সাৰাংশ: মধ্যযুগীয় ভাৰতত বিভিন্ন সম্প্ৰদায় বাস কৰিছিল — স্থায়ীভাৱে বাস কৰা কৃষক সম্প্ৰদায়, উপজাতি (জনজাতি) সম্প্ৰদায় আৰু যাযাবৰ সম্প্ৰদায়। উপজাতিসকল বৰ্ণাশ্ৰম সমাজৰ বাহিৰত থাকি ৰক্তসম্পৰ্ক বা সামাজিক বন্ধনেৰে একত্ৰিত হৈ জীৱন যাপন কৰিছিল। তেওঁলোকৰ নিজস্ব সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু মুৰব্বীৰ নেতৃত্বৰ ব্যৱস্থা আছিল। যাযাবৰ পশুপালকসকল ঋতু অনুযায়ী এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ গুচি গৈছিল। বাঞ্জাৰা সম্প্ৰদায় পৰিচিত যাযাবৰ ব্যৱসায়ী গোষ্ঠী আছিল। মধ্য ভাৰতৰ গণ্ড জনজাতিয়ে গড়হা-কাটাংগা ৰাজ্য স্থাপন কৰিছিল; ৰাণী দুৰ্গাৱতী মোগলৰ বিৰুদ্ধে বীৰত্বৰে যুদ্ধ কৰি বিখ্যাত হৈছিল। অসমত আহোম জনজাতিয়ে ১২২৮ চনত সুকাফাৰ নেতৃত্বত ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত এক শক্তিশালী ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। আহোম ৰাজ্য প্ৰায় ছয় শতিকা ধৰি অসম শাসন কৰিছিল। পাইক পদ্ধতিত প্ৰতিটো পৰিয়ালৰ পৰা এজন পুৰুষক ৰাজকীয় সেৱাত নিয়োগ কৰা হৈছিল। কালক্ৰমে বহু উপজাতিয়ে কৃষিকৰ্ম গ্ৰহণ কৰি বৰ্ণ সমাজত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল।

Summary: ASSEB Class 7 Social Science History Chapter 7 covers the tribes, nomads, and settled communities of medieval India. Tribal communities lived outside the varna system and were bound by kinship ties. Nomadic pastoralists like the Banjaras moved seasonally and played a vital role in trade. The Gond tribe built the powerful Garha-Katanga kingdom; the brave queen Rani Durgavati resisted the Mughals. In Assam, the Ahom tribe — led by Sukapha — established a kingdom in 1228 CE that ruled for nearly six centuries. Their administration used the paik system of forced labour. Over time, many tribes adopted agriculture and integrated into mainstream caste society through Brahmanical influence and political changes.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

মনত কৰা (Let’s Recall)

প্ৰশ্ন ১। মিলোৱা (Match the Following)

স্তম্ভ ক	স্তম্ভ খ
গড়হ (garh)	চৌৰাশী (chaurasi)
তণ্ডা (tanda)	কাৰভান / যাযাবৰ বণিকৰ দল
শ্ৰমিক / কৰ্মী (labourer)	পাইক (paik)
গোষ্ঠী / বংশ (clan)	খেল (khel)
শিৱ সিংহ (Sib Singh)	আহোম ৰাজ্য (Ahom state)
দুৰ্গাৱতী (Durgavati)	গড়হা-কাটাংগা (Garha Katanga)

প্ৰশ্ন ২। খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) উপজাতি সমাজৰ অভ্যন্তৰত বিভিন্ন পেছাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিশেষায়িত ________ গঢ়ি উঠিছিল।

উত্তৰঃ জাতি (jatis)

(খ) আহোম ৰাজ্যৰ ঐতিহাসিক বিৱৰণ ________ নামৰ গ্ৰন্থত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল।

উত্তৰঃ বুৰঞ্জী (Buranjis)

(গ) গণ্ড ৰাজ্যৰ ইতিহাস মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ আমলত লিখা ________ নামৰ গ্ৰন্থত পোৱা যায়।

উত্তৰঃ আকবৰনামা (Akbar Nama)

