সাৰাংশ: “সমতা” অধ্যায়ত গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত সমতাৰ ধাৰণা আৰু ভাৰতীয় সংবিধানত ইয়াৰ স্বীকৃতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ভাৰতীয় সংবিধানে প্ৰতিটো নাগৰিকক সমান অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে। সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ অৰ্থ হল ১৮ বছৰ বা তাতোধিক বয়সৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে জাতি, ধৰ্ম বা আৰ্থিক অৱস্থা নিৰ্বিশেষে ভোট দিব পাৰে। তথাপিও বাস্তৱত জাতি, শ্ৰেণী, লিঙ্গ আৰু ধৰ্মৰ ভিত্তিত বৈষম্য বৰ্তি আছে। দলিত লেখক ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকিৰ অভিজ্ঞতাই স্কুলত জাতিগত বৈষম্যৰ নিদৰ্শন দাঙি ধৰিছে। অন্সাৰি পৰিয়ালৰ উদাহৰণে ধৰ্মৰ ভিত্তিত বৈষম্যৰ উদাহৰণ দিছে। মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনিয়ে জাতিগত বৈষম্য দূৰ কৰাত আৰু দৰিদ্ৰ শিশুক বিদ্যালয়মুখী কৰাত সহায় কৰিছে। প্ৰকৃত সমতাৰ অৰ্থ হল প্ৰতিজন ব্যক্তিক সমান সুযোগ, সন্মান আৰু মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা।
Summary: Chapter 1 “Equality” from Class 7 Social and Political Life discusses the concept of equality in a democracy and its recognition in the Indian Constitution. The Constitution guarantees equal rights to every citizen — regardless of caste, class, gender, or religion. Universal adult franchise gives every Indian citizen aged 18 and above the right to vote. However, real-life inequality persists — illustrated through Dalit writer Omprakash Valmiki’s experience of caste discrimination at school, and the Ansari family’s experience of religious discrimination when seeking a home. The Midday Meal Scheme is highlighted as a positive step that encourages children of all castes to eat together, reduces discrimination, and improves school attendance among poor children. True equality means ensuring equal dignity, respect, and opportunity for every person — which is the foundation of Indian democracy, as recognised by ASSEB in its Class 7 curriculum.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া —
(ক) গণতন্ত্ৰ আৰু সমতাৰ মাজত কি সম্পৰ্ক আছে?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰ আৰু সমতা ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। গণতন্ত্ৰ মানে জনগণৰ শাসন — আৰু এই শাসনত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰতিজন নাগৰিকৰ সমান অধিকাৰ থকা আৱশ্যক। ভাৰতীয় সংবিধানে সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ জৰিয়তে সমতা নিশ্চিত কৰিছে — অৰ্থাৎ ধনী হওক বা দুখীয়া হওক, উচ্চ জাতিৰ হওক বা নিম্ন জাতিৰ হওক, মহিলা হওক বা পুৰুষ হওক — প্ৰতিজন ১৮ বছৰ বা তাতোধিক বয়সৰ নাগৰিকৰ ভোট সমান মূল্যৰ। গণতন্ত্ৰ তেতিয়াহে সাৰ্থক হয় যেতিয়া সমতাৰ নীতি প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
(খ) সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ মানে কি?
উত্তৰঃ সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ মানে হল এনে এক ব্যৱস্থা য’ত দেশৰ সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে জাতি, ধৰ্ম, লিঙ্গ, শিক্ষা বা সম্পত্তি নিৰ্বিশেষে ভোটদানৰ অধিকাৰ পায়। ভাৰতত ১৮ বছৰ বা তাতোধিক বয়সৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে ভোট দিব পাৰে। ব্ৰিটিছ শাসনকালত কেৱল নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ সম্পত্তিৰ মালিকে ভোট দিব পাৰিছিল। কিন্তু স্বাধীন ভাৰতৰ সংবিধানে আৰম্ভণিৰ পৰাই সকলোৰে বাবে সমান ভোটাধিকাৰৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। এইটো সমতাৰ এক প্ৰকৃত নিদৰ্শন।
(গ) ভাৰতীয় সংবিধানে সমতা কেনেদৰে নিশ্চিত কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে নিম্নলিখিত উপায়েৰে সমতা নিশ্চিত কৰিছে —
- আইনৰ সন্মুখত সকলো নাগৰিক সমান।
- ধৰ্ম, জাতি, বৰ্ণ, লিঙ্গ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত কোনো বৈষম্য কৰিব নোৱাৰিব।
- অস্পৃশ্যতা সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰা হৈছে আৰু যিকোনো ৰূপত ইয়াৰ আচৰণ দণ্ডনীয় অপৰাধ।
- সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ জৰিয়তে ৰাজনৈতিক সমতা নিশ্চিত।
- চৰকাৰী চাকৰি আৰু শিক্ষাত সকলোৰে সমান সুযোগ।
(ঘ) ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকিৰ কাহিনীটোৱে কি বুজাইছে?
