আৰু মিডিয়াৰ মাজত পৰস্পৰনির্ভৰশীল এক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।
(ক) বৃহৎ ব্যৱসায়িক গোষ্ঠীসমূহে মিডিয়া প্ৰতিষ্ঠান নিজেই কিনি লয় বা সেইবোৰত বিনিয়োগ কৰে।
(খ) ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানসমূহে মিডিয়াত বিজ্ঞাপন দি ব্যাপক ৰাজহ যোগান দিয়ে।
(গ) এই বিজ্ঞাপনৰ ৰাজহ মিডিয়া প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰিচালনাৰ মূল আধাৰ।
(ঘ) ইয়াৰ বিনিময়ত মিডিয়াই এই ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ স্বাৰ্থৰ পক্ষত বাতৰি পৰিবেশন কৰিব পাৰে এবং তেওঁলোকৰ পণ্যৰ প্ৰচাৰ কৰে।
এই সম্পৰ্কৰ ফলত মিডিয়াই মাজে মাজে দুখীয়া বা প্ৰান্তীয় মানুহৰ বাতৰি উপেক্ষা কৰে আৰু ধনী-প্রভাৱশালী শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰে, যি গণতন্ত্ৰৰ বাবে ক্ষতিকৰ।

প্ৰশ্ন ৩। ‘Agenda Setting’ মানে কি? গণতন্ত্ৰত মিডিয়াৰ এজেণ্ডা ছেটিঙৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ ‘Agenda Setting’ মানে মিডিয়াই নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰা যে কোনটো বাতৰি বা বিষয় বেছি গুৰুত্ব দিয়া হ’ব আৰু কোনটো কম। মিডিয়াই যিসমূহ বিষয়ত মনোযোগ দিয়ে, জনসাধাৰণো সেই বিষয়সমূহৰ ওপৰত বেছি চিন্তা কৰিব লাগে বুলি ভাবে।
উদাহৰণ ১ (ইতিবাচক): পানীয়ত কীটনাশক দ্রব্যৰ মাত্রা অতিমাত্রা হোৱাৰ বাতৰি মিডিয়াই প্ৰচাৰ কৰাৰ ফলত চৰকাৰে যদিও প্ৰথমে বিৰোধিতা কৰিছিল, পিছত জনস্বাস্থ্যৰ সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল।
উদাহৰণ ২ (নেতিবাচক): মিডিয়াই ক্ৰিকেট বা চেলিব্ৰিটিৰ বাতৰিত বহু সময় ব্যয় কৰে, কিন্তু পানীৰ নাটনি বা বানপানীত ক্ষতিগ্ৰস্ত দুখীয়া মানুহৰ সমস্যাক সিমান গুৰুত্ব নিদিয়ে।

প্ৰশ্ন ৪। একে বাতৰিৰ বিষয়ে দুখন বাতৰি কাকতৰ বাতৰি তুলনা কৰি চোৱা। তুমি কি তফাৎ পালা? কি ধৰনৰ তথ্য উপস্থাপন কৰা হৈছে? কোনৰ দৃষ্টিভংগী আৰু কাৰ কথা কোৱা হৈছে? কোনৰ কথা বাদ দিয়া হৈছে? ইয়াৰ পৰা তুমি কি বুজিলা?

উত্তৰঃ (এয়া এটা কাৰ্যভিত্তিক প্ৰশ্ন যি শিক্ষাৰ্থীজনে নিজে কৰিব লাগিব। তলত দিয়া নিৰ্দেশিকা অনুসৰি কৰা উচিত।)
দুখন বাতৰি কাকতৰ একে বাতৰি তুলনা কৰোঁতে তলত দিয়া দিশসমূহ লক্ষ্য কৰিব লাগে —
(ক) কোনখন কাকতে বাতৰিটো প্ৰথম পৃষ্ঠাত দিছে আৰু কোনখনে ভিতৰৰ পৃষ্ঠাত।
(খ) দুয়োখন কাকতে একে তথ্য দিছে নে বেলেগ বেলেগ দৃষ্টিভংগীৰ পৰা বাতৰি দিছে।
(গ) বাতৰিত কোনৰ মতামত বা বক্তব্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে আৰু কোনৰ বাদ দিয়া হৈছে।
(ঘ) শিৰোনাম আৰু ছবি বাছি লোৱাত পাৰ্থক্য আছে নে নাই।
এই তুলনাৰ পৰা বুজিব পৰা যায় যে মিডিয়াই সদায় নিৰপেক্ষ নহয়; বিভিন্ন কাকতে বিভিন্ন দৃষ্টিভংগীৰে একে বাতৰি উপস্থাপন কৰিব পাৰে। সেয়ে পাঠক হিচাপে আমি একাধিক সূত্ৰৰ বাতৰি পঢ়ি নিজেই বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰা উচিত।