(ঘ) বহু উপজাতি নেতাই ________ আৰু ________ সকলক ভূমি দান কৰি সামাজিক মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰিছিল।

উত্তৰঃ মন্দিৰ (temples) আৰু ব্ৰাহ্মণ (Brahmanas)

প্ৰশ্ন ৩। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)

(ক) উপজাতি সম্প্ৰদায়সমূহৰ সমৃদ্ধ মৌখিক পৰম্পৰা (oral tradition) আছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। উপজাতি সম্প্ৰদায়সমূহৰ নিজস্ব লোকগীত, কিংবদন্তি আৰু মৌখিক ইতিহাসৰ সমৃদ্ধ পৰম্পৰা আছিল।

(খ) ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব অঞ্চলত কোনো উপজাতি সম্প্ৰদায় বাস কৰা নাছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব অঞ্চলত বহু উপজাতি সম্প্ৰদায় বাস কৰিছিল — আহোম অন্যতম বিখ্যাত উপজাতি।

(গ) চৌৰাশী (chaurasi)-ত ৮৪টা গড়হ (garh) আছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চৌৰাশীত ৮৪টা গাঁও আছিল, গড়হ নহয়। প্ৰতিটো গড়হৰ অধীনত ৮৪টা গাঁও থাকিছিল।

(ঘ) ভিল (Bhil) সম্প্ৰদায় পশ্চিম ভাৰতত বাস কৰিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। ভিল সম্প্ৰদায় পশ্চিম ভাৰতত (বৰ্তমান ৰাজস্থান, গুজৰাট, মধ্যপ্ৰদেশ অঞ্চলত) বাস কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪। যাযাবৰ পশুপালক আৰু স্থায়ী কৃষকসকলৰ মাজত কি ধৰণৰ বিনিময় হৈছিল?

উত্তৰঃ যাযাবৰ পশুপালকসকল আৰু স্থায়ী কৃষকসকলৰ মাজত পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আছিল। যাযাবৰসকলে পশুপালনৰ পৰা পোৱা গাখীৰ, ঘিউ, পশম আৰু পশু স্থায়ী কৃষকসকলক দিছিল আৰু তাৰ বিনিময়ত শস্য, কাপোৰ আৰু দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিছিল। কোনো কোনো যাযাবৰে কাৰিকৰ হিচাপেও কাম কৰি হাতেৰে বনোৱা সামগ্ৰী কৃষকসকলক যোগান ধৰিছিল। এনে বিনিময়ে উভয় সম্প্ৰদায়ৰ অৰ্থনৈতিক জীৱনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

বুজা (Let’s Understand)

প্ৰশ্ন ৫। আহোম ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা কেনেকৈ সংগঠিত আছিল?

উত্তৰঃ আহোম ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা পাইক পদ্ধতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। এই পদ্ধতিত প্ৰতিটো পৰিয়ালৰ পৰা এজন প্ৰাপ্তবয়স্ক পুৰুষক ৰাজ্যৰ সেৱাত নিয়োগ কৰা হৈছিল। জনগণনাৰ জৰিয়তে জনসংখ্যাৰ হিচাপ ৰখা হৈছিল আৰু গাঁওবোৰৰ মাজত পাইক কৰ্তব্য বণ্টন কৰা হৈছিল। ক্ৰমাৎ গোষ্ঠীগত (clan) কাঠামো ভাঙি পৰিছিল আৰু ১৭শ শতিকালৈকে কেন্দ্ৰীভূত প্ৰশাসন সুদৃঢ় হৈছিল। ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ পদত আছিল আহোম ৰজা। তেওঁৰ অধীনত বৰগোহাঞি (প্ৰধান মন্ত্ৰী), বৰফুকন (পশ্চিম অসমৰ সামৰিক প্ৰধান) আদি পদাধিকাৰী আছিল। আহোমসকলে অসমীয়া আৰু আহোম ভাষাত ইতিহাস গ্ৰন্থ “বুৰঞ্জী” ৰচনা কৰাইছিল।

প্ৰশ্ন ৬। বৰ্ণ ভিত্তিক সমাজত কি কি পৰিৱৰ্তন আহিছিল?

উত্তৰঃ বৰ্ণ ভিত্তিক সমাজত মধ্যযুগত বিভিন্ন পৰিৱৰ্তন আহিছিল। (ক) বিভিন্ন পেছা বা কাৰিগৰী বৃত্তিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিশেষায়িত জাতি (jatis) গঢ়ি উঠিছিল। (খ) উপজাতিসকলে ক্ৰমে বৰ্ণ সমাজত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল — কিছুমানে উচ্চ বৰ্ণত, কিছুমানে নিম্ন বৰ্ণত স্থান পাইছিল। (গ) কাৰিগৰী শিল্পীসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা স্বীকৃতি পাইছিল। (ঘ) জাতিয়ে সমাজৰ প্ৰধান সংগঠনিক ভিত্তি হিচাপে স্থান পাইছিল। (ঙ) ১১-১২শ শতিকালৈ ৰাজপুত গোষ্ঠীসকলে প্ৰাধান্য বিস্তাৰ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৭। উপজাতিসকলে ৰাজ্য গঠন কৰাৰ পিছত তেওঁলোকৰ সমাজত কি পৰিৱৰ্তন আহিছিল?

উত্তৰঃ উপজাতিসকলে ৰাজ্য গঠন কৰাৰ পিছত তেওঁলোকৰ সমাজত নিম্নলিখিত পৰিৱৰ্তন আহিছিল — (ক) কেন্দ্ৰীভূত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠিছিল। (খ) উপজাতিৰ অভ্যন্তৰতে সামাজিক বিভাজন আৰম্ভ হৈছিল — ৰজা, যোদ্ধা আৰু সাধাৰণ প্ৰজাৰ মাজত পাৰ্থক্য গঢ়ি উঠিছিল। (গ) ৰজাসকলে ব্ৰাহ্মণ আৰু পণ্ডিতসকলক ভূমি দান কৰিছিল। (ঘ) প্ৰতিবেশী ৰাজ্য জয় কৰি সীমা বিস্তাৰ কৰা হৈছিল (যেনে আহোমে চুতিয়া আৰু কোচ-হাজো জয় কৰিছিল)। (ঙ) বন্দুক-কামান আদি অস্ত্ৰশস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হৈছিল। (চ) সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ হৈছিল — আহোমৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কৃতৰ অনুবাদ আৰু বুৰঞ্জী ৰচনা।

আলোচনা কৰা (Let’s Discuss)

প্ৰশ্ন ৮। বাঞ্জাৰাসকল অৰ্থনীতিৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল নে? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ হয়, বাঞ্জাৰাসকল মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। বাঞ্জাৰাসকল যাযাবৰ ব্যৱসায়ী গোষ্ঠী আছিল। তেওঁলোকে গৰু-ম’হৰ পিঠিত শস্য, লুণ, পশম আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী বহন কৰি বিভিন্ন অঞ্চলৰ মাজত ব্যৱসায় কৰিছিল। যি অঞ্চলত শস্যৰ দাম কম আছিল তাৰ পৰা শস্য কিনি দাম বেছি থকা অঞ্চললৈ বিক্ৰীৰ বাবে নিছিল। সুলতান আলাউদ্দীন খিলজীয়ে দিল্লীলৈ শস্য যোগানৰ বাবে বাঞ্জাৰাসকলক ব্যৱহাৰ কৰিছিল। মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ সেনাবাহিনীয়ে যুদ্ধৰ সময়ত বাঞ্জাৰাসকলৰ পৰা শস্য আহৰণ কৰিছিল। এনেদৰে বাঞ্জাৰাসকলে বিভিন্ন অঞ্চলৰ মাজত বাণিজ্যিক সংযোগ ৰক্ষা কৰি মধ্যযুগীয় অৰ্থনীতিত অপৰিহাৰ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৯। গণ্ড জনজাতিৰ ইতিহাস আহোমসকলৰ ইতিহাসৰ পৰা কিদৰে পৃথক আছিল? কিবা মিল আছিল নে?

