সাৰাংশ: ভাৰতৰ চৰকাৰ তিনিটা স্তৰত কাম কৰে — স্থানীয়, ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয়। প্ৰতিটো ৰাজ্য বিভিন্ন নিৰ্বাচনী সমষ্টিত বিভক্ত আৰু প্ৰতিটো সমষ্টিৰ জনগণে পোনপটীয়া নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে এজনকৈ বিধায়ক (MLA) নিৰ্বাচিত কৰে। বিধায়কসকলে বিধানসভা গঠন কৰে। যিটো দলৰ বিধায়কৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থাকে সেই দলটো শাসনকাৰী দল হয় আৰু মুখ্যমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত মন্ত্ৰীমণ্ডল গঠন কৰে। বিধানসভাত শাসনকাৰী আৰু বিৰোধী উভয় দলৰ বিধায়কে মিলি চৰকাৰৰ কাম-কাজ সম্পৰ্কে আলোচনা-বিতৰ্ক কৰে।
মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীসকলে স্বাস্থ্য, শিক্ষা, পূৰ্ত, কৃষি আদি বিভিন্ন বিভাগ পৰিচালনা কৰে। চৰকাৰৰ কাৰ্যনিৰ্বাহক অংশ নিত্যদিনীয়া কাম পৰিচালনা কৰিলেও প্ৰতিটো নিৰ্ণয় বিধানসভাই অনুমোদন কৰিব লাগে। ৰাজ্যপাল হৈছে ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক মুৰব্বী। পাটলপুৰম জিলাৰ ডায়েৰিয়া সমস্যাৰ উদাহৰণেৰে অধ্যায়ত দেখুওৱা হৈছে যে জনগণ, বিধায়ক, বিধানসভা, সংবাদমাধ্যম আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী কেনেকৈ একেলগে সমস্যা সমাধান কৰে। গণতন্ত্ৰত জনগণেই সৰ্বোচ্চ কৰ্তৃত্বৰ অধিকাৰী।
Summary: Chapter 3 of Class 7 Political Science explains how the State Government works in India. Each state is divided into constituencies, and people directly elect one MLA (Member of the Legislative Assembly) per constituency. The party with majority seats forms the government, led by the Chief Minister and a Council of Ministers managing departments like Health, Education, Public Works, and Agriculture. The Governor is the constitutional head of the state. Using the example of a diarrhoea epidemic in Patalpuram district, the chapter shows how citizens, MLAs, the Legislative Assembly, the press, and the Chief Minister work together to solve public problems. All decisions of the executive must be approved by the Legislative Assembly, ensuring accountability in a democracy.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ‘নিৰ্বাচনী সমষ্টি’ আৰু ‘প্ৰতিনিধিত্ব কৰা’ শব্দ দুটা ব্যৱহাৰ কৰি বিধায়ক (MLA) কোন আৰু তেওঁক কেনেকৈ নিৰ্বাচিত কৰা হয় বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰতিটো ৰাজ্যক বিভিন্ন নিৰ্বাচনী সমষ্টিত ভগোৱা হয়। প্ৰতিটো নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ বাসিন্দাই পোনপটীয়াকৈ ভোট দি এজন প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে। এইদৰে নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিজনক বিধানসভাৰ সদস্য বা বিধায়ক (MLA — Member of the Legislative Assembly) বোলা হয়। বিধায়কজনে তেওঁৰ নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ জনগণৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু তেওঁলোকৰ সমস্যা বিধানসভাত উপস্থাপন কৰে। বিভিন্ন ৰাজনৈতিক দলৰ প্ৰাৰ্থীসকলে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰে আৰু বিজয়ী প্ৰাৰ্থীজন বিধায়ক হিচাপে বিধানসভালৈ যায়।
প্ৰশ্ন ২। কিছুমান বিধায়ক কেনেকৈ মন্ত্ৰী হয়? বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ নিৰ্বাচনত যিটো ৰাজনৈতিক দলৰ বিধায়কে বিধানসভাৰ মুঠ আসনৰ আধাতকৈ বেছি আসন জিকে, সেই দলটো সংখ্যাগৰিষ্ঠ দল বা শাসনকাৰী দল হয়। শাসনকাৰী দলৰ বিধায়কসকলে নিজেদের মাজৰ পৰা এজনক নেতা নিৰ্বাচন কৰে, যি মুখ্যমন্ত্ৰী হয়। মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে অন্য কেইজনমান বিধায়কক মন্ত্ৰী হিচাপে বাছনি কৰে। ৰাজ্যপালে মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীসকলক শপথ গ্ৰহণ কৰোৱায়। এইদৰে মন্ত্ৰীমণ্ডল গঠন হয় আৰু প্ৰতিজন মন্ত্ৰীয়ে এটা বা ততোধিক চৰকাৰী বিভাগৰ দায়িত্ব পায়।
প্ৰশ্ন ৩। মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু অন্য মন্ত্ৰীসকলে লোৱা সিদ্ধান্তসমূহ বিধানসভাত আলোচনা কৰাটো কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত জনগণেই সৰ্বোচ্চ কৰ্তৃত্বৰ অধিকাৰী। জনগণে বিধায়কসকলক নিৰ্বাচিত কৰে আৰু বিধায়কসকলেই বিধানসভাত মিলি চৰকাৰৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰে। মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীসকলে নিত্যদিনীয়া চৰকাৰী কাম পৰিচালনা কৰিলেও তেওঁলোকৰ প্ৰতিটো নিৰ্ণয় বিধানসভাৰ সদস্যসকলে অনুমোদন কৰিব লাগে। বিধানসভাত বিধায়কসকলে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিব পাৰে, বিতৰ্ক কৰিব পাৰে আৰু ক’ত ধন খৰচ কৰিব লাগিব সেয়া ঠিক কৰিব পাৰে। এই ব্যৱস্থাৰ ফলত চৰকাৰ জনগণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ থাকে আৰু স্বেচ্ছাচাৰী কাৰ্যকলাপ ৰোধ হয়।
প্ৰশ্ন ৪। পাটলপুৰমত কি সমস্যা হৈছিল? তলৰ প্ৰতিটোৱে কি আলোচনা বা পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল?
| কোন | আলোচনা বা পদক্ষেপ |
|---|---|
| জনসভা (Public Meeting) | জিলাৰ বাসিন্দাসকলে ৰাস্তাত সভা পাতি বিধায়কৰ বাসভৱন অবৰোধ কৰে আৰু স্বাস্থ্য পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনিবলৈ দাবী জনায়। |
| বিধানসভা (Legislative Assembly) | বিধায়কসকলে বিধানসভাত চৰকাৰক প্ৰশ্ন কৰে — হাস্পতালত চিকিৎসকৰ অভাৱ, পানীৰ অভাৱ আৰু ডায়েৰিয়া মহামাৰীৰ বিষয়ে বিতৰ্ক হয়। বিৰোধী দলৰ বিধায়কে জৰুৰী আলোচনাৰ দাবী জনায়। |
| সংবাদ সম্মেলন (Press Conference) | স্বাস্থ্যমন্ত্ৰীয়ে সংবাদ সম্মেলন মাতি চৰকাৰে লোৱা পদক্ষেপসমূহ ব্যাখ্যা কৰে — টেংকাৰেৰে পানী যোগান, ORS বিতৰণ আৰু গাঁৱে গাঁৱে সজাগতা অভিযান চলোৱা হয়। |
| মুখ্যমন্ত্ৰী (Chief Minister) | মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু স্বাস্থ্যমন্ত্ৰী পাটলপুৰম জিলা পৰিদৰ্শন কৰে, মৃতকৰ পৰিয়ালক ক্ষতিপূৰণ ঘোষণা কৰে, উচ্চ পৰ্যায়ৰ তদন্ত কমিটি গঠন কৰে আৰু সকলো গাঁৱলৈ খোৱাপানী যোগান ধৰাৰ পৰিকল্পনা কৰে। |
প্ৰশ্ন ৫। বিধায়কসকলে বিধানসভাত যি কাম কৰে আৰু চৰকাৰী বিভাগে যি কাম কৰে তাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
| বিধায়কৰ কাম (বিধানসভাত) | চৰকাৰী বিভাগৰ কাম |
|---|---|
| বিধায়কসকলে বিধানসভাত চৰকাৰৰ কাম-কাজ সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে আৰু বিতৰ্ক কৰে। | চৰকাৰী বিভাগে বিধানসভাত গৃহীত নিৰ্ণয়সমূহ কাৰ্যকৰী কৰে। |
| বিধায়কসকলে আইন প্ৰণয়ন কৰে আৰু চৰকাৰী ব্যয়ৰ অনুমোদন দিয়ে। | চৰকাৰী বিভাগ (যেনে স্বাস্থ্য, শিক্ষা, পূৰ্ত) নিত্যদিনীয়া প্ৰশাসনিক কাম চলায়। |
| বিধায়কসকলে জনগণৰ সমস্যা বিধানসভাত উপস্থাপন কৰে। | চৰকাৰী কৰ্মচাৰীসকলে বিভাগীয় আঁচনি ৰূপায়ণ কৰে আৰু সেৱা প্ৰদান কৰে। |
| বিধায়কে মন্ত্ৰী হ’লে তেওঁ বিধানসভা আৰু মন্ত্ৰীত্ব — দুটা দায়িত্ব পালন কৰে। | চৰকাৰী বিভাগ নিৰ্বাচনপ্ৰক্ৰিয়াৰ বাহিৰত থাকে আৰু নিৰ্বাচনৰ পিছতো কাম কৰি যায়। |
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। বিধায়ক (MLA) মানে কি?