---

খালী ঠাই পূৰণ কৰা

(ক) মিডিয়া মানে এনে এক __________ যি মানুহৰ মাজত তথ্য প্ৰচাৰ কৰে।

উত্তৰঃ মাধ্যম

(খ) বাতৰি কাকত আৰু আলোচনী হৈছে __________ মিডিয়াৰ উদাহৰণ।

উত্তৰঃ ছপা

(গ) ৰেডিঅ’ আৰু টেলিভিছন হৈছে __________ মিডিয়াৰ উদাহৰণ।

উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰনিক

(ঘ) মিডিয়াই কোনটো বাতৰিক গুৰুত্ব দিব সেই নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়াক __________ বোলে।

উত্তৰঃ Agenda Setting

(ঙ) ভাৰতত চৰকাৰৰ অধীনত পৰিচালিত টেলিভিছন সেৱাটো হৈছে __________।

উত্তৰঃ দূৰদৰ্শন

(চ) ভাৰতত চৰকাৰৰ অধীনত পৰিচালিত ৰেডিঅ’ সেৱাটো হৈছে __________।

উত্তৰঃ আকাশবাণী (All India Radio)

(ছ) মিডিয়াৰ মূল আয়ৰ উৎস হৈছে __________।

উত্তৰঃ বিজ্ঞাপন ৰাজহ (Advertising Revenue)

---

শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰূপণ কৰা

(ক) বাতৰি কাকত আৰু আলোচনী হৈছে ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়াৰ উদাহৰণ।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ (এইবোৰ ছপা মিডিয়াৰ উদাহৰণ।)

(খ) মিডিয়াই গণতন্ত্ৰৰ চতুৰ্থ স্তম্ভ হিচাপে পৰিচিত।

উত্তৰঃ শুদ্ধ

(গ) দূৰদৰ্শন এটা বেচৰকাৰী টেলিভিছন চেনেল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ (দূৰদৰ্শন ভাৰত চৰকাৰৰ অধীনত পৰিচালিত।)

(ঘ) মিডিয়া সদায় সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহৰ কথা সমানভাৱে উপস্থাপন কৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ (মিডিয়াই প্ৰায়ে ধনী বা প্ৰভাৱশালী শ্ৰেণীৰ বাতৰিক বেছি গুৰুত্ব দিয়ে।)

(ঙ) বিজ্ঞাপনৰ ৰাজহ মিডিয়াৰ এক প্ৰধান আয়ৰ উৎস।

উত্তৰঃ শুদ্ধ

(চ) প্ৰযুক্তিৰ অগ্ৰগতিৰ ফলত ইন্টাৰনেটৰ যোগেৰে মিডিয়াৰ পৰিসৰ সংকুচিত হৈছে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ (প্রযুক্তিৰ ফলত মিডিয়াৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি পাইছে, সংকুচিত হোৱা নাই।)

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। মিডিয়া মানে কি? মিডিয়াৰ বিভিন্ন ৰূপ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ মিডিয়া মানে এনে এক মাধ্যম বা উপায় যাৰ সহায়ত তথ্য, বাতৰি আৰু মনোৰঞ্জন বহু সংখ্যক মানুহৰ মাজলৈ একে সময়তে পৰিবেশন কৰা হয়। ইংৰাজী ‘Media’ শব্দটো ‘Medium’ শব্দৰ বহুবচন।
মিডিয়াৰ বিভিন্ন ৰূপ হৈছে —
(ক) ছপা মিডিয়া (Print Media): বাতৰি কাকত, আলোচনী, কিতাপ।
(খ) ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়া (Electronic Media): ৰেডিঅ’, টেলিভিছন।
(গ) ডিজিটেল বা নতুন মিডিয়া (Digital/New Media): ইন্টাৰনেট, ছ’চিয়েল মিডিয়া।