উত্তৰঃ

পাৰ্থক্য:

• গণ্ডসকল মধ্য ভাৰতৰ গণ্ডৱানাৰ বনাঞ্চলত বাস কৰিছিল; আহোমসকল মিয়ানমাৰৰ শান অঞ্চলৰ পৰা অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকালৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল।
• গণ্ডসকলে ঝুম কৃষি (shifting cultivation) কৰিছিল; আহোমসকলে নিজস্ব উন্নত কৃষি পদ্ধতি অনুসৰণ কৰিছিল।
• আহোম ৰাজ্য অধিক সুসংগঠিত সামৰিক শক্তি আৰু আধুনিক অস্ত্ৰশস্ত্ৰ (কামান, বাৰুদ) ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
• আহোমসকলে নাট্যশালা, কবিতা আৰু পাণ্ডিত্যৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰে উন্নত সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা গঢ়িছিল।

মিল:

• উভয় সম্প্ৰদায়েই বৃহৎ আৰু শক্তিশালী ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
• উভয়েই মোগল আক্ৰমণৰ সন্মুখীন হৈছিল আৰু প্ৰতিৰোধ কৰিছিল।
• উভয়েই ব্ৰাহ্মণ আৰু বিদ্বানসকলক ভূমি দান কৰি বৰ্ণ সমাজৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰিছিল।
• উভয়েই কেন্দ্ৰীভূত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল।

---

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Questions)

প্ৰশ্ন ১। উপজাতি বুলিলে কি বোজায়? উপজাতিসকলৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি?

উত্তৰঃ উপজাতি বুলিলে সেই সম্প্ৰদায়ক বোজায় যিসকল ৰক্তসম্পৰ্ক বা সামাজিক বন্ধনেৰে একত্ৰিত হৈ জীৱন যাপন কৰে আৰু বৰ্ণাশ্ৰম সমাজৰ বাহিৰত থাকে। উপজাতিসকলৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে — (ক) তেওঁলোকৰ নিজস্ব সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু ৰীতি-নীতি আছে। (খ) তেওঁলোকৰ মাজত এজন মুৰব্বী বা নেতা থাকে। (গ) তেওঁলোক সাধাৰণতে বনাঞ্চল বা পাহাৰী অঞ্চলত বাস কৰে। (ঘ) তেওঁলোক বন্য সম্পদ সংগ্ৰহ, চিকাৰ, মাছমৰা, কৃষি আদিৰ জৰিয়তে জীৱন নিৰ্বাহ কৰে। (ঙ) তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকেই পৰিয়াল আৰু গোষ্ঠীৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ।

প্ৰশ্ন ২। মধ্যযুগীয় ভাৰতত যাযাবৰ পশুপালকসকল কোন আছিল?

উত্তৰঃ মধ্যযুগীয় ভাৰতত যাযাবৰ পশুপালকসকল আছিল সেইসকল মানুহ যিসকল ঋতু অনুযায়ী এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ গুচি গৈছিল। তেওঁলোক মূলতঃ গৰু, ম’হ, ভেড়া, ছাগলী আদি পশু পালন কৰিছিল আৰু চৰণীয়া পথাৰ বিচাৰি স্থান সলাইছিল। গৰমকালিত তেওঁলোক পাহাৰলৈ আৰু শীতকালিত সমতল ভূমিলৈ আহিছিল। বিভিন্ন যাযাবৰ পশুপালক গোষ্ঠীৰ ভিতৰত বাঞ্জাৰা, গদ্দি, গুজৰ আদি পৰিচিত আছিল।

প্ৰশ্ন ৩। গণ্ড জনজাতি কোনত বাস কৰিছিল? তেওঁলোকৰ সমাজৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ গণ্ড সম্প্ৰদায় মধ্য ভাৰতৰ বিশাল বনাঞ্চলত বাস কৰিছিল যি অঞ্চল গণ্ডৱানা নামে পৰিচিত (বৰ্তমান ছত্তিছগড়, মধ্যপ্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ কিছু অংশ)। গণ্ড সম্প্ৰদায় বহু উপগোষ্ঠীত বিভক্ত আছিল আৰু প্ৰতিটো গোষ্ঠীৰ নিজৰ ৰজা বা “ৰাই” আছিল। তেওঁলোকৰ গড়হ নামৰ দুৰ্গ আছিল। প্ৰতিটো গড়হৰ অধীনত ৮৪টা গাঁও আছিল যাক চৌৰাশী বোলা হৈছিল। কালক্ৰমে কিছু গণ্ড নেতাই শক্তিশালী ৰাজ্য গঠন কৰিছিল আৰু ব্ৰাহ্মণ, বৈষ্ণৱ আদিৰ প্ৰভাৱত হিন্দু ধৰ্ম-সংস্কৃতি গ্ৰহণ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪। ৰাণী দুৰ্গাৱতী কোন আছিল? তেওঁৰ বীৰত্বৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ ৰাণী দুৰ্গাৱতী গণ্ড জনজাতিৰ গড়হা-কাটাংগা ৰাজ্যৰ শাসক ৰজা দলপতশাহৰ পত্নী আছিল। স্বামীৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ নিজ পুত্ৰৰ হৈ ৰাজ্য শাসন কৰিছিল। তেওঁ এক দক্ষ, জনপ্ৰিয় আৰু ন্যায়পৰায়ণ শাসক আছিল। ১৫৬৪ চনত মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ সেনাপতি আসাফ খানে গড়হা-কাটাংগা আক্ৰমণ কৰে। ৰাণী দুৰ্গাৱতী নিজে যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰি সাহসিকতাৰে মোগল বাহিনীৰ সৈতে যুদ্ধ কৰে। কিন্তু তীৰৰ আঘাতত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ আৰু পৰাজয় অনিবাৰ্য দেখি তেওঁ নিজেই নিজৰ প্ৰাণ বিসৰ্জন দিলে — শত্ৰুৰ হাতত ধৰা নপৰাকৈ। তেওঁ মধ্যকালীন ভাৰতৰ এক বীৰ মহিলা শাসক হিচাপে ইতিহাসত অমৰ।

প্ৰশ্ন ৫। আহোমসকল কোনত আৰু কেতিয়া অসমলৈ আহিছিল?

উত্তৰঃ আহোমসকল মূলতঃ মিয়ানমাৰৰ (বৰ্মাৰ) শান অঞ্চলৰ পৰা আগমন কৰিছিল। ১২২৮ খ্ৰিষ্টাব্দত সুকাফা নামৰ এজন নেতাৰ নেতৃত্বত তেওঁলোক অসমলৈ আহিছিল। তেওঁলোক পাটকাই পৰ্বত অতিক্ৰম কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত প্ৰৱেশ কৰিছিল। অসমত আহি তেওঁলোকে স্থানীয় লোকসকলক পৰাস্ত কৰি এক শক্তিশালী ৰাজ্য গঠন কৰে যি প্ৰায় ছয় শতিকা (১২২৮–১৮২৬) ধৰি অসম শাসন কৰে।

প্ৰশ্ন ৬। পাইক পদ্ধতি কি?

উত্তৰঃ পাইক পদ্ধতি আহোম ৰাজ্যৰ এক শ্ৰম-কৰ পদ্ধতি আছিল। এই পদ্ধতিত প্ৰতিঘৰ পৰিয়ালৰ পৰা এজন প্ৰাপ্তবয়স্ক পুৰুষক ৰাজ্যৰ কামত নিয়োগ কৰা হৈছিল। পাইকসকলে ৰাজ্যৰ বিভিন্ন কাম-কাজত — সৈনিক সেৱা, ৰাস্তা নিৰ্মাণ, মন্দিৰ নিৰ্মাণ আদিত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। এই সেৱাৰ বিনিময়ত তেওঁলোকক কৃষি ভূমি প্ৰদান কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭। বৰ্ণ সমাজৰ সৈতে উপজাতি সম্প্ৰদায়ৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে কি জানো?

উত্তৰঃ বৰ্ণ সমাজৰ সৈতে উপজাতি সম্প্ৰদায়ৰ সম্পৰ্ক জটিল আছিল। উপজাতিসকল বৰ্ণাশ্ৰম সমাজৰ বাহিৰত আছিল। কালক্ৰমে উপজাতিসকলে বৰ্ণ সমাজৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছিল। কিছু উপজাতিয়ে হিন্দু বৰ্ণ সমাজত প্ৰৱেশ কৰিছিল — কিছু শক্তিশালী উপজাতি নেতাই ক্ষত্ৰিয়ৰ মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল, আনহাতে কিছু উপজাতিক নিম্ন বৰ্ণত স্থান দিয়া হৈছিল। ব্ৰাহ্মণ পুৰোহিতসকলে উপজাতি নেতাসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতৰ ইতিহাসত বাঞ্জাৰা সম্প্ৰদায়ৰ অৱদান কি?

উত্তৰঃ বাঞ্জাৰা সম্প্ৰদায় মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ যাযাবৰ ব্যৱসায়ী সম্প্ৰদায় আছিল। তেওঁলোকে গৰু-ম’হৰ পিঠিত শস্য, লুণ, পশম আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী বহন কৰি বিভিন্ন নগৰ আৰু গাঁৱলৈ নিছিল। তেওঁলোক উত্তৰ ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত পৰিচিত আছিল আৰু ৰাজ্যৰ সেনাবাহিনীলৈও সামগ্ৰী যোগান ধৰিছিল। সুলতান আলাউদ্দীন খিলজী আৰু মোগল সম্ৰাট আকবৰেও বাঞ্জাৰাসকলৰ পৰা শস্য কিনিছিল।

---

দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Questions)

প্ৰশ্ন ১। আহোম ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ আহোম ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা অতি সুশৃংখলিত আছিল। আহোম ৰজাই সৰ্বোচ্চ শাসক আছিল আৰু তেওঁৰ অধীনত বিভিন্ন পদাধিকাৰী ৰাজ্য পৰিচালনা কৰিছিল। প্ৰধান মন্ত্ৰীক “বৰগোহাঞি” বোলা হৈছিল। “বৰফুকন” আছিল পশ্চিম অসমৰ প্ৰধান সামৰিক আধিকাৰী। ৰাজ্যক বিভিন্ন প্ৰশাসনিক বিভাগত ভাগ কৰা হৈছিল। পাইক পদ্ধতিত প্ৰতিঘৰ পৰিয়ালৰ পৰা এজন পুৰুষক ৰাজ্যৰ সেৱাত নিয়োগ কৰা হৈছিল — সৈনিক সেৱা, নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰু অন্যান্য ৰাজকীয় কামত। আহোমসকলে উন্নত কৃষি পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, জলসিঞ্চনৰ বাবে নৈৰ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু অসমীয়া আৰু আহোম ভাষাত ইতিহাস গ্ৰন্থ “বুৰঞ্জী” ৰচনা কৰাইছিল। আহোমসকলে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বিৰুদ্ধে বহুবাৰ যুদ্ধ কৰি অসমৰ স্বাধীনতা ৰক্ষা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২। গণ্ড জনজাতিৰ ইতিহাস আৰু তেওঁলোকৰ গড়হা-কাটাংগা ৰাজ্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ গণ্ড জনজাতি মধ্য ভাৰতৰ বিশাল বনাঞ্চলত বাস কৰিছিল। তেওঁলোক বহু উপগোষ্ঠীত বিভক্ত আছিল আৰু প্ৰতিটো গোষ্ঠীৰ নিজৰ ৰজা বা “ৰাই” আছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰশাসনিক একক আছিল গড়হ — প্ৰতিটো গড়হৰ অধীনত ৮৪টা গাঁও (চৌৰাশী) থাকিছিল। কালক্ৰমে গণ্ড নেতাসকলে শক্তিশালী ৰাজ্য গঠন কৰিছিল। গড়হা-কাটাংগা আছিল এনে এক শক্তিশালী গণ্ড ৰাজ্য যি বৰ্তমান জব্বলপুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত আছিল। ষোড়শ শতিকাত ৰজা দলপতশাহৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ পত্নী ৰাণী দুৰ্গাৱতী নিজ পুত্ৰৰ হৈ ৰাজ্য শাসন কৰিছিল। তেওঁ এক দক্ষ শাসক আৰু সাহসী যোদ্ধা আছিল। ১৫৬৪ চনত মোগল সেনাপতি আসাফ খানে গড়হা-কাটাংগা আক্ৰমণ কৰে। ৰাণী দুৰ্গাৱতী বীৰত্বৰে যুদ্ধ কৰিছিল, কিন্তু পৰাজয় অনিবাৰ্য দেখি তেওঁ নিজেই নিজৰ প্ৰাণ বিসৰ্জন দিলে। এই যুদ্ধত মোগলসকলে বিশাল সম্পদ লুট কৰি নিছিল।

প্ৰশ্ন ৩। মধ্যযুগীয় ভাৰতত উপজাতিসকল বৰ্ণ সমাজত কেনেদৰে একীভূত হৈছিল? বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মধ্যযুগত উপজাতিসকলৰ বৰ্ণ সমাজত একীভূত হওয়াৰ প্ৰক্ৰিয়া ধীৰে ধীৰে হৈছিল। কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায়ত এই একীভূতকৰণ সম্পন্ন হৈছিল — (ক) কৃষিকৰ্ম গ্ৰহণ: যেতিয়া উপজাতিসকলে কৃষিকাৰ্য আৰম্ভ কৰিলে, তেওঁলোকে কৃষক সম্প্ৰদায়ৰ অংশ হিচাপে বৰ্ণ সমাজত প্ৰৱেশ কৰিলে। (খ) ব্ৰাহ্মণ পুৰোহিতৰ ভূমিকা: ব্ৰাহ্মণ পুৰোহিতসকলে উপজাতি নেতাসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক হিন্দু বৰ্ণ সমাজত স্থান দিছিল। (গ) ৰাজনৈতিক শক্তি: কিছু উপজাতি নেতাই ৰাজনৈতিক শক্তি অৰ্জন কৰি ক্ষত্ৰিয়ৰ মৰ্যাদা পাইছিল। (ঘ) ধৰ্মীয় প্ৰভাৱ: বৌদ্ধ, জৈন আৰু হিন্দু ধৰ্মপ্ৰচাৰকসকলেও উপজাতিসকলক মূলসোঁতৰ সমাজলৈ আনিছিল। (ঙ) ভূমি দান: উপজাতি নেতাসকলে ব্ৰাহ্মণ আৰু মন্দিৰলৈ ভূমি দান কৰি বৰ্ণ সমাজৰ সৈতে সম্পৰ্ক ঘনিষ্ঠ কৰিছিল।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১। মধ্যযুগীয় ভাৰতত যাযাবৰ পশুপালকসকলৰ জীৱনশৈলী কেনে আছিল?

উত্তৰঃ মধ্যযুগীয় ভাৰতত যাযাবৰ পশুপালকসকল ঋতু অনুযায়ী এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ গুচি গৈছিল। গৰমকালিত তেওঁলোক পাহাৰৰ চৰণীয়া পথাৰত আছিল আৰু শীতকালিত উষ্ণ সমতল ভূমিলৈ আহিছিল। তেওঁলোকে গৰু, ম’হ, ভেড়া, ছাগলী, ঘোঁৰা আদি পোহনীয়া জন্তু লৈ যাত্ৰা কৰিছিল। এই পশুসমূহৰ পৰা পোৱা গাখীৰ, ঘিউ, পশম আদি তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ মূল উৎস আছিল। স্থায়ী কৃষকসকলৰ সৈতে বিনিময়ৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে শস্য আৰু দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২। আহোমসকলে অসমৰ ভাষা-সংস্কৃতিত কি অৱদান ৰাখিছিল?

উত্তৰঃ আহোমসকলে অসমৰ ভাষা-সংস্কৃতিত বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান ৰাখিছিল — (ক) বুৰঞ্জী ৰচনা: আহোম ৰাজ দৰবাৰত ঐতিহাসিক বিৱৰণ অসমীয়া আৰু আহোম ভাষাত ৰচনা কৰা হৈছিল। (খ) মন্দিৰ আৰু নৌ-দুৰ্গ নিৰ্মাণ: আহোম ৰজাসকলে বহু মন্দিৰ আৰু দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰাইছিল। (গ) কৃষি উন্নয়ন: জলসিঞ্চনৰ পুখুৰী, বান্ধ আৰু নলা খান্দি কৃষিৰ উন্নতি কৰিছিল। (ঘ) সামাজিক সংহতি: বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ক একত্ৰিত কৰি এক বহল অসমীয়া সমাজ গঠন কৰিছিল। (ঙ) সাহিত্য-সংস্কৃতি: নাটক, কবিতা আৰু পাণ্ডিত্যৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩। মধ্যযুগৰ উপজাতিসকলে কেনেদৰে কৃষি ব্যৱস্থাক গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ মধ্যযুগৰ উপজাতিসকলে ধীৰে ধীৰে কৃষি ব্যৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। (ক) বনাঞ্চল ক্ৰমাৎ সংকুচিত হওয়াত বনজ সম্পদৰ উপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমিছিল। (খ) স্থায়ী জনবসতি গঢ়া অঞ্চলত কৃষকসকলৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন হৈছিল আৰু কৃষিৰ কলা শিকিব পৰা হৈছিল। (গ) বৰ্ণ সমাজত একীভূত হওয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াত কৃষিকাৰ্য স্বাভাৱিকভাৱে গ্ৰহণ হৈছিল। (ঘ) কৃষিৰ জৰিয়তে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য খাদ্যৰ যোগান নিশ্চিত কৰিব পৰা গৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪। উপজাতি সম্প্ৰদায় আৰু বৰ্ণ সমাজৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি কি?

উত্তৰঃ উপজাতি সম্প্ৰদায় আৰু বৰ্ণ সমাজৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ হৈছে — (ক) উপজাতি সমাজত জন্মসূত্ৰে নিৰ্ধাৰিত বৰ্ণ বিভাজন নাছিল; বৰ্ণ সমাজত জন্মসূত্ৰে বৰ্ণ নিৰ্ধাৰণ হয়। (খ) উপজাতিসকল সাধাৰণতে বনাঞ্চলত বাস কৰিছিল; বৰ্ণ সমাজ কৃষি অঞ্চলত গঠিত হৈছিল। (গ) উপজাতি নেতৃত্ব সাধাৰণতে সামৰিক শক্তিৰ উপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল; বৰ্ণ সমাজত ব্ৰাহ্মণ পুৰোহিতসকলে ধৰ্মীয় কৰ্তৃত্ব ৰক্ষা কৰিছিল। (ঘ) উপজাতিৰ সদস্যসকলে বিভিন্ন পেছা গ্ৰহণ কৰিব পাৰিছিল; বৰ্ণ সমাজত পেশা বংশানুক্ৰমিক আছিল।

প্ৰশ্ন ৫। মধ্যযুগীয় ভাৰতত উপজাতিসকলৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰঃ মধ্যযুগীয় ভাৰতত উপজাতিসকলৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। (ক) তেওঁলোকে বনজ সম্পদ ব্যৱস্থাপনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। (খ) কিছুমান উপজাতিয়ে শক্তিশালী ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰি ভাৰতৰ ইতিহাস গঢ়িছিল। (গ) তেওঁলোকে বিভিন্ন অঞ্চলৰ মাজত বাণিজ্যিক সংযোগ স্থাপনত সহায় কৰিছিল। (ঘ) তেওঁলোকৰ স্থানীয় জ্ঞান, ভেষজ চিকিৎসা আৰু বনজ সম্পদৰ জ্ঞান সমাজৰ বাবে মূল্যৱান আছিল। (ঙ) ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণত তেওঁলোকৰ অৱদান অতুলনীয়।

গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য সাৰণী — মধ্যকালীন ভাৰতৰ প্ৰধান উপজাতি সম্প্ৰদায়

উপজাতি/সম্প্ৰদায়	অঞ্চল	বিশেষত্ব
গণ্ড (Gond)	মধ্য ভাৰত (গণ্ডৱানা)	গড়হা-কাটাংগা ৰাজ্য; ৰাণী দুৰ্গাৱতীৰ বীৰত্ব
আহোম (Ahom)	অসম (ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা)	প্ৰায় ