সাৰাংশ: সপ্তম শ্ৰেণীৰ ইতিহাসৰ অষ্টম অধ্যায় “ভক্তিৰ পথেৰে ঈশ্বৰৰ ওচৰলৈ” — এই অধ্যায়ত মধ্যযুগীয় ভাৰতত বিকশিত হোৱা ভক্তি আৰু ছূফী আন্দোলনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। অষ্টম শতিকাৰ পৰাই দক্ষিণ ভাৰতত নয়ানাৰ আৰু আলৱাৰ সন্তসকলে শিৱ আৰু বিষ্ণুৰ প্ৰতি ভক্তিমূলক গীত-কবিতা ৰচনা কৰি ভক্তি আন্দোলনৰ সূচনা কৰিছিল। শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈতবাদ দৰ্শন, ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ দৰ্শন, বাসৱন্নাৰ বীৰশৈৱ আন্দোলন — এই সকলোবোৰে হিন্দু ধৰ্মৰ নৱীকৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। উত্তৰ ভাৰতত কবীৰ, মীৰাবাই, তুকাৰাম, নামদেৱ আৰু গুৰু নানকৰ দৰে মহান সন্তসকলে জাতি-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সকলোৰে বাবে ঈশ্বৰৰ দৰজা মুকলি কৰি দিছিল। ছূফীসকল আছিল মুছলমান ৰহস্যবাদী, যিসকলে প্ৰেম আৰু ভক্তিৰ পথেৰে ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্য বিচাৰিছিল। অসমৰ শংকৰদেৱে বৈষ্ণৱ ভক্তিৰ প্ৰচাৰ কৰি নামঘৰ স্থাপনৰ পৰম্পৰা আৰম্ভ কৰিছিল।

Summary: Class 7 History Chapter 8 “Devotional Paths to the Divine” covers the Bhakti and Sufi movements of medieval India. Nayanar and Alvar saints of South India composed devotional hymns to Shiva and Vishnu. Philosophers like Shankara (Advaita), Ramanuja (Vishishtadvaita), and Basavanna (Virashaivism) shaped religious thought. Saints like Kabir, Mirabai, Tukaram, and Guru Nanak preached devotion to one God, rejecting caste and ritual. Sufis were Muslim mystics who sought union with God through love, prayer, and music. Srimanta Shankaradeva of Assam promoted Vaishnavism and established the namghar tradition. This chapter is important for the ASSEB Class 7 Social Science HSLC-preparatory examination.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

মিলোৱা (Match the Following)

প্ৰশ্ন ১। তলৰ তালিকা দুখন মিলোৱা —

স্তম্ভ ক	স্তম্ভ খ
বুদ্ধ	নামঘৰ
শংকৰদেৱ	ছূফী সন্ত
নিজামুদ্দিন আউলিয়া	শিৱৰ উপাসনা
নয়ানাৰ	বিষ্ণুৰ উপাসনা
আলৱাৰ	সামাজিক বৈষম্যৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন

উত্তৰঃ

স্তম্ভ ক	স্তম্ভ খ
বুদ্ধ	সামাজিক বৈষম্যৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন
শংকৰদেৱ	নামঘৰ
নিজামুদ্দিন আউলিয়া	ছূফী সন্ত
নয়ানাৰ	শিৱৰ উপাসনা
আলৱাৰ	বিষ্ণুৰ উপাসনা

শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

প্ৰশ্ন ২। তলৰ শূন্যস্থানবোৰ পূৰণ কৰা —

(ক) শংকৰ ______ মতবাদৰ সমৰ্থক আছিল।

উত্তৰঃ শংকৰ অদ্বৈতবাদ মতবাদৰ সমৰ্থক আছিল।

(খ) ৰামানুজ ______ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত আছিল।

উত্তৰঃ ৰামানুজ আলৱাৰ সন্তসকলৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত আছিল।

(গ) ______, ______ আৰু ______ বীৰশৈৱ মতবাদৰ সমৰ্থক আছিল।

উত্তৰঃ বাসৱন্না, আল্লামা প্ৰভু আৰু অক্কামহাদেৱী বীৰশৈৱ মতবাদৰ সমৰ্থক আছিল।

(ঘ) মহাৰাষ্ট্ৰত ভক্তি পৰম্পৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ আছিল ______।

