সাৰাংশ: “আঞ্চলিক সংস্কৃতিৰ গঠন” অধ্যায়টো ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত মধ্যযুগীয় কালছোৱাত গঢ়ি উঠা স্বতন্ত্ৰ সংস্কৃতিৰ এক বিস্তৃত আলোচনা। ৰাজপুতসকলে বীৰত্ব, আনুগত্য আৰু বীৰপুৰুষৰ আদৰ্শক উৎসাহিত কৰিছিল। চাৰণ কবি বা ভাটসকলে ৰাজপুত ৰজাসকলৰ বীৰত্বপূৰ্ণ কাৰ্যকলাপ গীত, কবিতা আৰু কথাৰ মাধ্যমেৰে প্ৰচাৰ কৰিছিল। ৰাজপুত মহিলাসকলৰ মাজত সতী প্ৰথা প্ৰচলিত আছিল। কথক নৃত্য উত্তৰ ভাৰতত উৎপত্তি হৈছিল আৰু মোগল দৰবাৰলৈ প্ৰবেশ কৰাৰ পিছত ইয়াত পাৰ্চী প্ৰভাৱ পৰে। উৰিষ্যাৰ পুৰীৰ জগন্নাথ মন্দিৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্বৰ কেন্দ্ৰ আছিল। বাংলা ভাষা আৰু মঙ্গলকাব্য বাংলাৰ স্বতন্ত্ৰ সাহিত্য সংস্কৃতিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। কেৰালাত মণিপ্ৰৱালম নামৰ সংস্কৃত-মালায়ালামৰ মিশ্ৰিত ভাষাৰ বিকাশ ঘটিছিল। বিভিন্ন অঞ্চলৰ খাদ্যাভ্যাস, পোছাক আৰু নৃত্যকলাৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট্য গঢ়ি উঠিছিল আৰু এইবোৰ কালক্ৰমে বৃহত্তৰ ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ অংশ হৈ পৰিছিল।

Summary: Chapter 9 of Class 7 History, “The Making of Regional Cultures,” explores how distinct regional identities emerged across medieval India. Rajput rulers glorified bravery and heroism; bards called Bhatts and Charans composed poems and songs praising their deeds. Rajput women followed the practice of sati. The Kathak dance originated in northern India as temple storytelling and later became a refined court dance under Mughal patronage, absorbing Persian and Central Asian influences. In Orissa, the Jagannath temple at Puri became the centre of social and political authority, with rulers seeking control over it to legitimise their power. In Bengal, a distinct culture developed around the Bengali language, Mangala-kavya literature celebrating local deities like Manasa and Chandi, and uniquely styled brick temples. In Kerala, the Manipravalam language — a blend of Sanskrit and Malayalam — produced the text Lilatilakam. Regional cuisines, clothing styles, and dance forms like Manipuri also developed unique identities that gradually became part of the broader shared heritage of India.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

মনত কৰোঁ আহা (Let’s Recall)

১। তলৰ বিষয়সমূহ মিলাওঁ আহা —

স্তম্ভ — ক	স্তম্ভ — খ
অনন্তবৰ্মন	উৰিষ্যা
জগন্নাথ	পুৰী
মহোদয়পুৰম	কেৰালা
লীলাতিলকম	কেৰালা
মঙ্গলকাব্য	বাংলা

উত্তৰঃ

স্তম্ভ — ক	স্তম্ভ — খ
অনন্তবৰ্মন	উৰিষ্যা
জগন্নাথ	পুৰী
মহোদয়পুৰম	কেৰালা
লীলাতিলকম	কেৰালা
মঙ্গলকাব্য	বাংলা

২। মণিপ্ৰৱালম কি? কোনখন গ্ৰন্থ এই ভাষাত লিখা হৈছিল?

উত্তৰঃ মণিপ্ৰৱালম হৈছে দুটা ভাষাৰ মিশ্ৰণত গঢ়ি উঠা এক ভাষা — ‘মণি’ মানে হীৰা বা সংস্কৃত আৰু ‘প্ৰৱালম’ মানে প্ৰৱাল বা মালায়ালাম। অৰ্থাৎ মণিপ্ৰৱালম হৈছে সংস্কৃত আৰু মালায়ালামৰ মিশ্ৰণত গঢ়ি উঠা ভাষা। “লীলাতিলকম” নামৰ গ্ৰন্থখন এই ভাষাত লিখা হৈছিল।

৩। কথক নৃত্যৰ প্ৰধান পৃষ্ঠপোষক কোন আছিল?