উত্তৰঃ ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকি এজন দলিত লেখক আছিল। তেওঁৰ আত্মজীৱনীমূলক গ্ৰন্থ “জুঠন”-ত তেওঁ শৈশৱত বিদ্যালয়ত সন্মুখীন হোৱা জাতিগত বৈষম্যৰ কথা বৰ্ণনা কৰিছে। বিদ্যালয়ৰ শিক্ষকে তেওঁক অন্য শিশুৰ সৈতে একেলগে ক্লাছত বহিবলৈ নিদিছিল আৰু বিদ্যালয় চৌক চাফা কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল। এই কাহিনীটোৱে প্ৰমাণ কৰে যে যদিও সংবিধানে সমতা নিশ্চিত কৰিছে, বাস্তৱ জীৱনত দলিত শিশুসকলে এখনো বৈষম্য আৰু অপমানৰ সন্মুখীন হয়। সাংবিধানিক অধিকাৰ থকা মানেই বাস্তৱ জীৱনত সম্পূৰ্ণ সমতা প্ৰতিষ্ঠা হোৱা নহয়।
(ঙ) অন্সাৰি পৰিয়ালৰ অভিজ্ঞতাই কি বুজাইছে?
উত্তৰঃ পাঠ্যপুথিত বৰ্ণিত অন্সাৰি পৰিয়ালে দিল্লীত ঘৰ ভাড়া বিচাৰিছিল। কিন্তু তেওঁলোক মুছলমান হোৱাৰ বাবে বহুতে ঘৰ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। শেষত নামটো সলাই আন নামত দেখাই তেওঁলোকে ঘৰ পাইছিল। এই ঘটনাই দেখুৱাইছে যে ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ ভিত্তিত সামাজিক বৈষম্য আজিও বিদ্যমান। সংবিধানে ধৰ্মৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰিলেও বাস্তৱ জীৱনত এনে বৈষম্য এতিয়াও দেখা যায়।
(চ) মৰ্যাদাৰ সমতা বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ মৰ্যাদাৰ সমতা মানে হল সকলো ব্যক্তিক সমান মানুহ হিচাপে মান্যতা দিয়া। প্ৰতিটো মানুহ — তেওঁৰ জাতি, ধৰ্ম, লিঙ্গ বা আৰ্থিক অৱস্থা যিয়েই নহওক — মানৱিক মৰ্যাদা পোৱাৰ অধিকাৰী। কাৰো সৈতে নিকৃষ্ট বা হীন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাটো মৰ্যাদাৰ সমতাৰ বিৰুদ্ধে। প্ৰতিজন মানুহে আত্মসন্মানেৰে জীয়াই থকাৰ অধিকাৰী — এইটোৱেই মৰ্যাদাৰ সমতাৰ মূল কথা।
(ছ) মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনিয়ে সমতা প্ৰতিষ্ঠাত কেনেদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰঃ মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনিয়ে নিম্নলিখিতভাৱে সমতা প্ৰতিষ্ঠাত সহায় কৰে —
- বিভিন্ন জাতি আৰু ধৰ্মৰ শিশু একেলগে বহি আহাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ ফলে জাতিগত ভেদাভেদ কমে।
- দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ শিশু বিনামূলীয়া আহাৰৰ সুবিধা পোৱাৰ ফলে বিদ্যালয়লৈ আহে।
- শিশুসকলে পুষ্টিকৰ আহাৰ পায়।
- বিদ্যালয়ত উপস্থিতি বৃদ্ধি পায় আৰু শিক্ষাৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়।
- সামাজিক সমতাৰ অভিজ্ঞতা শৈশৱতে লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ২। আমেৰিকাত ৰছা পাৰ্কছৰ কাহিনীয়ে সমতাৰ বিষয়ে কি বুজাইছে?