উত্তৰঃ মহাৰাষ্ট্ৰত ভক্তি পৰম্পৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ আছিল পণ্ডৰপুৰ (বিঠ্ঠল মন্দিৰ)।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ৩। নাথপন্থী, ছিদ্ধ আৰু যোগীসকলৰ বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ নাথপন্থী, ছিদ্ধ আৰু যোগীসকলৰ বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰ নিম্নলিখিত ধৰণৰ আছিল —

• তেওঁলোকে প্ৰচলিত ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু সামাজিক শ্ৰেণীবিভাগক যুক্তিতৰ্কৰে সমালোচনা কৰিছিল।
• তেওঁলোকে সাংসাৰিক জীৱন ত্যাগ কৰি নিৰাকাৰ ঈশ্বৰত ধ্যান কেন্দ্ৰীভূত কৰাৰ পোষকতা কৰিছিল।
• মুক্তি লাভৰ বাবে তেওঁলোকে যোগাসন আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ব্যায়াম তথা ধ্যানৰ মাধ্যমত মন আৰু শৰীৰক কঠোৰ প্ৰশিক্ষণ দিছিল।
• এই আন্দোলনে বিশেষকৈ নিম্নবৰ্ণৰ মানুহৰ মাজত জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪। কবীৰৰ মূল ধাৰণাসমূহ কি আছিল? তেওঁ কেনেদৰে সেইবোৰ প্ৰকাশ কৰিছিল?

উত্তৰঃ কবীৰৰ মূল ধাৰণাসমূহ নিম্নলিখিত ধৰণৰ আছিল —

• তেওঁ হিন্দু আৰু ইছলাম উভয় ধৰ্মৰ প্ৰধান পৰম্পৰাসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল।
• তেওঁ উভয় ধৰ্মৰ বাহ্যিক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ কঠোৰ সমালোচনা কৰিছিল — হিন্দুৰ মূৰ্তিপূজা আৰু ইছলামৰ আনুষ্ঠানিক প্ৰার্থনাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।
• তেওঁ পুৰোহিত শ্ৰেণী আৰু জাতিভেদ প্ৰথাৰ তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল।
• কবীৰ নিৰাকাৰ পৰমেশ্বৰত বিশ্বাস কৰিছিল আৰু ভক্তিৰ মাধ্যমতহে মুক্তি সম্ভৱ বুলি শিক্ষা দিছিল।
• তেওঁ তেওঁৰ শিক্ষাসমূহ “ছাখি” আৰু “পদ” নামৰ ছন্দ-কবিতাৰ আকাৰত প্ৰকাশ কৰিছিল। এই ৰচনাসমূহ পৰবৰ্তীকালত গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব, পঞ্চ ৱাণী আৰু বিজক গ্ৰন্থত সংকলিত হৈছিল।
• পথ-পৰিক্ৰমাকাৰী ভজন গায়কসকলে এই গীতবোৰ গাই বেড়াইছিল, ফলত সাধাৰণ মানুহৰ মাজত প্ৰচাৰ হৈছিল।

বিতংভাৱে উত্তৰ দিয়া

প্ৰশ্ন ৫। ছূফীসকলৰ বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ ছূফীসকল আছিল মুছলমান ৰহস্যবাদী (mystic)। তেওঁলোকৰ বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰ নিম্নলিখিত ধৰণৰ আছিল —

বিশ্বাস: ছূফীসকলে মুছলিম ধৰ্মীয় পণ্ডিতসকলে দাবী কৰা বিস্তৃত আচাৰ-অনুষ্ঠানক প্ৰায়ে প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল। তেওঁলোকে আল্লাহৰ প্ৰতি প্ৰেম, ভক্তি আৰু সকলো মানুহৰ প্ৰতি দয়া-মৰমক সৰ্বোচ্চ গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁলোকে ঈশ্বৰক এক গভীৰ প্ৰেমিকৰ দৰে বিচাৰিছিল।

আচাৰ-ব্যৱহাৰ: ছূফীসকলে ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্য লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ পীৰ বা মুৰ্শিদৰ (আধ্যাত্মিক গুৰু) তত্ত্বাৱধানত বিভিন্ন পদ্ধতিৰ অনুশীলন কৰিছিল —

• জিকিৰ (Zikr): ঈশ্বৰৰ নাম বা পবিত্ৰ মন্ত্ৰ জপ কৰা।
• চিন্তন-ধ্যান: গভীৰ ধ্যান-মগ্নতা।
• ছামা (Sama): ভক্তিমূলক গীত-সংগীত।
• ৰক্‌ছ (Raqs): আধ্যাত্মিক নৃত্য।
• শ্বাস নিয়ন্ত্ৰণ: হিন্দু যোগ অভ্যাসৰ প্ৰভাৱত শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ নিয়ন্ত্ৰণ।
• উপদেশাত্মক গল্প: কাহিনীৰ মাধ্যমত আধ্যাত্মিক শিক্ষা দান।

খানকাহ বা দৰগাহ নামৰ বিশেষ স্থানত ছূফী সন্তসকলে সভা পাতিছিল। এই সভাত আধ্যাত্মিক আলোচনা, সাংসাৰিক সমস্যাৰ সমাধান আৰু সংগীত অনুষ্ঠান হৈছিল। ৰজা-মন্ত্ৰী, অভিজাত বৰ্গ আৰু সাধাৰণ মানুহ সকলোৱে খানকাহলৈ আহিছিল।

প্ৰশ্ন ৬। বহুতো শিক্ষকে কিয় প্ৰচলিত ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰ প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল?

উত্তৰঃ বহুতো শিক্ষক আৰু ধৰ্মীয় সংস্কাৰকে প্ৰচলিত ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰ প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল। এইৰ কাৰণবোৰ নিম্নলিখিত ধৰণৰ আছিল —

• প্ৰচলিত ধৰ্মীয় বিশ্বাসবোৰ জন্মগত সামাজিক বৈষম্যৰ সমৰ্থন কৰিছিল। তেওঁলোক এই বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে আছিল।
• অত্যধিক ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু বাহ্যিক ধাৰ্মিকতা প্ৰদৰ্শনে প্ৰকৃত আধ্যাত্মিক সাধনাৰ পথত বাধা হৈ পৰিছিল।
• পুৰোহিত শ্ৰেণীয়ে ধৰ্মক নিজৰ কৰ্তৃত্ব আৰু বিশেষাধিকাৰ বজাই ৰখাৰ হাতিয়াৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
• তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰিছিল যে ঈশ্বৰৰ কৃপা সকলো মানুহৰ বাবে সমানভাৱে সুলভ — জাতি, ধৰ্ম বা লিংগ নিৰ্বিশেষে।
• সাধাৰণ মানুহৰ বাবে সহজ ভাষা আৰু সহজ পথেৰে ঈশ্বৰৰ সান্নিধ্য লাভৰ উপায় দেখুওৱা দৰকাৰ আছিল।

প্ৰশ্ন ৭। গুৰু নানকৰ মূল শিক্ষাসমূহ কি আছিল?

উত্তৰঃ গুৰু নানক শিখ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল। তেওঁৰ মূল শিক্ষাসমূহ নিম্নলিখিত ধৰণৰ আছিল —

• তেওঁ এক নিৰাকাৰ ঈশ্বৰৰ উপাসনাৰ কথা প্ৰচাৰ কৰিছিল।
• তেওঁ ঘোষণা কৰিছিল যে মুক্তিৰ পথত জাতি, ধৰ্ম আৰু লিংগভেদ সম্পূৰ্ণ অপ্ৰাসংগিক।
• মুক্তিৰ অৰ্থ তেওঁৰ মতে জগত বিৰাগ নহয়, বৰং সক্ৰিয় সামাজিক দায়বদ্ধতা।
• তেওঁ “নাম, দান আৰু ইছনান”ৰ শিক্ষা দিছিল — নাম মানে সঠিক উপাসনা, দান মানে আনৰ কল্যাণ, ইছনান মানে আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ পবিত্ৰতা।
• তেওঁ লঙ্গৰ (সামূহিক ভোজ) প্ৰথাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল — য’ত সকলো জাতি-শ্ৰেণীৰ মানুহ একেলগে বহি আহাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল।
• তেওঁ “ধৰ্মচাল” নামৰ উপাসনাস্থান স্থাপন কৰিছিল, যি পিছলৈ গুৰুদ্বাৰা নামে পৰিচিত হয়।