প্ৰশ্ন ২। ছপা মিডিয়া আৰু ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়াৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ ছপা মিডিয়া আৰু ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়াৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ হৈছে —
(ক) ছপা মিডিয়াত কেৱল লিখিত তথ্য থাকে; ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়াত ধ্বনি আৰু চিত্ৰও থাকে।
(খ) ছপা মিডিয়া স্থায়ী আৰু পুনৰ পঢ়িব পৰা যায়; ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়াৰ প্ৰচাৰ তাৎক্ষণিক।
(গ) ছপা মিডিয়াই কেৱল পঢ়িব জনা মানুহৰ মাজত তথ্য প্ৰচাৰ কৰে; ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়াই নিৰক্ষৰ মানুহেও বুজিব পাৰে।
(ঘ) ইলেক্ট্ৰনিক মিডিয়া ছপা মিডিয়াতকৈ দ্ৰুতভাৱে বাতৰি পৰিবেশন কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৩। মিডিয়াৰ স্বাধীনতা মানে কি? মিডিয়া স্বাধীন হোৱাটো কিয় প্ৰয়োজনীয়?

উত্তৰঃ মিডিয়াৰ স্বাধীনতা মানে হৈছে মিডিয়াই চৰকাৰ বা কোনো বিশেষ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ চাপ বা প্ৰভাৱ নোহোৱাকৈ স্বাধীনভাৱে তথ্য আৰু বাতৰি পৰিবেশন কৰিব পৰাৰ অধিকাৰ।
মিডিয়া স্বাধীন হোৱাটো প্ৰয়োজনীয়, কিয়নো —
(ক) স্বাধীন মিডিয়াইহে চৰকাৰৰ অন্যায় আৰু দুর্নীতি প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।
(খ) স্বাধীন মিডিয়াই দুখীয়া, অবহেলিত শ্ৰেণীৰ সমস্যাও সমানভাৱে তুলি ধৰে।
(গ) চৰকাৰ বা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ নিয়ন্ত্ৰণাধীন মিডিয়াই পক্ষপাতমূলক বাতৰি দিয়াৰ সম্ভাৱনা থাকে।
(ঘ) গণতন্ত্ৰত নাগৰিকসকলে সঠিক আৰু নিৰপেক্ষ তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে সঠিক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা ৰাখে।

প্ৰশ্ন ৪। বিজ্ঞাপন আৰু মিডিয়াৰ সম্পৰ্ক কি? বিজ্ঞাপনৰ প্ৰভাৱ কেনেকৈ পৰে?

উত্তৰঃ বিজ্ঞাপন আৰু মিডিয়াৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানসমূহে তেওঁলোকৰ পণ্য বা সেৱাৰ বিজ্ঞাপন মিডিয়াত দিয়ে আৰু ইয়াৰ বিনিময়ত মিডিয়াই বিজ্ঞাপন ৰাজহ (Advertising Revenue) লাভ কৰে।
বিজ্ঞাপনৰ প্ৰভাৱ —
(ক) বিজ্ঞাপনে মানুহক নতুন পণ্য কিনিবলৈ আকৰ্ষিত কৰে।
(খ) মাজে মাজে বিজ্ঞাপনে মানুহক অপ্ৰয়োজনীয় বস্তু কিনাত উৎসাহিত কৰে।
(গ) ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ চাপত মিডিয়াই মাজে মাজে তেওঁলোকৰ পক্ষত সংবাদ পৰিবেশন কৰে, যি নিৰপেক্ষতাক ক্ষতি কৰে।