উত্তৰঃ ১৯৫৫ চনত আমেৰিকাৰ দক্ষিণাংশত ৰছা পাৰ্কছ নামৰ এগৰাকী আফ্ৰিকান-আমেৰিকান মহিলাই বাছত বগা মানুহলৈ আসন এৰি দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। সেই সময়ত বৰ্ণবৈষম্যমূলক আইন (Segregation Laws) প্ৰচলিত আছিল। তেওঁক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু এই ঘটনাই এক বৃহৎ নাগৰিক অধিকাৰ আন্দোলনৰ সূচনা কৰিছিল। এই কাহিনীয়ে দেখুৱাইছে যে সামাজিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰাটো প্ৰয়োজনীয় আৰু সমতাৰ বাবে লড়াই কৰাটো প্ৰতিটো গণতন্ত্ৰৰ মূল লক্ষ্য।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। সমতা মানে কি?
উত্তৰঃ সমতা মানে হল জাতি, ধৰ্ম, লিঙ্গ, বৰ্ণ বা আৰ্থিক অৱস্থা নিৰ্বিশেষে প্ৰতিটো ব্যক্তিক সমান সুযোগ, সমান অধিকাৰ আৰু সমান মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা। গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত সমতা এটি মূল আদৰ্শ। ভাৰতীয় সংবিধানে প্ৰতিজন নাগৰিকক আইনৰ দৃষ্টিত সমান বুলি স্বীকাৰ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২। ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকি কোন আছিল?
উত্তৰঃ ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকি এজন বিখ্যাত দলিত লেখক আছিল। তেওঁৰ আত্মজীৱনীমূলক গ্ৰন্থৰ নাম “জুঠন”। এই গ্ৰন্থত তেওঁ বিদ্যালয়ত নিজে সন্মুখীন হোৱা জাতিগত বৈষম্যৰ অভিজ্ঞতা বৰ্ণনা কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩। অস্পৃশ্যতা মানে কি?
উত্তৰঃ অস্পৃশ্যতা মানে হল জাতিগত ভেদাভেদৰ ভিত্তিত কোনো বিশেষ জাতিৰ মানুহক অশুচি বা অস্পৃশ্য বুলি গণ্য কৰা আৰু তেওঁলোকক সামাজিকভাৱে বঞ্চিত কৰা। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৭নং অনুচ্ছেদে অস্পৃশ্যতা বিলুপ্ত কৰিছে। যিকোনো ৰূপত ইয়াৰ আচৰণ দণ্ডনীয় অপৰাধ।
প্ৰশ্ন ৪। মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনি কি?
উত্তৰঃ মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনি হল চৰকাৰী বিদ্যালয়ত পঢ়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক বিনামূলীয়া মধ্যাহ্ন আহাৰ প্ৰদানৰ এক চৰকাৰী কাৰ্যক্ৰম। এই আঁচনিৰ ফলত বিদ্যালয়ত উপস্থিতি বৃদ্ধি পাইছে, শিশুসকলে পুষ্টিকৰ আহাৰ পাইছে আৰু বিভিন্ন জাতিৰ শিশু একেলগে আহাৰ খোৱাৰ ফলে জাতিগত ভেদাভেদ কমিছে।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতত ভোট দিবলৈ ন্যূনতম বয়সসীমা কিমান?
উত্তৰঃ ভাৰতত ভোট দিবলৈ ন্যূনতম বয়সসীমা ১৮ বছৰ। ১৮ বছৰ বা তাতোধিক বয়সৰ প্ৰতিজন ভাৰতীয় নাগৰিকে নিৰ্বাচনত ভোট দিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৬। ড০ বি আৰ আম্বেডকাৰ কোন আছিল?
উত্তৰঃ ড০ ভীমৰাও ৰামজী আম্বেডকাৰ এজন দলিত পৰিয়ালত জন্ম লোৱা মহান নেতা, আইনজ্ঞ আৰু সমাজ সংস্কাৰক আছিল। তেওঁ ভাৰতীয় সংবিধানৰ মুখ্য স্থপতি আছিল আৰু সমগ্ৰ জীৱন দলিত আৰু নিপীড়িত মানুহৰ সমানাধিকাৰৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতত কোনবোৰ শ্ৰেণীৰ মানুহে বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতত দলিত, আদিবাসী, মহিলা, ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু আৰু দৰিদ্ৰ মানুহে বিভিন্ন সময়ত বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়। জাতিগত, লিঙ্গভিত্তিক, ধৰ্মীয় আৰু আৰ্থিক বৈষম্য সংবিধানে নিষিদ্ধ কৰিলেও বাস্তৱত এতিয়াও বিদ্যমান।
প্ৰশ্ন ৮। শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন (RTE) কি?