উত্তৰঃ MLA মানে হৈছে Member of the Legislative Assembly বা বিধানসভাৰ সদস্য। জনগণে পোনপটীয়া নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে প্ৰতিটো নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ পৰা এজনকৈ বিধায়ক নিৰ্বাচিত কৰে। বিধায়কজনে তেওঁৰ নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ জনগণৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু বিধানসভাত তেওঁলোকৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ২। নিৰ্বাচনী সমষ্টি কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিটো ৰাজ্যক বিভিন্ন ভৌগোলিক এলেকাত ভগোৱা হয় — এই প্ৰতিটো এলেকাকে নিৰ্বাচনী সমষ্টি বোলা হয়। প্ৰতিটো নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ বাসিন্দাসকলে ভোটদানৰ জৰিয়তে এজনকৈ বিধায়ক নিৰ্বাচিত কৰে। ৰাজ্যত যিমানবোৰ নিৰ্বাচনী সমষ্টি থাকে, বিধানসভাত সিমানবোৰ আসন থাকে।
প্ৰশ্ন ৩। সংখ্যাগৰিষ্ঠতা (Majority) মানে কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো এটা দলে বিধানসভাৰ মুঠ আসনৰ আধাতকৈ বেছি আসন লাভ কৰে, তেতিয়া সেই দলটো সংখ্যাগৰিষ্ঠ বোলা হয়। যেনে, যদি বিধানসভাত ১০০টা আসন থাকে তেতিয়া সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ বাবে ৫১টা বা তাতোধিক আসনৰ প্ৰয়োজন। সংখ্যাগৰিষ্ঠ দলটো শাসনকাৰী দল হয় আৰু চৰকাৰ গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। ৰাজ্যপাল কোন?
উত্তৰঃ ৰাজ্যপাল হৈছে ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক মুৰব্বী। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ৰাজ্যপালক নিযুক্তি দিয়ে। ৰাজ্যপালে নিশ্চিত কৰে যে ৰাজ্য চৰকাৰ সংবিধানৰ নিয়ম-কানুন মানি চলে। নিৰ্বাচনৰ পিছত ৰাজ্যপালেই মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীসকলক শপথ গ্ৰহণ কৰোৱায়।
প্ৰশ্ন ৫। বিৰোধী দল কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিধানসভাত শাসনকাৰী দলৰ বাহিৰে থকা নিৰ্বাচিত বিধায়কসকলৰ দলেই হৈছে বিৰোধী দল। বিৰোধী দলৰ বিধায়কসকলে চৰকাৰৰ ভুল নীতি আৰু অনিয়মৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে আৰু জনস্বাৰ্থ সুৰক্ষা কৰে। গণতন্ত্ৰত বিৰোধী দল চৰকাৰৰ “চকীদাৰ” হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। পূৰ্ত বিভাগ (PWD) কাক বোলে?