প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতত চৰকাৰী প্ৰচাৰ মাধ্যম কোনবোৰ? সেইবোৰ কিয় গঠন কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ ভাৰতত চৰকাৰী প্ৰচাৰ মাধ্যমসমূহ হৈছে —
(ক) দূৰদৰ্শন (Doordarshan): কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অধীনত পৰিচালিত টেলিভিছন চেনেল।
(খ) আকাশবাণী (All India Radio): কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অধীনত পৰিচালিত ৰেডিঅ’ সেৱা।
এই মাধ্যমসমূহ গঠন কৰাৰ কাৰণসমূহ হৈছে —
(ক) দেশৰ সকলো প্ৰান্তৰ মানুহলৈ তথ্য আৰু শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী পৰিবেশন কৰা।
(খ) দূৰ-দূৰণিৰ গাঁও আৰু পিছপৰা অঞ্চললৈ যোগাযোগ বিস্তাৰ কৰা।
(গ) জাতীয় ঐক্য, সংস্কৃতি আৰু ভাষাৰ সংৰক্ষণত অৰিহণা যোগোৱা।

প্ৰশ্ন ৬। ‘মিডিয়া সকলো মানুহৰ কথা কয় নে?’ — এই প্ৰসংগত তোমাৰ মত দিয়া।

উত্তৰঃ নহয়, মিডিয়াই সকলো মানুহৰ কথা সমানভাৱে নকয়। মিডিয়াৰ এটা মূল সমস্যা হৈছে যে ই প্ৰায়ে ধনী আৰু প্ৰভাৱশালী মানুহৰ বাতৰিৰ ওপৰত বেছি গুৰুত্ব দিয়ে।
(ক) বিজ্ঞাপনৰ ওপৰত নির্ভৰশীল হোৱাৰ ফলত মিডিয়াই মূলতঃ ধনী শ্ৰেণীৰ দৰ্শক-পাঠকক আকৰ্ষণ কৰিব বিচাৰে।
(খ) দুখীয়া, শ্ৰমিক বা প্ৰান্তীয় মানুহৰ সমস্যাৰ বাতৰি প্ৰায়ে অগুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰা হয়।
(গ) বিনোদনমূলক কাৰ্যসূচী আৰু চেলিব্ৰিটিৰ বাতৰিক বেছি সময় আৰু স্থান দিয়া হয়।
সেয়েহে মিডিয়া প্ৰকৃততে সকলো মানুহৰ হোৱা উচিত আৰু সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ কথা সমানভাৱে প্ৰকাশ কৰাটো এক সত্যিকাৰ গণতান্ত্ৰিক মিডিয়াৰ লক্ষণ।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ৭। প্ৰযুক্তিয়ে মিডিয়াৰ ক্ষেত্ৰত কেনে পৰিৱৰ্তন আনিছে?

উত্তৰঃ প্ৰযুক্তিৰ অগ্ৰগতিৰ লগে লগে মিডিয়াৰ জগতখনত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আহিছে —
(ক) দ্ৰুততা: ইণ্টাৰনেট আৰু উপগ্ৰহ প্ৰযুক্তিৰ ফলত যিকোনো খবৰ মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে সমগ্ৰ বিশ্বত পৰিবেশন কৰিব পৰা যায়।
(খ) বিস্তৃত পৰিসৰ: ইন্টাৰনেটৰ যোগেৰে মিডিয়া এতিয়া বিশ্বৰ যিকোনো প্ৰান্তত পৌঁছাব পাৰে।
(গ) নাগৰিক সাংবাদিকতা: মোবাইল ফোন আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ ফলত সাধাৰণ মানুহেও বাতৰি প্ৰকাশ আৰু ভাগ-বতৰা কৰিব পাৰে।
(ঘ) মাল্টিমিডিয়া: লিখিত বাতৰি, ধ্বনি, চিত্ৰ — সকলো একে মাধ্যমত উপলব্ধ হৈছে।
(ঙ) দ্বিমুখী যোগাযোগ: পাঠক বা দৰ্শকে এতিয়া মিডিয়াৰ লগত প্ৰতিক্ৰিয়াও জানাব পাৰে।
কিন্তু ছ’চিয়েল মিডিয়াত মিথ্যা বাতৰি (Fake News) বিয়পাৰ সমস্যাও দেখা দিছে, যাৰ বিষয়ে সজাগ হোৱা দৰকাৰ।