উত্তৰঃ শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন (Right to Education Act, 2009) অনুযায়ী ৬ ৰপৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ প্ৰতিটো শিশুৱে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষা পোৱাৰ অধিকাৰী। এই আইনে জাতি, ধৰ্ম বা আৰ্থিক অৱস্থা নিৰ্বিশেষে সকলো শিশুক শিক্ষা লাভৰ সমান সুযোগ দিছে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত সমতা কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ? বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত সমতা এটি মূল আধাৰ। তলত ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা হল —
- নাগৰিক অধিকাৰৰ ভিত্তি: সমতা নহলে গণতন্ত্ৰ কেতিয়াও সফল হ’ব নোৱাৰে। প্ৰতিজন নাগৰিকে যদি সমান সুযোগ নাপায়, গণতন্ত্ৰ কেৱল নামৰ বাবেই হৈ থাকে।
- ভোটাধিকাৰ: সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ জৰিয়তে সকলো নাগৰিকে চৰকাৰ গঠনত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
- আইনৰ আগত সমানতা: প্ৰতিজন নাগৰিক আইনৰ দৃষ্টিত সমান। কোনো ব্যক্তিয়ে বিশেষ মৰ্যাদা বা সুবিধা দাবি কৰিব নোৱাৰে।
- সামাজিক সম্প্ৰীতি: সমতাই সমাজত সম্প্ৰীতি আৰু একতা আনে। বৈষম্য থাকিলে সমাজত দ্বন্দ্ব দেখা দিয়ে।
- মানৱীয় মৰ্যাদা: সমতাই প্ৰতিজন মানুহৰ মৰ্যাদা নিশ্চিত কৰে।
- আৰ্থিক বিকাশ: সকলোৱে সমান সুযোগ পালে দেশৰ মানৱ সম্পদৰ পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ হয় আৰু দেশৰ বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়।
সেয়ে গণতন্ত্ৰত সমতা কেৱল এটি আদৰ্শ নহয়, ই গণতন্ত্ৰৰ মূল শৰ্ত।
প্ৰশ্ন ২। ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকিৰ অভিজ্ঞতাৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে লিখা। তেওঁৰ অভিজ্ঞতাই কি প্ৰমাণ কৰে?
উত্তৰঃ ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকি এজন দলিত লেখক আছিল। তেওঁৰ আত্মজীৱনীমূলক গ্ৰন্থ “জুঠন”-ত তেওঁ শৈশৱৰ এটি মৰ্মান্তিক অভিজ্ঞতাৰ কথা বৰ্ণনা কৰিছে —
বাল্মীকি তেওঁৰ গাঁৱৰ বিদ্যালয়ত পঢ়িছিল। বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষকে তেওঁক জাতিগত কাৰণত অন্যান্য ছাত্ৰৰ দৰে ক্লাছত বহিবলৈ নিদিছিল। প্ৰধান শিক্ষকে তেওঁক বিদ্যালয়ৰ মজিয়া আৰু চৌক চাফা কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল। তেওঁৰ পিতৃও বিদ্যালয়লৈ আহিছিল কিন্তু শিক্ষকৰ উপস্থিতিত কেৱল বিদ্যালয়ৰ কাম কৰিব পাৰিছিল।
এই অভিজ্ঞতাৰ পৰা নিম্নলিখিত কথাসমূহ প্ৰমাণিত হয় —
- সংবিধানে সমানতা নিশ্চিত কৰিলেও বাস্তৱ জীৱনত জাতিগত বৈষম্য অব্যাহত থাকে।
- বিদ্যালয়ৰ দৰে শিক্ষামূলক পৰিৱেশতো জাতিগত বৈষম্য বৰ্তি থাকিব পাৰে।
- দলিত শিশুসকলে উচ্চ জাতিৰ শিশুসকলৰ সমান সুযোগ পোৱাটো কঠিন।
- আইনি সমানতা আৰু সামাজিক সমানতাৰ মাজত ব্যৱধান আছে।