প্ৰশ্ন ৮। বীৰশৈৱসকল বা মহাৰাষ্ট্ৰৰ সন্তসকলৰ জাতি-বৰ্ণ সম্পৰ্কীয় মনোভাব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ

বীৰশৈৱ আন্দোলন: দ্বাদশ শতিকাত কৰ্ণাটকত বাসৱন্না আৰু তেওঁৰ সঙ্গী আল্লামা প্ৰভু আৰু অক্কামহাদেৱীৰ নেতৃত্বত বীৰশৈৱ আন্দোলনৰ আৰম্ভ হৈছিল। জাতি সম্পৰ্কে তেওঁলোকৰ মনোভাব আছিল —

• তেওঁলোকে মানৱ সমতাত দৃঢ়ভাৱে বিশ্বাস কৰিছিল আৰু ব্ৰাহ্মণ্য জাতিভেদ প্ৰথাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।
• তেওঁলোকে মূৰ্তিপূজা আৰু ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।
• তেওঁলোকে মহিলাৰ মৰ্যাদাৰ কথাও দৃঢ়তাৰে প্ৰচাৰ কৰিছিল।

মহাৰাষ্ট্ৰৰ সন্তসকল: মহাৰাষ্ট্ৰৰ সন্তসকল — জ্ঞানেশ্বৰ, নামদেৱ, একনাথ, তুকাৰাম আদিৰ মনোভাব আছিল —

• তেওঁলোকে ব্যক্তিগত ভক্তিক সকলোতকৈ ওপৰত স্থান দিছিল।
• তেওঁলোকে জন্মগত মৰ্যাদাৰ ভিত্তিত সামাজিক বৈষম্য প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল।
• তেওঁলোকে মৰাঠি ভাষাত “অভঙ্গ” নামৰ ভক্তিমূলক গীত ৰচনা কৰি সাধাৰণ মানুহৰ মাজত ভক্তিৰ বাণী প্ৰচাৰ কৰিছিল।
• তেওঁলোকে পণ্ডৰপুৰৰ বিঠ্ঠল মন্দিৰকেন্দ্ৰিক ভক্তি আন্দোলন পৰিচালনা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৯। সাধাৰণ মানুহে কিয় মীৰাবাইৰ স্মৃতি ৰক্ষা কৰিছিল?

উত্তৰঃ মীৰাবাই আছিল ষোড়শ শতিকাৰ ৰাজপুতানাৰ মেৱাৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এগৰাকী ৰাজকুমাৰী। সাধাৰণ মানুহে তেওঁৰ স্মৃতি ৰক্ষা কৰাৰ কাৰণবোৰ হ’ল —

• তেওঁ ৰাজকুমাৰী হৈও ৰাজপ্ৰাসাদৰ সুখ-সুবিধা ত্যাগ কৰি কৃষ্ণ ভক্তিত নিজকে সম্পূৰ্ণৰূপে সমৰ্পণ কৰিছিল।
• তেওঁ “অস্পৃশ্য” বুলি পৰিচিত জাতিৰ ৰবিদাসৰ শিষ্যত্ব গ্ৰহণ কৰি জাতিভেদ প্ৰথাক প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল।
• তেওঁৰ ভজনবোৰে উচ্চবৰ্ণৰ নিয়ম-বিধি আৰু সামাজিক কঠোৰতাক মুকলিকৈ প্ৰশ্ন কৰিছিল।
• তেওঁৰ কৃষ্ণ-ভক্তিমূলক গীতবোৰ অতি মৰ্মস্পৰ্শী আৰু আন্তৰিক আছিল — সাধাৰণ মানুহৰ হৃদয় স্পৰ্শ কৰিছিল।
• তেওঁ সাধাৰণ মানুহৰ মাজত মিলামিছা কৰি জীৱন অতিবাহিত কৰিছিল, ফলত ৰাজস্থান আৰু গুজৰাটত তেওঁৰ গীত-ভজন বহুলভাৱে প্ৰচাৰিত হৈছিল।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈতবাদ দৰ্শনৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ শংকৰাচাৰ্য অষ্টম শতিকাত কেৰালাত জন্মগ্ৰহণ কৰা এজন মহান দাৰ্শনিক আছিল। তেওঁৰ দৰ্শনৰ মূল বিষয়সমূহ হ’ল —

• তেওঁ অদ্বৈতবাদৰ প্ৰৱক্তা আছিল। অদ্বৈতবাদ মানে ব্যক্তিৰ আত্মা আৰু পৰমেশ্বৰ একে।
• তেওঁৰ মতে ব্ৰহ্ম হ’ল চূড়ান্ত বাস্তৱতা — নিৰাকাৰ আৰু গুণহীন।
• তেওঁ জগতখনক মায়া বা ভ্ৰম বুলি গণ্য কৰিছিল।
• মুক্তিৰ পথ হ’ল জগত ত্যাগ কৰি জ্ঞানৰ সাধনা কৰা।
• তেওঁৰ দৰ্শনে সেই সময়ৰ ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

প্ৰশ্ন ২। ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ দৰ্শনৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ ৰামানুজ একাদশ শতিকাৰ তামিলনাড়ুৰ এজন মহান দাৰ্শনিক আছিল। তেওঁ আলৱাৰ সন্তসকলৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল। তেওঁৰ দৰ্শনৰ মূল দিশ হ’ল —

• তেওঁ বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ বা “অৰ্হত একত্ব” দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
• এই দৰ্শন মতে পৰমেশ্বৰৰ সৈতে একত্ব হ’লেও আত্মাৰ স্বতন্ত্ৰতা বজাই থাকে।
• তেওঁৰ মতে বিষ্ণুৰ প্ৰতি তীব্ৰ ভক্তিৰ দ্বাৰাহে মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি।
• তেওঁৰ দৰ্শনে উত্তৰ ভাৰতৰ ভক্তি আন্দোলনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

প্ৰশ্ন ৩। নয়ানাৰ আৰু আলৱাৰ সন্তসকল কোন আছিল? তেওঁলোকৰ অৱদান কি?

উত্তৰঃ নয়ানাৰ আৰু আলৱাৰ আছিল দক্ষিণ ভাৰতৰ ভক্তি আন্দোলনৰ অগ্ৰদূত সন্তসকল, যিসকলে সপ্তম-নৱম শতিকাৰ মাজত ধৰ্মীয় আন্দোলন পৰিচালনা কৰিছিল।

নয়ানাৰ: এওঁলোক শিৱৰ উপাসক আছিল। মুঠ ৬৩ জন নয়ানাৰ সন্ত আছিল। তেওঁলোক কুম্ভকাৰ, অস্পৃশ্য, কৃষক, চিকাৰী, সৈনিক আৰু ব্ৰাহ্মণ — বিভিন্ন জাতিৰ মানুহ আছিল। তেওঁলোকৰ গীতৰ সংকলনক তেৱাৰাম আৰু তিৰুবাচকম বোলা হয়। বিখ্যাত নয়ানাৰসকল হ’ল অপ্পাৰ, চম্বন্দাৰ, চুন্দৰাৰ আৰু মাণিক্কাৱাছগাৰ।

আলৱাৰ: এওঁলোক বিষ্ণুৰ উপাসক আছিল। মুঠ ১২ জন আলৱাৰ সন্ত আছিল। তেওঁলোকৰ গীতৰ সংকলনক দিব্য প্ৰবন্ধ বোলা হয়। পেৰিয়ালৱাৰ, আণ্ডাল, তোণ্ডাৰদিপ্পোদি আলৱাৰ আৰু নম্মালৱাৰ আছিল বিখ্যাত আলৱাৰ সন্ত।

অৱদান: এই সন্তসকলে তামিল ভাষাত ভক্তিমূলক গীত ৰচনা কৰি সাধাৰণ মানুহৰ মাজত ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ ঘটাইছিল। চোল আৰু পাণ্ড্য ৰজাসকলে দশম-দ্বাদশ শতিকাত তেওঁলোকৰ দ্বাৰা পৰিদৰ্শিত মন্দিৰসমূহৰ চাৰিওপিনে বিস্তৃত মন্দিৰ নগৰ গঢ়ি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ৪। শংকৰদেৱৰ অসমত ভক্তি আন্দোলনৰ অৱদান সম্পৰ্কে লিখা।

উত্তৰঃ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ পঞ্চদশ শতিকাৰ শেষভাগত (১৪৪৯–১৫৬৮) অসমত জন্মগ্ৰহণ কৰা মহান বৈষ্ণৱ সন্ত, কবি, নাট্যকাৰ, সংগীতজ্ঞ আৰু সমাজ সংস্কাৰক আছিল। তেওঁৰ অৱদানসমূহ হ’ল —