উত্তৰঃ PWD মানে Public Works Department বা পূৰ্ত বিভাগ। এই বিভাগে ৰাস্তা-পথ নিৰ্মাণ, দলং নিৰ্মাণ, চৰকাৰী ভৱন নিৰ্মাণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ কাম কৰে। ৰাজ্যৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নত পূৰ্ত বিভাগৰ মূল ভূমিকা আছে।
প্ৰশ্ন ৭। বিধানসভা (Vidhan Sabha) কি?
উত্তৰঃ বিধানসভা হৈছে ৰাজ্যৰ আইনসভা। ৰাজ্যৰ সকলো নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ পৰা নিৰ্বাচিত বিধায়কসকলে মিলি বিধানসভা গঠন কৰে। বিধানসভাত আইন প্ৰণয়ন হয়, চৰকাৰী বাজেট অনুমোদন হয় আৰু চৰকাৰৰ কাম-কাজৰ ওপৰত আলোচনা-বিতৰ্ক হয়। বিধানসভাই চৰকাৰক জবাবদিহি কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮। কাৰ্যনিৰ্বাহক (Executive) মানে কি?
উত্তৰঃ চৰকাৰৰ যিটো অংশই নিত্যদিনীয়া চৰকাৰী কাম-কাজ পৰিচালনা কৰে তাকে কাৰ্যনিৰ্বাহক বোলা হয়। ৰাজ্য চৰকাৰৰ কাৰ্যনিৰ্বাহকত মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীমণ্ডল অন্তৰ্ভুক্ত। কাৰ্যনিৰ্বাহক বিভাগে সকলো নিৰ্ণয় বিধানসভাক অৱগত কৰিব লাগে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ৰাজ্য চৰকাৰ কেনেকৈ গঠন হয়? বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজ্য চৰকাৰ গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া তলত দিয়া ধৰণে হয় —
(১) নিৰ্বাচনী সমষ্টি: প্ৰতিটো ৰাজ্যক বিভিন্ন নিৰ্বাচনী সমষ্টিত ভগোৱা হয়। প্ৰতিটো সমষ্টিৰ পৰা এজনকৈ বিধায়ক নিৰ্বাচিত হয়।
(২) নিৰ্বাচন: নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ মূৰে মূৰে (প্ৰতি ৫ বছৰত) বিধানসভা নিৰ্বাচন হয়। বিভিন্ন দলৰ প্ৰাৰ্থীসকলে প্ৰতিটো সমষ্টিত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰে। যিজনে সৰ্বাধিক ভোট পায় তেওঁ বিধায়ক হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।
(৩) সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু শাসনকাৰী দল: যিটো দলৰ বিধায়কে বিধানসভাৰ আধাতকৈ বেছি আসন লাভ কৰে, সেই দলটো সংখ্যাগৰিষ্ঠ দল হয়। সংখ্যাগৰিষ্ঠ দলটো শাসনকাৰী দল হয়।
(৪) মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীমণ্ডল: শাসনকাৰী দলৰ বিধায়কসকলে নিজেদের মাজৰ পৰা নেতা নিৰ্বাচন কৰে — সেই নেতাজনেই মুখ্যমন্ত্ৰী হয়। মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে কেইজনমান বিধায়কক মন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। ৰাজ্যপালে শপথ গ্ৰহণ কৰোৱায় আৰু মন্ত্ৰীমণ্ডল গঠন সম্পন্ন হয়।
(৫) বিভাগ বিতৰণ: প্ৰতিজন মন্ত্ৰীয়ে এটা বা একাধিক চৰকাৰী বিভাগৰ দায়িত্ব পায় আৰু চৰকাৰী কাম-কাজ আৰম্ভ হয়।
প্ৰশ্ন ২। বিৰোধী দলৰ গুৰুত্ব কি? গণতন্ত্ৰত বিৰোধী দল কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত বিৰোধী দল অপৰিহাৰ্য। বিৰোধী দলৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হৈছে —
- চৰকাৰৰ ভুল ধৰা: বিৰোধী বিধায়কসকলে চৰকাৰৰ ভুল নীতি, অনিয়ম আৰু দুৰ্নীতিৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে।
- জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰা: বিৰোধী দলে চৰকাৰক জনগণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ ৰাখে। মন্ত্ৰীসকলে বিধানসভাত প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ বাধ্য হয়।
- জনস্বাৰ্থ সুৰক্ষা: বিৰোধী দলৰ বিধায়কে জনগণৰ নতুন সমস্যা আৰু দাবীসমূহ বিধানসভালৈ আনে।
- স্বৈৰাচাৰ ৰোধ: বিৰোধী দলৰ উপস্থিতিয়ে শাসনকাৰী দলক স্বেচ্ছামতে কাম কৰাৰ পৰা বিৰত ৰাখে।
- বৈকল্পিক নীতি: বিৰোধী দলে শাসনকাৰী দলৰ নীতিৰ বিকল্প প্ৰস্তাৱ দিব পাৰে।
সেয়েহে বিৰোধী দল গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ।
প্ৰশ্ন ৩। পাটলপুৰমৰ ডায়েৰিয়া সমস্যাৰ উদাহৰণেৰে ব্যাখ্যা কৰা যে গণতন্ত্ৰত চৰকাৰ কেনেকৈ কাম কৰে।
উত্তৰঃ পাটলপুৰম জিলাত পানীৰ অভাৱৰ কাৰণত ডায়েৰিয়া মহামাৰীৰ সৃষ্টি হৈছিল আৰু বহু মানুহ আক্ৰান্ত হৈছিল। এই সমস্যা সমাধানত গণতন্ত্ৰৰ বিভিন্ন স্তৰে নিজ নিজ ভূমিকা পালন কৰিছিল —
(১) জনগণৰ প্ৰতিক্ৰিয়া: স্থানীয় বাসিন্দাসকলে জনসভা পাতি প্ৰতিবাদ জনাইছিল আৰু বিধায়কৰ বাসভৱনৰ সামনে বিক্ষোভ দেখুৱাইছিল।
(২) সংবাদমাধ্যমৰ ভূমিকা: বাতৰিকাকতে পাটলপুৰমৰ পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে বিশদ বাতৰি প্ৰকাশ কৰিছিল যাৰ ফলত সমগ্ৰ ৰাজ্যৰ মানুহ এই সমস্যাৰ বিষয়ে অৱগত হৈছিল।
(৩) বিধানসভাত বিতৰ্ক: বিধায়কসকলে বিধানসভাত এই সমস্যাৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল। বিৰোধী দলৰ বিধায়কে জৰুৰী আলোচনাৰ দাবী জনাইছিল।
(৪) মন্ত্ৰীৰ পদক্ষেপ: স্বাস্থ্যমন্ত্ৰীয়ে সংবাদ সম্মেলন মাতি চৰকাৰে লোৱা পদক্ষেপসমূহ ঘোষণা কৰিছিল — টেংকাৰেৰে পানী যোগান, ORS বিতৰণ আদি।
(৫) মুখ্যমন্ত্ৰীৰ হস্তক্ষেপ: মুখ্যমন্ত্ৰী নিজে জিলা পৰিদৰ্শন কৰিছিল, ক্ষতিপূৰণ ঘোষণা কৰিছিল আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সমাধানৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল।
এই ঘটনাই দেখুৱাইছে যে গণতন্ত্ৰত জনগণ, প্ৰতিনিধি, বিধানসভা আৰু কাৰ্যনিৰ্বাহক বিভাগ একেলগে কাম কৰি সমস্যা সমাধান কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। ৰাজ্য চৰকাৰৰ বিভিন্ন বিভাগৰ কাম-কাজ বৰ্ণনা কৰা।
| বিভাগ | মূল কাম |
|---|---|
| স্বাস্থ্য বিভাগ | হাস্পতাল পৰিচালনা, চিকিৎসক নিযুক্তি, ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ, টিকাকৰণ অভিযান। |
| শিক্ষা বিভাগ | চৰকাৰী বিদ্যালয় পৰিচালনা, শিক্ষক নিযুক্তি, মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনি, পাঠ্যক্ৰম প্ৰণয়ন। |
| পূৰ্ত বিভাগ (PWD) | ৰাস্তা-পথ নিৰ্মাণ, দলং নিৰ্মাণ, চৰকাৰী ভৱন নিৰ্মাণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ। |
| কৃষি বিভাগ | কৃষকক সহায়, বীজ-সাৰ যোগান, কৃষি ঋণ, নতুন কৃষি পদ্ধতি প্ৰচাৰ। |
| জলসংসাধন বিভাগ | জলসিঞ্চন, বান নিয়ন্ত্ৰণ, পানী সংৰক্ষণ আৰু বিতৰণ। |
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা
(ক) প্ৰতিটো নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ পৰা দুজনকৈ বিধায়ক নিৰ্বাচিত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। প্ৰতিটো নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ পৰা মাত্ৰ এজনকৈ বিধায়ক নিৰ্বাচিত হয়।
(খ) যিটো দলৰ বিধানসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থাকে সেই দলটো শাসনকাৰী দল হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(গ) ৰাজ্যপালক জনগণে পোনপটীয়া ভোটেৰে নিৰ্বাচিত কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ৰাজ্যপালক কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে নিযুক্তি দিয়ে, জনগণে নিৰ্বাচিত নকৰে।