উত্তৰঃ কথক নৃত্যৰ প্ৰধান পৃষ্ঠপোষক আছিল মোগল সম্ৰাট আৰু তেওঁলোকৰ নৱাব আৰু আমিৰ-উমৰাহসকল, ৰাজস্থানৰ ৰাজ দৰবাৰ আৰু অৱধৰ নৱাব ৱাজিদ আলি শ্বাহ।

৪। বাংলাৰ মন্দিৰ স্থাপত্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি আছিল?

উত্তৰঃ বাংলাৰ মন্দিৰ স্থাপত্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —

• মন্দিৰবোৰ খেৰেৰে তৈয়াৰী ঘৰৰ আদৰ্শত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
• মন্দিৰৰ চালত দুই আলি (দো-চালা) বা চাৰি আলি (চাউ-চালা) শৈলী ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
• মন্দিৰবোৰ বৰ্গাকাৰ ভেটিৰ ওপৰত নিৰ্মিত আছিল।
• মন্দিৰৰ ভিতৰ ভাগ সাধাৰণ আছিল কিন্তু বাহিৰৰ দেৱালত চিত্ৰ, অলংকৃত টাইল বা পোৰামাটিৰ পদক দিয়া হৈছিল।

---

আলোচনা কৰোঁ আহা (Let’s Discuss)

৫। ভাটসকলে বীৰপুৰুষসকলৰ সাফল্য ঘোষণা কিয় কৰিছিল?

উত্তৰঃ ভাটসকলে বীৰপুৰুষসকলৰ সাফল্য ঘোষণা কৰিছিল কাৰণ —

• বীৰপুৰুষসকলৰ কাহিনী আৰু কীৰ্তি মানুহৰ মাজত বিয়পাই তেওঁলোকক অমৰ কৰি ৰাখিবলৈ।
• বীৰত্বপূৰ্ণ কাৰ্যকলাপে অন্যসকলকো একে পথত চলিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।
• এনে কাহিনীয়ে সমাজত বীৰত্ব, আনুগত্য আৰু সাহসিকতাৰ আদৰ্শ জীয়াই ৰাখিছিল।
• ৰজা আৰু সামন্তপ্ৰভুসকলে নিজৰ শাসনৰ বৈধতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ ভাটসকলক পৃষ্ঠপোষকতা দিছিল।

৬। আমি শাসকসকলৰ সাংস্কৃতিক অভ্যাসৰ বিষয়ে বেছিকৈ কিয় জানো?

উত্তৰঃ আমি শাসকসকলৰ সাংস্কৃতিক অভ্যাসৰ বিষয়ে বেছিকৈ জানোঁ কাৰণ —

• শাসকসকলৰ সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপ ৰাজপ্ৰাসাদত শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি যত্নসহকাৰে সংৰক্ষিত হৈ আহিছিল।
• তেওঁলোকৰ কাৰ্যকলাপ লিখিত ৰূপত নথিভুক্ত কৰা হৈছিল।
• সাধাৰণ মানুহৰ শিল্পকৰ্ম যেনে মাটিৰ বাচন, দেৱালৰ চিত্ৰ আদি দীৰ্ঘকাল টিকি থকা নাছিল।
• শাসকসকলে পাথৰ, ধাতু আৰু স্থায়ী সামগ্ৰীৰে শিল্প আৰু স্থাপত্য নিৰ্মাণ কৰাইছিল যি শতিকাজুৰি টিকি আছে।

৭। বিজেতাসকলে জগন্নাথ মন্দিৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ কিয় কৰিব বিচাৰিছিল?

উত্তৰঃ বিজেতাসকলে জগন্নাথ মন্দিৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব বিচাৰিছিল কাৰণ —

• জগন্নাথ মন্দিৰে উৰিষ্যাৰ মানুহৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক জীৱনত অত্যন্ত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল।
• এই মন্দিৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে শাসকৰ ক্ষমতা স্থানীয় মানুহৰ কাছত বৈধ আৰু গ্ৰহণযোগ্য হৈ পৰিছিল।
• ধৰ্মীয় কৰ্তৃত্বৰ মাধ্যমেৰে ৰাজনৈতিক ক্ষমতা সুদৃঢ় কৰিব পৰা গৈছিল।
• মন্দিৰৰ সম্পদ আৰু প্ৰভাৱ শাসনৰ কাৰণে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।

৮। বাংলাত মন্দিৰ কিয় নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ বাংলাত মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ কাৰণসমূহ হৈছে —

• মন্দিৰ নিৰ্মাণ সামৰ্থ্য আৰু সমৃদ্ধিৰ প্ৰতীক হিচাপে বিবেচনা কৰা হৈছিল।
• নতুন অৰ্থনৈতিক সুযোগলাভ কৰা উচ্চ সামাজিক শ্ৰেণীৰ মানুহসকলে নিজৰ স্তৰ প্ৰদৰ্শনৰ বাবে মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।
• স্থানীয় দেৱতাসকলক ব্ৰাহ্মণ্যবাদী স্বীকৃতি দিবলৈ আৰু তেওঁলোকৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰিবলৈ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
• খেৰৰ চালৰ মন্দিৰৰ পৰা ইটাৰ মন্দিৰলৈ পৰিবৰ্তন সামাজিক আৰু আৰ্থিক অগ্ৰগতিৰ পৰিচায়ক আছিল।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

১। “আঞ্চলিক সংস্কৃতি” বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ “আঞ্চলিক সংস্কৃতি” বুলিলে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত গঢ়ি উঠা স্বতন্ত্ৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ক বুজায়। ইয়াত সেই অঞ্চলৰ ভাষা, সাহিত্য, সংগীত, নৃত্যকলা, স্থাপত্য, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আৰু জনজীৱনৰ বিশেষ ধাৰাবোৰ অন্তৰ্ভুক্ত। ভাৰতবৰ্ষৰ বিভিন্ন অঞ্চলত মধ্যযুগীয় কালছোৱাত এনেধৰণৰ স্বতন্ত্ৰ সংস্কৃতি গঢ়ি উঠিছিল।

২। ৰাজপুত সংস্কৃতিত বীৰত্বৰ স্থান কি আছিল?

উত্তৰঃ ৰাজপুত সংস্কৃতিত বীৰত্বৰ স্থান অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। ৰাজপুতসকলে বীৰত্ব, আনুগত্য, সাহসিকতা আৰু নিজৰ সম্মান ৰক্ষাক সৰ্বোচ্চ গুণ বুলি বিশ্বাস কৰিছিল। যুদ্ধক্ষেত্ৰত মৃত্যু হোৱা যোদ্ধাসকলৰ সম্মানত সৌধ বা বীৰস্তম্ভ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। চাৰণ কবিসকলে ৰাজপুত ৰজাৰ বীৰত্বপূৰ্ণ কাহিনী গীত আৰু কবিতাৰ মাধ্যমেৰে প্ৰচাৰ কৰিছিল।

৩। কথক নৃত্যৰ উদ্ভৱ কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰঃ কথক নৃত্যৰ উদ্ভৱ উত্তৰ ভাৰতত হৈছিল। ‘কথক’ শব্দটো ‘কথা’ শব্দৰ পৰা আহিছে। প্ৰাৰম্ভিক কালত কথকসকল বা কাহিনীকথকসকলে মন্দিৰত পুৰাণীয় কাহিনী অভিনয় আৰু নৃত্যৰ মাধ্যমেৰে উপস্থাপন কৰিছিল। মোগল আমলত এই নৃত্য দৰবাৰত প্ৰবেশ কৰে আৰু তাৰপৰা ই পাৰ্চী-মধ্য এছীয় ৰীতিনীতিৰ প্ৰভাৱত আৰু বিকশিত হয়। অৱধৰ নৱাব ৱাজিদ আলি শ্বাহৰ পৃষ্ঠপোষকতাত লক্ষ্ণৌ ঘৰাণা বিখ্যাত হৈ উঠে।

