সাৰাংশ: “ল’ৰা-ছোৱালী হিচাপে ডাঙৰ হোৱা” অধ্যায়ত লিংগ-ভিত্তিক সামাজিক ভূমিকা আৰু বৈষম্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। সমাজত ল’ৰা আৰু ছোৱালীক সাধাৰণতে বেলেগ বেলেগভাৱে ডাঙৰ কৰা হয়। ছোৱালীক ঘৰৰ কাম-কাজ — ৰন্ধা-বঢ়া, চাফাই, ল’ৰা-ছোৱালীৰ যত্ন — শিকোৱা হয়, আনহাতে ল’ৰাক বাহিৰৰ কামৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হয়। সামোৱা দ্বীপৰ উদাহৰণেৰে দেখুওৱা হৈছে যে বিভিন্ন সমাজত এই ভূমিকা বেলেগ হয়। গৃহস্থালি কাম অদৃশ্য, শ্ৰমসাধ্য আৰু সময়সাপেক্ষ কিন্তু ইয়াৰ কোনো বেতন নাই। হৰিয়ানা আৰু তামিলনাডুৰ তথ্যই দেখুৱাইছে যে মহিলাই পুৰুষতকৈ বেছি সময় কাম কৰে। মধ্যপ্ৰদেশত চৰকাৰী আঁচনিৰ ফলত ছোৱালীৰ বিদ্যালয়ত উপস্থিতি বৃদ্ধি পাইছে। লিংগ বৈষম্যই কেৱল ছোৱালীক নহয়, ল’ৰাকো প্ৰভাৱিত কৰে।

Summary: Chapter 4 of Class 7 Social Science Political Science, “Growing Up as Boys and Girls,” explores how society treats boys and girls differently. Girls are typically assigned household duties — cooking, cleaning, childcare — while boys are prepared for outside work. Using the example of Samoa island, the chapter shows that these gender roles are not natural but socially constructed. Domestic work is unpaid, invisible, and exhausting — yet unrecognised as real work. Data from Haryana and Tamil Nadu show women work more hours than men each week. Government schemes like mid-day meals and hostels in Madhya Pradesh have improved girls’ school attendance. Gender inequality affects both boys and girls and must be eliminated for a just and equal society. ASSEB Class 7 Political Science.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। তলৰ কথাখিনি শুদ্ধ নে অশুদ্ধ সেইটো কোৱা আৰু তোমাৰ উত্তৰৰ সপক্ষে কাৰণ দেখুওৱা —

(ক) সমাজৰ ভিন ভিন গোট আৰু সম্প্ৰদায়সমূহে ল’ৰা আৰু ছোৱালীৰ বিষয়ে বিভিন্ন ধাৰণা পোষণ কৰে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। বিভিন্ন সমাজ আৰু সম্প্ৰদায়ত ল’ৰা আৰু ছোৱালীৰ প্ৰতি বেলেগ বেলেগ দৃষ্টিভংগী পোষণ কৰা হয়। যেনে, কোনো সমাজত ছোৱালীক কেৱল ঘৰৰ কামতহে ৰখা হয়, আকৌ কোনো সমাজত ছোৱালীক বাহিৰৰ কামতো সমান সুযোগ দিয়া হয়। সামোৱা দ্বীপৰ সমাজত সৰু বয়সৰ পৰাই শিশুসকলে দায়িত্বশীল কাম কৰে, কিন্তু ভাৰতীয় সমাজত সাধাৰণতে ল’ৰা আৰু ছোৱালীক বেলেগ বেলেগ কামৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হয়।

(খ) আমাৰ সমাজত ডাঙৰ হোৱা ল’ৰা আৰু ছোৱালীৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাই।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। আমাৰ সমাজত ল’ৰা আৰু ছোৱালীৰ মাজত বহু পাৰ্থক্য আছে। ছোৱালীক ঘৰৰ কাম-কাজ শিকোৱা হয় আৰু তেওঁলোকৰ বাহিৰলৈ যোৱাত নানা বাধা দিয়া হয়। ল’ৰাক বাহিৰৰ কামৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয় আৰু তেওঁলোকে বেছি স্বাধীনতা পায়।