(ঘ) বিধানসভাত কেৱল শাসনকাৰী দলৰ বিধায়কহে থাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বিধানসভাত শাসনকাৰী দল আৰু বিৰোধী দল — উভয়ৰে বিধায়ক থাকে।
(ঙ) মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে অন্য মন্ত্ৰীসকলক বাছনি কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(চ) চৰকাৰী বিভাগে বিধানসভাত গৃহীত নিৰ্ণয় কাৰ্যকৰী কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
(ক) প্ৰতিটো ৰাজ্যক বিভিন্ন _______ ত ভগোৱা হয়। উত্তৰঃ নিৰ্বাচনী সমষ্টিত।
(খ) MLA মানে হৈছে Member of the _______। উত্তৰঃ Legislative Assembly।
(গ) শাসনকাৰী দলৰ নেতাজনে _______ হয়। উত্তৰঃ মুখ্যমন্ত্ৰী।
(ঘ) ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক মুৰব্বীক _______ বোলা হয়। উত্তৰঃ ৰাজ্যপাল।
(ঙ) _______ বিভাগে ৰাস্তা-পথ আৰু দলং নিৰ্মাণ কৰে। উত্তৰঃ পূৰ্ত (PWD)।
(চ) বিধানসভাত শাসনকাৰী দলৰ বাহিৰে থকা বিধায়কসকলক _______ দল বোলা হয়। উত্তৰঃ বিৰোধী।
(ছ) মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীসকলক শপথ গ্ৰহণ কৰোৱায় _______। উত্তৰঃ ৰাজ্যপালে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। গণতন্ত্ৰত সংবাদমাধ্যমৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত সংবাদমাধ্যম (বাতৰিকাকত, টেলিভিছন, ৰেডিঅ’) অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সংবাদমাধ্যমে — (১) চৰকাৰৰ কাম-কাজৰ বিষয়ে জনগণক অৱগত কৰে; (২) চৰকাৰৰ দুৰ্নীতি আৰু বিফলতা উদঙাই দিয়ে; (৩) জনমত গঠনত সহায় কৰে; (৪) জনগণৰ সমস্যা চৰকাৰৰ দৃষ্টিলৈ আনে। পাটলপুৰমৰ উদাহৰণত বাতৰিকাকতে ডায়েৰিয়াৰ বাতৰি প্ৰকাশ কৰাৰ ফলতেই চৰকাৰ সক্ৰিয় হৈছিল। সেয়েহে সংবাদমাধ্যমক গণতন্ত্ৰৰ “চতুৰ্থ স্তম্ভ” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২। ৰাজ্য সৰকাৰৰ তিনিটা অংগ কি কি? চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
- আইনসভা (Legislature/Vidhan Sabha): নিৰ্বাচিত বিধায়কসকলেৰে গঠিত। আইন প্ৰণয়ন, বাজেট অনুমোদন আৰু কাৰ্যনিৰ্বাহক বিভাগৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰে।
- কাৰ্যনিৰ্বাহক (Executive): মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীমণ্ডলেৰে গঠিত। নিত্যদিনীয়া চৰকাৰী কাম পৰিচালনা কৰে আৰু বিভিন্ন বিভাগ চলায়।
- ন্যায়পালিকা (Judiciary): উচ্চ ন্যায়ালয় আৰু অন্য আদালতসমূহেৰে গঠিত। আইনৰ ব্যাখ্যা কৰে আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। বিধানসভাত বিতৰ্কৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ বিধানসভাত বিতৰ্ক গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ এক মূল স্তম্ভ। বিতৰ্কৰ জৰিয়তে — (১) শাসনকাৰী আৰু বিৰোধী উভয় দলৰ বিধায়কে নিজৰ মতামত ব্যক্ত কৰিব পাৰে; (২) চৰকাৰৰ ভুল নীতি চিনাক্ত হয়; (৩) মন্ত্ৰীয়ে প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ আৰু পদক্ষেপ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ বাধ্য হয়; (৪) গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক সমস্যাবোৰ আলোচনালৈ আহে।
প্ৰশ্ন ৪। গণতন্ত্ৰত জনগণ কেনেদৰে অংশগ্ৰহণ কৰে?
- ভোটদান: নিৰ্বাচনত ভোট দি প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰা।
- জনসভা: নিজৰ অঞ্চলৰ সমস্যা সমাধানৰ বাবে জনসভা পতা আৰু প্ৰতিবাদ জনোৱা।
- বিধায়কৰ সৈতে যোগাযোগ: নিজৰ সমস্যা বিধায়কক জনোৱা আৰু সমাধানৰ বাবে চাপ দিয়া।
- ৰাজনৈতিক দলত অংশগ্ৰহণ: ৰাজনৈতিক দলত যোগ দিয়া আৰু প্ৰাৰ্থী হোৱা।
প্ৰশ্ন ৫। মুখ্যমন্ত্ৰীৰ ভূমিকা আৰু দায়িত্বসমূহ কি কি?
- মন্ত্ৰীমণ্ডল গঠন কৰা আৰু বিভিন্ন মন্ত্ৰীক বিভাগ ভাগ দিয়া।
- বিধানসভাত চৰকাৰৰ নীতি ঘোষণা কৰা আৰু বাজেট উপস্থাপন কৰা।
- জৰুৰী পৰিস্থিতিত নিজে হস্তক্ষেপ কৰা আৰু সমস্যাৰ সমাধান কৰা।
- বিভিন্ন বিভাগৰ কাম-কাজ সমন্বয় কৰা।
- জনগণৰ সমস্যা সমাধানৰ বাবে পদক্ষেপ লোৱা।
প্ৰশ্ন ৬। বিধানসভা আৰু সংসদৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
| বিধানসভা (Vidhan Sabha) | সংসদ (Parliament) |
|---|---|
| ৰাজ্যৰ আইনসভা। | দেশৰ কেন্দ্ৰীয় আইনসভা। |
| ৰাজ্যৰ জনগণে বিধায়ক নিৰ্বাচন কৰে। | সমগ্ৰ দেশৰ জনগণে সাংসদ নিৰ্বাচন কৰে। |
| ৰাজ্যৰ বিষয়ত আইন প্ৰণয়ন কৰে। | সমগ্ৰ দেশৰ বিষয়ত আইন প্ৰণয়ন কৰে। |
| মুখ্যমন্ত্ৰীৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ। | প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ। |
| সদস্যক MLA বোলা হয়। | সদস্যক MP (Member of Parliament) বোলা হয়। |
প্ৰশ্ন ৭। “চৰকাৰ জনগণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ” — এই কথা বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত চৰকাৰ জনগণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ — এই কথাৰ অৰ্থ হৈছে চৰকাৰে জনগণৰ হৈ, জনগণৰ স্বাৰ্থত কাম কৰিব লাগে। এই দায়বদ্ধতা নিশ্চিত হয় — বিধানসভাত বিৰোধী দলৰ প্ৰশ্নৰ জৰিয়তে, সংবাদমাধ্যমৰ সমালোচনাৰ জৰিয়তে, জনগণৰ প্ৰতিবাদ আৰু বিক্ষোভৰ জৰিয়তে, আৰু পৰৱৰ্তী নিৰ্বাচনত জনগণে বিফল চৰকাৰক প্ৰত্যাখ্যান কৰাৰ জৰিয়তে। পাটলপুৰমৰ উদাহৰণত দেখা গৈছে — জনগণৰ প্ৰতিবাদ, সংবাদমাধ্যমৰ বাতৰি আৰু বিধানসভাৰ বিতৰ্কৰ ফলতেই মুখ্যমন্ত্ৰী সক্ৰিয় হৈ সমস্যা সমাধান কৰিছিল।