৪। বাংলা ভাষাৰ উদ্ভৱ কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰঃ বাংলা ভাষাৰ উদ্ভৱ সংস্কৃত আৰু স্থানীয় ভাষাৰ বিকাশ আৰু মিশ্ৰণৰ মাধ্যমেৰে হৈছিল। প্ৰাচীন বাংলা সাহিত্যক দুই ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল — এক ভাগ সংস্কৃতৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত আৰু অন্য ভাগ স্থানীয় মৌখিক পৰম্পৰাৰ — যাৰ মাজেৰে ক্ৰমে ক্ৰমে বাংলা ভাষা আৰু সাহিত্যৰ পৰিচয় গঢ়ি উঠিছিল। বাংলাৰ সুলতানসকলেও বাংলা ভাষাক পৃষ্ঠপোষকতা দিছিল।

৫। উৰিষ্যাৰ জগন্নাথ মন্দিৰৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ উৰিষ্যাৰ পুৰীত অৱস্থিত জগন্নাথ মন্দিৰ কেৱল এটা ধৰ্মীয় স্থান নাছিল, ই সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্বৰ কেন্দ্ৰ আছিল। অনন্তবৰ্মন চোড়গংগৰ দ্বাৰা প্ৰথমে নিৰ্মিত এই মন্দিৰ পিছলৈ উৰিষ্যাৰ পৰিচয়ৰ সৈতে অঙ্গাংগীভাৱে জড়িত হৈ পৰে। বিভিন্ন শাসকে এই মন্দিৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ লৈ নিজৰ শাসনক স্থানীয় মানুহৰ কাছত বৈধ কৰিব বিচাৰিছিল।

৬। মঙ্গলকাব্য কি আৰু ইয়াৰ বিষয়বস্তু কি?

উত্তৰঃ মঙ্গলকাব্য হৈছে বাংলা ভাষাৰ এক বিশেষ সাহিত্যিক ঐতিহ্য। এইবোৰ হৈছে বাংলাৰ স্থানীয় দেৱ-দেৱীসকলৰ — বিশেষকৈ মনসা, চণ্ডী আৰু ধৰ্মঠাকুৰৰ — মহিমা আৰু গুণকীৰ্তনমূলক কাব্য। সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন, কৃষিকাৰ্য আৰু দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাক কেন্দ্ৰ কৰি ৰচিত এই কাব্যবোৰ মূলত কণ্ঠস্থ কৰি পৰম্পৰাক্ৰমে প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।

৭। আঞ্চলিক সংস্কৃতি গঠনত ভাষাৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰঃ আঞ্চলিক সংস্কৃতি গঠনত ভাষাৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য। প্ৰতিটো অঞ্চলৰ নিজস্ব ভাষা বা উপভাষা সেই অঞ্চলৰ মানুহৰ মাজত একতা আৰু পৰিচয়ৰ বন্ধন সৃষ্টি কৰিছিল। কেৰালাত মণিপ্ৰৱালম, বাংলাত বাংলা সাহিত্যৰ বিকাশ, ৰাজপুতানাত ৰাজস্থানী ভাষাত ৰচিত বীৰগাথা — এই সকলোবোৰ আঞ্চলিক পৰিচয় গঢ়িছিল। লিখিত ভাষায়ে স্থানীয় জ্ঞান, ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু সাংস্কৃতিক অভিব্যক্তি সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিছিল।

৮। মধ্যযুগীয় ভাৰতত আঞ্চলিক সংস্কৃতি গঠনত মন্দিৰৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰঃ মধ্যযুগীয় ভাৰতত মন্দিৰ কেৱল ধৰ্মীয় স্থান হিচাপেই সীমাবদ্ধ নাছিল, ই আঞ্চলিক সংস্কৃতি গঠনত বহুতো ভূমিকা পালন কৰিছিল —

• মন্দিৰ শিল্প, ভাস্কৰ্য আৰু স্থাপত্যৰ কেন্দ্ৰ আছিল যি স্থানীয় শৈলীক প্ৰতিফলিত কৰিছিল।
• মন্দিৰত সংগীত, নৃত্য আৰু নাটক পৰিবেশন কৰা হৈছিল।
• মন্দিৰ শিক্ষা আৰু বিদ্যাচৰ্চাৰ কেন্দ্ৰ আছিল।
• মন্দিৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আৰু সামাজিক কৰ্তৃত্বৰ প্ৰতীক আছিল।
• মন্দিৰে অঞ্চলটোৰ স্বতন্ত্ৰ পৰিচয় গঢ়ি তুলিছিল।

৯। কথক নৃত্যৰ দুটা ঘৰাণাৰ নাম লিখা আৰু প্ৰতিটোৰ বিশেষত্ব কি?