(গ) যিসকল মহিলাই ঘৰত থাকে তেওঁলোকে কোনো কাম নকৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ঘৰত থকা মহিলাসকলে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম কৰে — ৰন্ধা-বঢ়া, ঘৰ চাফাই কৰা, ল’ৰা-ছোৱালী আৰু বৃদ্ধসকলৰ যত্ন লোৱা আদি। এই কামবোৰ শাৰীৰিকভাৱে কষ্টসাধ্য আৰু সময়সাপেক্ষ। হাৰমিত আৰু ছোনালীৰ মাকৰ উদাহৰণত দেখা গৈছে — তেওঁ ঘৰত থাকি বহু কাম কৰিলেও মানুহে তেওঁক কাম নকৰা বুলি গণ্য কৰে, কাৰণ এই কামৰ বাবে কোনো মজুৰি নাই।

(ঘ) মহিলাৰ কামতকৈ পুৰুষৰ কামক বেছি মূল্য দিয়া হয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। সমাজত পুৰুষৰ মজুৰি পোৱা কামক বেছি মূল্য দিয়া হয়, কিন্তু মহিলাৰ ঘৰুৱা কামক প্ৰায়ে স্বীকৃতি দিয়া নহয়। মহিলাৰ অধিকাংশ কাম ‘অদৃশ্য’ হৈ থাকে। হৰিয়ানা আৰু তামিলনাডুৰ তথ্যই দেখুৱাইছে যে মহিলাই পুৰুষতকৈ বেছি সময় কাম কৰিলেও তেওঁলোকৰ কামৰ স্বীকৃতি কম।

প্ৰশ্ন ২। ‘অদৃশ্য কাম’, ‘শাৰীৰিকভাৱে কষ্টসাধ্য কাম’ আৰু ‘সময়সাপেক্ষ কাম’ শব্দকেইটাক ঘৰৰ কামৰ উদাহৰণ দি বুজাই লিখা।

• অদৃশ্য কাম: ল’ৰা-ছোৱালীৰ ওপৰত চকু ৰখা, অসুস্থ সদস্যৰ সেৱা কৰা — এই কামবোৰ কোনেও সহজে দেখিব নাপায়, কাৰণ এইবোৰ বাহিৰৰ পৰা স্পষ্ট নহয় আৰু ইয়াৰ কোনো মজুৰি নাই।
• শাৰীৰিকভাৱে কষ্টসাধ্য কাম: ভাৰী বজাৰ আনা, কাপোৰ ধোৱা, বাচন মজা, মজিয়া পৰিষ্কাৰ কৰা — এই কামবোৰত প্ৰচুৰ শাৰীৰিক পৰিশ্ৰম লাগে।
• সময়সাপেক্ষ কাম: ৰন্ধা-বঢ়া, ঘৰ চাফাই, কাপোৰ ধোৱা আদি — এই কামবোৰ দিনৰ বেছিভাগ সময় ধৰি চলে আৰু উৎসৱ বা অতিথি আহিলে আৰু বেছি সময় লাগে।

প্ৰশ্ন ৩। ল’ৰাৰ বাবে আৰু ছোৱালীৰ বাবে বিভিন্ন ধৰণৰ খেলনাৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।

ল’ৰাৰ খেলনা	ছোৱালীৰ খেলনা
গাড়ী, বাইক, ৰকেট	পুতলা, ৰন্ধন সামগ্ৰী
বন্দুক, তৰোৱাল, সৈনিকৰ পোছাক	ঘৰ-ঘৰ খেলৰ সামগ্ৰী
ক্ৰিকেট, ফুটবল সামগ্ৰী	গহনা, ছাতি, পাৰ্চ
কম্পিউটাৰ গেম, ৰবট	ৰন্ধাঘৰৰ ক্ষুদ্ৰ প্ৰতিকৃতি

ল’ৰা আৰু ছোৱালীক বিভিন্ন ধৰণৰ খেলনা দিয়াৰ মূল কাৰণ হৈছে সমাজৰ লিংগ-ভিত্তিক ধাৰণা। সমাজে বিশ্বাস কৰে যে ল’ৰা বাহিৰৰ কামত আৰু ছোৱালী ঘৰুৱা কামত বেছি পাৰদৰ্শী হোৱা উচিত। খেলনাই শিশুক সেই একেই ধৰণেৰে তৈয়াৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪। তোমাৰ ঘৰত যদি কোনো ঘৰুৱা কৰ্মী থাকে তেওঁৰ সৈতে কথা পাতা আৰু তেওঁৰ জীৱনৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ (নমুনা উত্তৰ) আমাৰ ঘৰত ৰাধিকা নামে এগৰাকী কামৰ মানুহ আহে। তেওঁ প্ৰতিদিন ৰাতিপুৱা আটা বজাত আহে আৰু দুপৰীয়া এটা বজালৈকে থাকে। তেওঁ বাচন ধোৱা, মজিয়া পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু কাপোৰ ধোৱাৰ কাম কৰে। আমাৰ ঘৰৰ উপৰিও তেওঁ আৰু দুখন ঘৰত কাম কৰে। তেওঁৰ নিজৰো ল’ৰা-ছোৱালী আছে। কাম শেষ কৰি তেওঁ নিজৰ ঘৰো চম্ভালিব লাগে। তেওঁৰ দৈনন্দিন জীৱন বৰ কষ্টৰ — ৰাতিপুৱাৰ পৰা ৰাতিলৈকে কাম কৰিও তেওঁ যি উপাৰ্জন কৰে সেয়া পৰিয়ালটো চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত নহয়।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। সামোৱা দ্বীপৰ শিশুৰ জীৱন ভাৰতীয় শিশুৰ জীৱনতকৈ কেনেদৰে পৃথক?

উত্তৰঃ সামোৱা দ্বীপত শিশুসকলে খুব সৰু বয়সৰ পৰাই দায়িত্ব লয়। প্ৰায় পাঁচ বছৰ বয়সৰ পৰাই ডাঙৰ শিশুই সৰু ভাই-ভনীৰ যত্ন লয়। প্ৰায় ন বছৰ বয়সত ল’ৰাবোৰে বয়সস্থ ল’ৰাৰ দলত যোগ দি মাছ ধৰা আৰু খেতি কৰা শিকে, আনহাতে ছোৱালীবোৰ তেৰ-চৈধ্য বছৰ বয়সলৈ ল’ৰা-ছোৱালীৰ যত্ন লয়, তাৰপিছত সাঁচি বুনা আৰু ৰন্ধন শিকে। ভাৰতত শিশুসকল সাধাৰণতে পৰিয়ালৰ ওপৰত দীৰ্ঘদিনলৈ নিৰ্ভৰশীল হৈ থাকে আৰু ল’ৰা আৰু ছোৱালীৰ মাজত কামৰ বিভাজন বেছি স্পষ্ট।

প্ৰশ্ন ২। হাৰমিতৰ মাকৰ উদাহৰণটোৱে কি প্ৰমাণ কৰে?

উত্তৰঃ হাৰমিত আৰু ছোনালীয়ে কৈছিল যে তেওঁলোকৰ মাকে কাম নকৰে। কিন্তু প্ৰকৃতপক্ষে তেওঁলোকৰ মাকে ৰান্ধে, পৰিষ্কাৰ কৰে, কাপোৰ ধোৱে আৰু ল’ৰা-ছোৱালীৰ যত্ন লয় — মানে প্ৰতিদিন বহু ঘণ্টা ঘৰুৱা কাম কৰে। এই উদাহৰণে প্ৰমাণ কৰে যে মহিলাৰ ঘৰুৱা কামক কাম বুলিয়েই গণ্য কৰা নহয়, কাৰণ ই মজুৰিবিহীন। সমাজে কেৱল মজুৰি পোৱা কামকে ‘প্ৰকৃত কাম’ বুলি মনে কৰে — যিটো এটা ভুল ধাৰণা।

প্ৰশ্ন ৩। ঘৰুৱা কাম অদৃশ্য কিয়?

উত্তৰঃ ঘৰুৱা কাম ‘অদৃশ্য’ কাৰণ — (১) এই কামৰ বাবে কোনো মজুৰি নাপায়, গতিকে ইয়াক অৰ্থনীতিত গণনা কৰা নহয়। (২) এই কাম ঘৰৰ ভিতৰত হয়, বাহিৰৰ মানুহে দেখিব নাপায়। (৩) এই কাম প্ৰতিদিন কৰিলেও কোনো বেতন বা পুৰস্কাৰ নাথাকে। (৪) সমাজে ইয়াক স্বাভাৱিক দায়িত্ব বুলি ধৰি লয় আৰু বিশেষ স্বীকৃতি নিদিয়ে।

প্ৰশ্ন ৪। মহিলা আৰু পুৰুষৰ কামৰ সময়ৰ তুলনা কৰা (হৰিয়ানা আৰু তামিলনাডুৰ উদাহৰণেৰে)।

ৰাজ্য	মহিলাৰ মুঠ কাম (সাপ্তাহিক)	মহিলাৰ মজুৰি পোৱা কাম	মহিলাৰ ঘৰুৱা কাম	পুৰুষৰ মুঠ কাম (সাপ্তাহিক)	পুৰুষৰ মজুৰি পোৱা কাম	পুৰুষৰ ঘৰুৱা কাম
হৰিয়ানা	৫৩ ঘণ্টা	২৩ ঘণ্টা	৩০ ঘণ্টা	৪০ ঘণ্টা	৩৮ ঘণ্টা	২ ঘণ্টা
তামিলনাডু	৫৪ ঘণ্টা	১৯ ঘণ্টা	৩৫ ঘণ্টা	৪৪ ঘণ্টা	৪০ ঘণ্টা	৪ ঘণ্টা

এই তথ্যৰ পৰা দেখা যায় যে মহিলাই পুৰুষতকৈ বেছি সময় কাম কৰে, কিন্তু তেওঁলোকৰ বেছিভাগ কাম মজুৰিবিহীন ঘৰুৱা কাম।

প্ৰশ্ন ৫। সমাজত ল’ৰা-ছোৱালীৰ মাজত ভিন্নতাৰ প্ৰভাৱ কি?

উত্তৰঃ সমাজত ল’ৰা-ছোৱালীৰ মাজত সৃষ্ট ভিন্নতাই বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়: (১) ছোৱালীয়ে সুযোগৰ পৰা বঞ্চিত হয় — শিক্ষা, পেশা আৰু ব্যক্তিগত উন্নয়নত বাধা পায়। (২) ল’ৰাই ঘৰুৱা দায়িত্বৰ পৰা আঁতৰি থাকে, ফলত পৰিয়ালৰ সম্পূৰ্ণ বোজা মহিলাৰ ওপৰত পৰে। (৩) মহিলাৰ আত্মনিৰ্ভৰশীলতা আৰু আৰ্থিক স্বাধীনতা হ্ৰাস পায়।

প্ৰশ্ন ৬। ঘৰুৱা কামত পুৰুষৰ অংশগ্ৰহণ প্ৰয়োজনীয় কিয়?

উত্তৰঃ ঘৰুৱা কামত পুৰুষৰ অংশগ্ৰহণ প্ৰয়োজনীয় কাৰণ — (১) ঘৰুৱা কাম কোনো নিৰ্দিষ্ট লিংগৰ কাম নহয়, ই সকলোৰে দায়িত্ব। (২) মহিলাই যদি অসুস্থ হয় বা কোনো কামত ব্যস্ত থাকে, পুৰুষে সেই কাম চম্ভালিব লাগে। (৩) ঘৰত সকলোৱে কাম ভাগ কৰি লোৱাটো ন্যায়সংগত। (৪) পুৰুষে ঘৰুৱা কামত অংশ ললে মহিলাই অধিক সময় নিজৰ শিক্ষা, পেশা আৰু ব্যক্তিগত উন্নয়নত দিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৭। লিংগ বৈষম্য মানে কি আৰু ইয়াক কেনেদৰে দূৰ কৰিব পাৰি?

উত্তৰঃ লিংগ বৈষম্য মানে হৈছে ল’ৰা আৰু ছোৱালীৰ মাজত, অৰ্থাৎ পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত সুযোগ, অধিকাৰ আৰু মর্যাদাৰ পাৰ্থক্য। এই বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ — (১) ল’ৰা আৰু ছোৱালী দুয়োকে সমান শিক্ষাৰ সুযোগ দিব লাগে। (২) ঘৰুৱা কাম আৰু বাহিৰৰ কাম দুয়োকে সমান গুৰুত্ব দিব লাগে। (৩) সমাজৰ ভুল ধাৰণাসমূহ সলাবলৈ সজাগতা সৃষ্টি কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ৮। মধ্যপ্ৰদেশত ছোৱালীৰ বিদ্যালয় ত্যাগৰ কাৰণ আৰু সমাধান কি আছিল?

উত্তৰঃ মধ্যপ্ৰদেশত ছোৱালীৰ বিদ্যালয় ত্যাগৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে — (১) বিদ্যালয়ত শৌচাগাৰৰ অভাৱ; (২) দূৰৈত বিদ্যালয় আৰু নিৰাপত্তাৰ অভাৱ; (৩) বাৰিষাত যাতায়াতৰ অসুবিধা; (৪) ঘৰত মাক-দেউতাক অসুস্থ হ’লে বা সৰু ভাই-ভনী থাকিলে ছোৱালীকে চোৱাশুনা কৰিবলগীয়া হোৱা। সমাধান হিচাপে চৰকাৰে মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনি আৰু ছাত্ৰী আবাস নিৰ্মাণ কৰিলে। বিদ্যালয়ত শৌচাগাৰ নিৰ্মাণ কৰা হ’ল। এই ব্যৱস্থাৰ ফলত বিদ্যালয়ত ছোৱালীৰ উপস্থিতি উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছিল।

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ৯। সামোৱা দ্বীপ আৰু ভাৰতৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ল’ৰা আৰু ছোৱালীক ডাঙৰ কৰাৰ পদ্ধতিৰ তুলনা কৰা।

উত্তৰঃ সামোৱাত প্ৰায় পাঁচ বছৰ বয়সৰ পৰাই শিশুসকলে সৰু ভাই-ভনীৰ যত্ন লয়। ন বছৰ বয়সত ল’ৰাবোৰে বয়সস্থ দলত যোগ দি মাছ ধৰা আৰু খেতিৰ কাম শিকে। ছোৱালীবোৰ তেৰ-চৈধ্য বছৰ বয়সলৈ শিশু পালন কৰে, তাৰপিছত সাঁচি বুনা আৰু ৰন্ধন শিকে। গৃহস্থালি কাম কেৱল ছোৱালীৰ বুলি গণ্য কৰা নহয়।

ভাৰতত বেছিভাগ পৰিয়ালত ছোৱালীক ঘৰৰ ভিতৰত ৰখা হয় আৰু ৰান্ধা-বঢ়া, ঘৰ পৰিষ্কাৰ, সৰু ভাই-ভনীৰ যত্ন লোৱাৰ কাম শিকোৱা হয়। ল’ৰাবোৰ বাহিৰত বেছি সময় কটায় আৰু তেওঁলোকক ঘৰুৱা কামৰ দায়িত্ব সাধাৰণতে দিয়া নহয়। এই তুলনাৰপৰা বুজা যায় যে লিংগ ভূমিকা প্ৰাকৃতিক নহয়, এইবোৰ সমাজৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত।

প্ৰশ্ন ১০। লিংগ বৈষম্যই সমাজত কেনে প্ৰভাৱ পেলায় আৰু ইয়াক দূৰ কৰাৰ উপায় কি?

উত্তৰঃ ছোৱালীৰ ওপৰত: তেওঁলোক বিদ্যালয় ত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হয়, বাহিৰত যোৱা আৰু স্বাধীনভাৱে চলা-ফিৰা কৰিবলৈ নিদিয়া হয়, কেৰিয়াৰ গঢ়াৰ সুযোগ কম হয়। ল’ৰাৰ ওপৰত: তেওঁলোকক সদায় “কঠোৰ” আৰু “সাহসী” হ’বলৈ বাধ্য কৰা হয়, নিজৰ আৱেগ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে।

দূৰ কৰাৰ উপায়: (১) পৰিয়ালত ল’ৰা আৰু ছোৱালীক সমান সুযোগ আৰু দায়িত্ব দিয়া; (২) বিদ্যালয়ত লিংগ সমতাৰ শিক্ষা দিয়া; (৩) মহিলা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ; (৪) চৰকাৰী আঁচনিৰ সহায়ত ছোৱালীৰ শিক্ষা সুনিশ্চিত কৰা।

প্ৰশ্ন ১১। তোমাৰ মতে আদৰ্শ পৰিয়াল কেনেকুৱা হোৱা উচিত যত ল’ৰা আৰু ছোৱালী উভয়ে সমান সুযোগ পায়?

উত্তৰঃ আদৰ্শ পৰিয়ালত ল’ৰা আৰু ছোৱালী দুয়োকে সমান গুৰুত্ব দিব লাগে। ঘৰুৱা কাম কেৱল মহিলাৰ কাম বুলি নভাবি পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যই ভাগ কৰি ল’ব লাগে। ল’ৰা-ছোৱালী দুয়োকে স্কুলত পঢ়িবলৈ আৰু নিজৰ পছন্দৰ পেশা বাছি ল’বলৈ উৎসাহ দিব লাগে। ছোৱালীক ৰাতি বাহিৰলৈ যাবলৈ বা খেলিবলৈ একেই স্বাধীনতা দিব লাগে যি ল’ৰাক দিয়া হয়। এনে পৰিয়ালতহে সত্যিকাৰৰ সমতা প্ৰতিষ্ঠা হ’ব।

প্ৰশ্ন ১২। গৃহস্থালি কামৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা আৰু ইয়াক কিয় সকলো সদস্যই ভাগ কৰি ল’ব লাগে।

উত্তৰঃ গৃহস্থালি কামৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ৰান্ধা-বঢ়া, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, শিশু লালন-পালন, বৃদ্ধ সদস্যৰ সেৱা-শুশ্ৰূষা — এই কামবোৰ অবিহনে পৰিয়াল আৰু সমাজ সুচাৰুৰূপে চলিব নোৱাৰে। সকলো সদস্যই এই কাম ভাগ কৰি লোৱা উচিত কাৰণ — (১) ইয়াৰ বোজা কেৱল এজন ব্যক্তিৰ ওপৰত পৰা অন্যায়; (২) মহিলাই বাহিৰত কাম কৰিলেও ঘৰুৱা কামো কৰিব লাগে, যি তেওঁলোকৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে ক্ষতিকৰ; (৩) ঘৰুৱা দায়িত্ব ভাগ কৰিলে পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যই নিজৰ বাবে সময় পায়; (৪) এইদৰে ল’ৰা-ছোৱালী উভয়কে দায়িত্বশীলতাৰ শিক্ষা দিব পাৰি।