প্ৰশ্ন ৮। স্থানীয় মিডিয়া আৰু জাতীয় মিডিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ স্থানীয় মিডিয়া আৰু জাতীয় মিডিয়াৰ মাজত তলত দিয়া পাৰ্থক্য দেখা যায় —
(ক) স্থানীয় মিডিয়া নিৰ্দিষ্ট অঞ্চল বা ৰাজ্যৰ বাতৰি আৰু সমস্যাৰ বিষয়ে লিখে, স্থানীয় ভাষাত প্ৰকাশ পায় আৰু স্থানীয় মানুহৰ বাবে অধিক প্ৰাসংগিক হয়। উদাহৰণ: অসমৰ ‘দৈনিক অসম’, ‘অসম ট্ৰিবিউন’।
(খ) জাতীয় মিডিয়া সমগ্ৰ দেশৰ বাতৰি আৰু বিষয় প্ৰকাশ কৰে, সাধাৰণতে হিন্দী বা ইংৰাজী ভাষাত প্ৰকাশ পায় আৰু এই মিডিয়াত স্থানীয় বিষয়সমূহ কম গুৰুত্ব পায়। উদাহৰণ: ‘The Hindu’, ‘Hindustan Times’, ‘NDTV’।
স্থানীয় মিডিয়া অঞ্চলৰ মানুহৰ কণ্ঠস্বৰ হিচাপে কাম কৰে আৰু জাতীয় মিডিয়াই দেশৰ বৃহত্তৰ ঘটনাৱলীৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে।

প্ৰশ্ন ৯। নিৰপেক্ষ বাতৰি পৰিবেশন (Balanced Reporting) বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ বাতৰি পৰিবেশন বুলিলে বাতৰিৰ সকলো দিশ আৰু সকলো পক্ষৰ মতামত একেলগে উপস্থাপন কৰা বুজায়। কোনো এটা বিষয়ৰ বাতৰি দিওঁতে মিডিয়াই —
(ক) কেৱল এটা দলৰ কথা নকৈ বিভিন্ন দিশৰ পৰা বাতৰি উপস্থাপন কৰিব লাগে।
(খ) সমাজৰ দুর্বল আৰু প্ৰান্তীয় মানুহৰ মতামতো অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে।
(গ) তথ্যৰ সত্যতা যাচাই কৰিব লাগে আৰু মিথ্যা তথ্য প্ৰচাৰ কৰা উচিত নহয়।
নিৰপেক্ষ বাতৰি পৰিবেশনৰ গুৰুত্ব হৈছে — ইয়াৰ দ্বাৰা নাগৰিকে সঠিক তথ্যৰ ভিত্তিত মতামত গঠন কৰিব পাৰে। গণতন্ত্ৰত সঠিক তথ্যই সুশাসনৰ আধাৰ। নিৰপেক্ষতাৰ অভাৱত মিডিয়াই জনসাধাৰণক বিপথগামী কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১০। চেন্‌চৰশ্বিপ (Censorship) মানে কি? গণতন্ত্ৰত চেন্‌চৰশ্বিপৰ বিপদ কি?

উত্তৰঃ চেন্‌চৰশ্বিপ মানে চৰকাৰে মিডিয়াত কোনো নির্দিষ্ট তথ্য, মতামত বা বাতৰি প্ৰচাৰ হোৱাত বাধা দিয়াৰ অধিকাৰ। চৰকাৰে কিছুমান বিষয়ত “জনসাধাৰণৰ স্বাৰ্থত” মিডিয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে বুলি দাবী কৰে।
গণতন্ত্ৰত চেন্‌চৰশ্বিপৰ বিপদসমূহ হৈছে —
(ক) মিডিয়া স্বাধীন নহ’লে চৰকাৰৰ দুর্নীতি আৰু অন্যায় প্ৰকাশ নহয়।
(খ) নাগৰিকসকলে সত্যিকাৰ তথ্য নাপায় আৰু সঠিক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা হেৰায়।
(গ) বিৰোধী মত আৰু সমালোচনা দমন কৰা হয়, যি গণতান্ত্ৰিক নীতিৰ বিপৰীত।
সেয়েহে গণতন্ত্ৰত মুক্ত আৰু স্বাধীন মিডিয়া অপৰিহার্য।