উত্তৰঃ কথক নৃত্যৰ দুটা প্ৰধান ঘৰাণা হৈছে —

• লক্ষ্ণৌ ঘৰাণা: এই ঘৰাণাত ভাৱপ্ৰকাশ, কোমলতা আৰু লাস্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। অৱধৰ নৱাব ৱাজিদ আলি শ্বাহৰ পৃষ্ঠপোষকতাত ই বিখ্যাত হৈ উঠিছিল।
• জয়পুৰ ঘৰাণা: এই ঘৰাণাত দ্ৰুত তালৰ কাজ, পদাঘাত আৰু ঘূৰ্ণনত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ৰাজস্থানৰ ৰাজ দৰবাৰত ইয়াৰ বিকাশ ঘটিছিল।

১০। মণিপুৰী নৃত্যৰ বিশেষত্ব কি?

উত্তৰঃ মণিপুৰী নৃত্য মণিপুৰ ৰাজ্যৰ এক বিখ্যাত শাস্ত্ৰীয় নৃত্যশৈলী। ইয়াৰ বিশেষত্বসমূহ হৈছে —

• এই নৃত্যত মূলতঃ ৰাধা-কৃষ্ণৰ প্ৰেমলীলা চিত্ৰিত কৰা হয়।
• মণিপুৰী নৃত্য অতি কোমল, লাস্যময় আৰু মনোমোহা।
• এই নৃত্যত গোলাকাৰ চলাচল আৰু সূক্ষ্ম হস্তমুদ্ৰা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
• মণিপুৰী নৃত্য ভাৰতৰ আটটা শাস্ত্ৰীয় নৃত্যশৈলীৰ অন্যতম।

১১। ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত আঞ্চলিক সংস্কৃতি গঢ়ি উঠাৰ কাৰণবোৰ কি?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত আঞ্চলিক সংস্কৃতি গঢ়ি উঠাৰ কাৰণবোৰ হৈছে —

• ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্য: পাহাৰ, নদী, সমুদ্ৰ আদি ভৌগোলিক বাধাই অঞ্চলসমূহক পৃথক কৰি ৰাখিছিল, ফলত স্বতন্ত্ৰ সংস্কৃতিৰ বিকাশ হৈছিল।
• স্থানীয় ধৰ্ম আৰু দেৱ-দেৱী: প্ৰতিটো অঞ্চলৰ নিজস্ব দেৱতা, পূজা-অনুষ্ঠান আছিল।
• শাসকৰ পৃষ্ঠপোষকতা: স্থানীয় শাসকসকলে নিজ অঞ্চলৰ শিল্পকলা, সাহিত্য আৰু ভাষাক পৃষ্ঠপোষকতা দিছিল।
• ভাষাৰ বিকাশ: বিভিন্ন অঞ্চলত পৃথক ভাষাৰ বিকাশে আঞ্চলিক পৰিচয় সুদৃঢ় কৰিছিল।
• বাণিজ্য আৰু যোগাযোগ: বিভিন্ন বাণিজ্য পথৰ মাধ্যমেৰে ভিন ভিন সংস্কৃতিৰ আদান-প্ৰদান হৈছিল।

১২। বাংলাত মঙ্গলকাব্যৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ বাংলাত মঙ্গলকাব্যৰ গুৰুত্ব বহুমুখী আছিল —

• মঙ্গলকাব্যই বাংলা ভাষা সাহিত্যক সমৃদ্ধ কৰিছিল।
• স্থানীয় দেৱ-দেৱীক জনপ্ৰিয় কৰিছিল আৰু ধৰ্মীয় বিশ্বাসক মজবুত কৰিছিল।
• সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন আৰু সংস্কৃতিৰ দলিল হিচাপে কাম কৰিছিল।
• বাংলাৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঢ়িছিল।
• মঙ্গলকাব্যৰ মাধ্যমেৰে বাংলাৰ স্থানীয় লোকপৰম্পৰা সংৰক্ষিত হৈ আহিছে।