• তেওঁ বিষ্ণুৰ প্ৰতি ভক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি “একশৰণ নাম-ধৰ্ম” বা বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
• তেওঁ অসমীয়া ভাষাত কবিতা, নাটক (অংকীয়া নাট) আৰু ভক্তিমূলক গীত ৰচনা কৰিছিল।
• তেওঁ নামঘৰ বা নামকীৰ্তনৰ ঘৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰম্পৰা আৰম্ভ কৰিছিল — য’ত সকলো জাতিৰ মানুহে সমানভাৱে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিছিল। এই পৰম্পৰা আজিও চলি আছে।
• তেওঁৰ শিক্ষাই অসমৰ সমাজত জাতিভেদৰ বিৰুদ্ধে এক নৱজাগৰণৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
• তেওঁ অসমীয়া ভাষা-সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশত অতুলনীয় অৱদান ৰাখিছিল।

প্ৰশ্ন ৫। ছূফী ছিলছিলা আৰু খানকাহ মানে কি?

উত্তৰঃ

ছিলছিলা (Silsila): ছিলছিলা মানে ছূফী আধ্যাত্মিক গুৰুসকলৰ পৰম্পৰাগত ধাৰা বা বংশানুক্ৰমিক তালিকা। এটা ছিলছিলাত এজন গুৰুৰ পৰা শিষ্যলৈ আধ্যাত্মিক জ্ঞান আৰু শিক্ষা হস্তান্তৰ হয়। চিস্তী ছিলছিলা, ছুহৰাৱৰ্দী ছিলছিলা আদি বিখ্যাত ছূফী ছিলছিলা আছিল। খোজা মইনুদ্দিন চিস্তী আছিল চিস্তী ছিলছিলাৰ বিখ্যাত ছূফী সন্ত।

খানকাহ (Khanqah): খানকাহ হ’ল ছূফী সন্তসকলৰ আশ্ৰয়-আস্থান বা সভাস্থান। এইখিনি ঠাইতে ছূফী পীৰে শিষ্যসকলক আধ্যাত্মিক প্ৰশিক্ষণ দিছিল, বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহৰ সাংসাৰিক সমস্যাৰ সমাধান কৰিছিল আৰু ছামা তথা ৰক্‌ছৰ আয়োজন কৰিছিল। ৰজা-মন্ত্ৰী, অভিজাত বৰ্গ আৰু সাধাৰণ সকলোৱে খানকাহলৈ আহিছিল।

প্ৰশ্ন ৬। গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব হ’ল শিখ ধৰ্মৰ পবিত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ। গুৰু অৰ্জুনে বিভিন্ন সন্তসকলৰ — গুৰু নানক, কবীৰ, ফৰিদ আৰু অন্যান্য হিন্দু-মুছলমান সন্তৰ — ভক্তিমূলক ৰচনা সংকলিত কৰি গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব প্ৰস্তুত কৰিছিল। পাছত গুৰু গোবিন্দ সিংহে ইয়াক চূড়ান্ত ৰূপ দিছিল। এই পবিত্ৰ গ্ৰন্থখনত হিন্দু, মুছলমান আৰু শিখ সকলোৰে ভক্তিমূলক ৰচনা আছে — যি সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ এক উজ্জ্বল নিদৰ্শন। শিখ ধৰ্মত এই গ্ৰন্থখনক জীৱন্ত গুৰুৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৭। ভক্তি আন্দোলনৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি আছিল?

উত্তৰঃ ভক্তি আন্দোলনৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ নিম্নলিখিত ধৰণৰ আছিল —

• ঈশ্বৰৰ প্ৰতি একনিষ্ঠ প্ৰেম আৰু ভক্তিকহে মুক্তিৰ পথ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।
• বাহ্যিক আচাৰ-অনুষ্ঠান, পুৰোহিত মধ্যস্থতা আৰু জটিল বৈদিক আচাৰক প্ৰত্যাখ্যান কৰা হৈছিল।
• জাতি-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সকলো মানুহেই ঈশ্বৰৰ কৃপা পাব পাৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল।
• সন্তসকলে আঞ্চলিক ভাষাত (তামিল, মৰাঠি, অসমীয়া, হিন্দী আদি) ৰচনা কৰি সাধাৰণ মানুহৰ মাজত ধৰ্মৰ বাণী পৌঁছাই দিছিল।
• এই ৰচনাবোৰ গীত-সংগীতৰ আকাৰত থকাৰ ফলত সহজে প্ৰচাৰ হৈছিল।
• সকলো সন্তৰ শিক্ষাতে সামাজিক বৈষম্যৰ বিৰোধিতা কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৮। ভক্তি-ছূফী আন্দোলনৰ সামাজিক প্ৰভাৱ কি আছিল?

উত্তৰঃ ভক্তি-ছূফী আন্দোলনে মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় সমাজত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল —

• সামাজিক সমতা: উচ্চ-নীচ জাতিভেদ প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰি সামাজিক সমতাৰ ধাৰণা প্ৰচাৰ কৰিছিল।
• মহিলাৰ মৰ্যাদা: মীৰাবাই, আণ্ডাল, অক্কামহাদেৱীৰ দৰে মহিলা সন্তসকলৰ আধ্যাত্মিক নেতৃত্বই মহিলাৰ সমাজিক মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰিছিল।
• ভাষা বিকাশ: সন্তসকলে আঞ্চলিক ভাষাত ৰচনা কৰাৰ ফলত বাংলা, মৰাঠি, অসমীয়া, হিন্দী আদি ভাষাৰ সাহিত্যৰ বিকাশ ঘটিছিল।
• ধৰ্মীয় সম্প্ৰীতি: হিন্দু ভক্তিবাদ আৰু ইছলামী ছূফীবাদৰ মাজত মিথস্ক্ৰিয়াই সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল।
• একেশ্বৰবাদ: এক ঈশ্বৰৰ উপাসনাৰ ধাৰণাই ধৰ্মীয় চিন্তাত এক বৈপ্লৱিক পৰিবৰ্তন আনিছিল।

প্ৰশ্ন ৯। শিখ সম্প্ৰদায়ৰ বিকাশ কেনেদৰে হৈছিল?

উত্তৰঃ শিখ সম্প্ৰদায়ৰ বিকাশ নিম্নলিখিত ধৰণে হৈছিল —

• গুৰু নানকে পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকাত শিখ ধৰ্মৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
• তেওঁ তেওঁৰ অনুগামী লেহনাক গুৰু অংগদ হিচাপে উত্তৰাধিকাৰী মনোনীত কৰিছিল। এইদৰে গুৰু পৰম্পৰাৰ আৰম্ভ হৈছিল।
• গুৰু অৰ্জুনে অমৃতসৰত হৰমান্দিৰ চাহিব (স্বৰ্ণমন্দিৰ) নিৰ্মাণ কৰাইছিল আৰু গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব সংকলিত কৰিছিল।
• ১৬০৬ চনত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে গুৰু অৰ্জুনক মৃত্যুদণ্ড দিছিল। শিখ সম্প্ৰদায় ক্ৰমাৎ ৰাজনৈতিকভাৱে সংগঠিত হ’বলৈ ধৰিছিল।
• ১৬৯৯ চনত গুৰু গোবিন্দ সিংহে খালছা পন্থ প্ৰতিষ্ঠা কৰি শিখ সম্প্ৰদায়ক এক শক্তিশালী সামাজিক-ৰাজনৈতিক সত্তাত পৰিণত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০। কবীৰ কোন আছিল? তেওঁৰ শিক্ষা হিন্দু আৰু মুছলমান উভয়ৰে মাজত কিয় জনপ্ৰিয় হৈছিল?

উত্তৰঃ কবীৰ সম্ভৱতঃ পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকাত বাৰাণসীত জন্মগ্ৰহণ কৰা এজন মুছলমান জোলাহ (তাঁতী) পৰিয়ালত ডাঙৰ হোৱা মহান সন্ত আছিল। তেওঁৰ শিক্ষা উভয় সম্প্ৰদায়ৰ মাজত জনপ্ৰিয় হওয়াৰ কাৰণবোৰ হ’ল —

• তেওঁ হিন্দু আৰু মুছলমান উভয় ধৰ্মৰ বাহ্যিক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সমালোচনা কৰিছিল, কিন্তু উভয় ধৰ্মৰ ভাল দিকবোৰ গ্ৰহণ কৰি এক মানৱতাবাদী দৰ্শন প্ৰচাৰ কৰিছিল।
• তেওঁ নিৰাকাৰ পৰমেশ্বৰত বিশ্বাস কৰিছিল, যি হিন্দু-মুছলমান উভয়ৰে বাবে গ্ৰহণযোগ্য আছিল।
• তেওঁ সাধাৰণ হিন্দী (হিন্দৱী) ভাষাত ছাখি আৰু পদ ৰচনা কৰিছিল — যিবোৰ সাধাৰণ মানুহে সহজে বুজিব পাৰিছিল।
• তেওঁৰ শিক্ষাই জাতিভেদ প্ৰথা আৰু পুৰোহিততন্ত্ৰ উভয়কে নাকচ কৰাৰ ফলত দুয়োটা ধৰ্মৰ নিপীড়িত শ্ৰেণীৰ মানুহে তেওঁক নিজৰ মানুহ বুলি অনুভৱ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১১। নামঘৰ কি? অসমত নামঘৰৰ কি গুৰুত্ব আছে?

উত্তৰঃ নামঘৰ হ’ল শংকৰদেৱে প্ৰৱৰ্তন কৰা নামকীৰ্তন আৰু প্ৰার্থনাৰ ঘৰ। ইয়াৰ গুৰুত্ব নিম্নলিখিত ধৰণৰ —

• নামঘৰত সকলো জাতি-শ্ৰেণীৰ মানুহে সমানভাৱে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিছিল — জাতিভেদৰ বাধা নাছিল।
• নামঘৰ হ’ল অসমীয়া সমাজৰ সামাজিক, আধ্যাত্মিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ।
• নামঘৰত কীৰ্তন, ভাওনা (অংকীয়া নাট), বৰগীত আৰু নামপ্ৰসংগ আদি অনুষ্ঠান পাতিছিল।
• এই পৰম্পৰা আজিও অসমৰ প্ৰতিটো গাৱেঁ-নগৰত চলি আছে।

প্ৰশ্ন ১২। দৰগাহ কি?

উত্তৰঃ দৰগাহ হ’ল কোনো ছূফী সন্তৰ সমাধিৰ ওপৰত নিৰ্মিত স্মৰণীয় মাজাৰ বা তীৰ্থস্থান। এইখিনি ঠাইত ভক্তসকলে ছূফী সন্তৰ আশীৰ্বাদ বিচাৰি আহে। নিজামুদ্দিন আউলিয়া, মইনুদ্দিন চিস্তীৰ দৰগাহ বিখ্যাত ছূফী দৰগাহ।

গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য সাৰণী

প্ৰধান ভক্তি-ছূফী সন্তসকলৰ তুলনামূলক তালিকা

সন্তৰ নাম	কাল / অঞ্চল	মূল বৈশিষ্ট্য
শংকৰাচাৰ্য	অষ্টম শতিকা, কেৰালা	অদ্বৈতবাদ; ব্ৰহ্মই একমাত্ৰ সত্য, জগত মায়া
ৰামানুজ	একাদশ শতিকা, তামিলনাড়ু	বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ; বিষ্ণু ভক্তিৰে মুক্তি
বাসৱন্না	দ্বাদশ শতিকা, কৰ্ণাটক	বীৰশৈৱ আন্দোলন; জাতিভেদ বিৰোধী
কবীৰ	পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকা, বাৰাণসী	নিৰাকাৰ ঈশ্বৰ; হিন্দু-মুছলিম ঐক্য
মীৰাবাই	ষোড়শ শতিকা, ৰাজস্থান	কৃষ্ণ ভক্তি; জাতিভেদ প্ৰত্যাখ্যান
গুৰু নানক	পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকা, পাঞ্জাৱ	শিখ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাতা; একেশ্বৰবাদ
শংকৰদেৱ	পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকা, অসম	বৈষ্ণৱ ভক্তি; নামঘৰ প্ৰতিষ্ঠা
নিজামুদ্দিন আউলিয়া	তেৰ-চতুৰ্দশ শতিকা, দিল্লী	চিস্তী ছিলছিলাৰ বিখ্যাত ছূফী সন্ত