এই ঘটনাই স্পষ্ট কৰে যে প্ৰকৃত সমতা অৰ্জনৰ বাবে কেৱল আইন প্ৰণয়ন যথেষ্ট নহয় — সামাজিক দৃষ্টিভঙ্গিৰো পৰিৱৰ্তন অতিকে জৰুৰী।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত বিদ্যমান বৈষম্যসমূহৰ বিষয়ে এটি ৰচনা লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে সকলো নাগৰিকৰ বাবে সমান অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিলেও বাস্তৱ জীৱনত বিভিন্ন ধৰণৰ বৈষম্য বিদ্যমান —
(১) জাতিগত বৈষম্য: দলিত আৰু নিম্নবৰ্গৰ লোকসকলে এতিয়াও সামাজিক বৈষম্যৰ মুখামুখি হয়। ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকিৰ অভিজ্ঞতা ইয়াৰ এটি দৃষ্টান্ত।
(২) লিঙ্গ বৈষম্য: একে কামৰ বাবে মহিলাই পুৰুষতকৈ কম মজুৰি পায়। মহিলাসকলে উচ্চ পদত নিযুক্তি পোৱাত বাধাৰ সন্মুখীন হয়।
(৩) আৰ্থিক বৈষম্য: ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজৰ ব্যৱধান ক্ৰমেই বাঢ়িছে। দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ শিশুসকলে ভাল শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱা পোৱাত বঞ্চিত হয়।
(৪) ধৰ্মীয় বৈষম্য: অন্সাৰি পৰিয়ালৰ উদাহৰণত দেখা যায় যে ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়কো বৈষম্যৰ সন্মুখীন হোৱা দেখা যায়।
এই বৈষম্যসমূহ দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰে বিভিন্ন আইন প্ৰণয়ন কৰিছে আৰু আঁচনি গ্ৰহণ কৰিছে। কিন্তু সামাজিক বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ প্ৰতিটো মানুহৰ মনোভাৱ আৰু দৃষ্টিভঙ্গিৰো পৰিৱৰ্তন হোৱা প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৪। সংবিধানত স্বীকৃত সমানতা আৰু বাস্তৱ জীৱনৰ সমানতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংবিধানত স্বীকৃত সমানতা আৰু বাস্তৱ জীৱনৰ সমানতাৰ মাজত উল্লেখযোগ্য পাৰ্থক্য আছে —
| সংবিধানত স্বীকৃত সমানতা | বাস্তৱ জীৱনৰ পৰিস্থিতি |
|---|---|
| প্ৰতিজন নাগৰিক আইনৰ দৃষ্টিত সমান | দলিত আৰু সংখ্যালঘুসকলে প্ৰায়ে বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয় |
| ধৰ্ম, জাতি বা লিঙ্গৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ | সমাজত এতিয়াও জাতি আৰু লিঙ্গভিত্তিক বৈষম্য বিদ্যমান |
| সকলো নাগৰিকে সমান ভোটাধিকাৰ পায় | নিৰক্ষৰ আৰু দৰিদ্ৰসকলে প্ৰায়ে ভোটাধিকাৰৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয় |
| অস্পৃশ্যতা বিলুপ্ত কৰা হৈছে | গ্ৰামাঞ্চলত এতিয়াও অস্পৃশ্যতা কোনো না কোনো ৰূপত বৰ্তি আছে |
| মহিলাসকল পুৰুষৰ সমান অধিকাৰৰ যোগ্য | কৰ্মক্ষেত্ৰত মহিলাই একে কামৰ বাবে কম মজুৰি পায় |
| সকলোৰে শিক্ষাৰ অধিকাৰ আছে | দৰিদ্ৰ শিশুসকলে মানসম্পন্ন শিক্ষা পোৱাত বঞ্চিত হয় |
এই পাৰ্থক্য দূৰ কৰিবলৈ সচেতন প্ৰচেষ্টা, শিক্ষা আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তন অত্যন্ত জৰুৰী।
প্ৰশ্ন ৫। সমতা অৰ্জনৰ বাবে চৰকাৰে কি কি পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে?
উত্তৰঃ সমতা অৰ্জনৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে নিম্নলিখিত পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰিছে —
- সাংবিধানিক বিধান: ১৪নং অনুচ্ছেদে আইনৰ আগত সমানতা আৰু ১৫নং অনুচ্ছেদে বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰিছে।
- অস্পৃশ্যতা বিলুপ্তি: ১৭নং অনুচ্ছেদে অস্পৃশ্যতা বিলুপ্ত কৰিছে আৰু দণ্ডনীয় কৰিছে।
- আৰক্ষণ নীতি: অনুসূচিত জাতি, জনজাতি আৰু অন্যান্য অনগ্ৰসৰ শ্ৰেণীৰ বাবে চৰকাৰী চাকৰি আৰু শিক্ষাত আসন সংৰক্ষণ।
- মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনি: সামাজিক সমতা প্ৰসাৰ আৰু দৰিদ্ৰ শিশুক বিদ্যালয়মুখী কৰা।
- শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন (RTE): ৬ৰপৰা ১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে বাধ্যতামূলক বিনামূলীয়া শিক্ষা।
- মহিলা সবলীকৰণ আঁচনি: মহিলাৰ আৰ্থিক স্বনির্ভৰতাৰ বাবে বিভিন্ন আঁচনি।
এই পদক্ষেপসমূহে সমতা প্ৰতিষ্ঠাৰ দিশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে যদিও এতিয়াও বহু পথ অতিক্ৰম কৰিব বাকী আছে।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা
(ক) ভাৰতীয় সংবিধানে সকলো নাগৰিকৰ বাবে সমান অধিকাৰৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। ভাৰতীয় সংবিধানে প্ৰতিজন নাগৰিকৰ বাবে জাতি, শ্ৰেণী, লিঙ্গ বা ধৰ্মৰ ভেদাভেদ নোহোৱাকৈ সমান অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিছে।
(খ) ভাৰতত কেৱল শিক্ষিত লোকসকলহে ভোট দিব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰতত সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ প্ৰচলিত। ১৮ বছৰ বা তাতোধিক বয়সৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে, শিক্ষিত বা অশিক্ষিত যিয়েই নহওক, ভোট দিব পাৰে।
(গ) বাস্তৱ জীৱনত আইনি সমানতাই সম্পূৰ্ণ সমতা নিশ্চিত কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। আইনি সমানতা থকাৰ পিছতো বাস্তৱ জীৱনত জাতি, শ্ৰেণী, লিঙ্গ আৰু ধৰ্মৰ ভিত্তিত বৈষম্য বৰ্তি থাকে। প্ৰকৃত সমতা অৰ্জনৰ বাবে সামাজিক দৃষ্টিভঙ্গিৰো পৰিৱৰ্তন প্ৰয়োজন।
(ঘ) মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনিয়ে কেৱল শিশুসকলক পুষ্টি প্ৰদান কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনিয়ে পুষ্টি প্ৰদানৰ উপৰিও বিদ্যালয়ত শিশুৰ উপস্থিতি বৃদ্ধি কৰে, জাতিগত বৈষম্য দূৰ কৰে আৰু দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ শিশুসকলক বিদ্যালয়লৈ আকৰ্ষিত কৰে।
(ঙ) ভাৰতীয় সংবিধানে অস্পৃশ্যতাক সমৰ্থন কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৭নং অনুচ্ছেদে অস্পৃশ্যতা সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰিছে। যিকোনো ৰূপত অস্পৃশ্যতা আচৰণ কৰাটো দণ্ডনীয় অপৰাধ।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
(ক) ভাৰতীয় সংবিধান অনুযায়ী সকলো ব্যক্তি আইন আৰু অধিকাৰৰ বিচাৰত __________।
উত্তৰঃ সমান।
(খ) সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকৰ ভোটদানৰ অধিকাৰকে __________ ভোটাধিকাৰ বোলা হয়।
উত্তৰঃ সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক।
(গ) ওমপ্ৰকাশ বাল্মীকিৰ আত্মজীৱনীমূলক গ্ৰন্থখনৰ নাম __________।
উত্তৰঃ জুঠন।
(ঘ) ভাৰতীয় সংবিধানৰ __________ নং অনুচ্ছেদে অস্পৃশ্যতা বিলুপ্ত কৰিছে।
উত্তৰঃ ১৭।
(ঙ) মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনিয়ে শিশুসকলৰ মাজত __________ বৈষম্য দূৰ কৰাত সহায় কৰিছে।
উত্তৰঃ জাতিগত।
(চ) ভাৰতত ভোটদানৰ ন্যূনতম বয়সসীমা __________ বছৰ।
উত্তৰঃ ১৮।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। মৰ্যাদা আৰু সমতাৰ মাজত কি সম্পৰ্ক আছে?
উত্তৰঃ মৰ্যাদা আৰু সমতা ওতপ্ৰোতভাৱে সম্পৰ্কিত। প্ৰকৃত সমতাৰ অৰ্থ কেৱল আইনি সমানতা নহয়, বৰং প্ৰতিজন মানুহক সমান মৰ্যাদাৰে গণ্য কৰা। যেতিয়া কোনো ব্যক্তিক জাতি, লিঙ্গ বা আৰ্থিক কাৰণত হীন দৃষ্টিৰে চোৱা হয়, তেতিয়া তেওঁৰ মৰ্যাদা ক্ষুণ্ণ হয় আৰু সমতা বিঘ্নিত হয়। প্ৰতিজন মানুহে আত্মসন্মানেৰে জীয়াই থাকিব পৰাটোৱেই প্ৰকৃত সমতাৰ লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতত মহিলাসকলে কৰ্মক্ষেত্ৰত কি ধৰণৰ বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতত কৰ্মক্ষেত্ৰত মহিলাসকলে বিভিন্ন বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয় — (১) পুৰুষৰ তুলনাত একে কামৰ বাবে কম মজুৰি পায়। (২) উচ্চ পদত নিযুক্তি পাবলৈ অধিক বাধাৰ সন্মুখীন হয়। (৩) গৃহস্থালিৰ কামক প্ৰায়ে স্বীকৃতি দিয়া নহয়। (৪) কাৰ্যালয়ত যৌন হাৰাচাৰৰ সমস্যা বিদ্যমান। সংবিধানে সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰিৰ অধিকাৰ স্বীকাৰ কৰিছে, কিন্তু বাস্তৱত এই সমতা সুনিশ্চিত হোৱা নাই।
প্ৰশ্ন ৩। গণতান্ত্ৰিক দেশত প্ৰতিজন নাগৰিকৰ সমান ভোটাধিকাৰ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ গণতান্ত্ৰিক দেশত সমান ভোটাধিকাৰ নিম্নলিখিত কাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ — (১) ভোটাধিকাৰৰ জৰিয়তে প্ৰতিজন নাগৰিকে চৰকাৰ নিৰ্বাচনত অংশ লয় আৰু তেওঁৰ মতামত প্ৰকাশ কৰে। (২) ধনী বা পণ্ডিত লোকৰ ভোট বেছি মূল্যৱান নহয় — প্ৰতিটো ভোট সমান। (৩) ই সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীক নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচনৰ সুযোগ দিয়ে। (৪) জনমানসৰ প্ৰকৃত প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত হয়।
প্ৰশ্ন ৪। আমি সমাজত সমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ কি কি কৰিব পাৰো?
উত্তৰঃ সমাজত সমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আমি নিম্নলিখিত পদক্ষেপ ল’ব পাৰো — (১) জাতি, ধৰ্ম বা লিঙ্গৰ ভিত্তিত কাকো বৈষম্য নকৰা। (২) সকলো মানুহক সমান সন্মান দিয়া। (৩) বৈষম্যমূলক আচৰণ দেখিলে প্ৰতিবাদ কৰা। (৪) সামাজিক কুপ্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে সচেতনতা বিস্তাৰ কৰা। (৫) সংবিধানৰ মূল্যবোধসমূহৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাশীল হোৱা। (৬) অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে কথা ক’বলৈ সাহস দেখুওৱা।
প্ৰশ্ন ৫। বাস্তৱ জীৱনত সমতা প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ষেত্ৰত কি কি বাধা আছে?
উত্তৰঃ বাস্তৱ জীৱনত সমতা প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ষেত্ৰত নিম্নলিখিত বাধাসমূহ আছে — (১) প্ৰাচীন জাতিভেদ প্ৰথা আৰু অস্পৃশ্যতাৰ মানসিকতা এতিয়াও সমাজত বিদ্যমান। (২) ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজৰ আৰ্থিক ব্যৱধান। (৩) মহিলাসকলৰ প্ৰতি লিঙ্গ বৈষম্যৰ মানসিকতা। (৪) সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি পক্ষপাত। (৫) শিক্ষা আৰু সচেতনতাৰ অভাৱ। সমতা প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে কেৱল আইন নহয়, সামাজিক সচেতনতাও প্ৰয়োজনীয়।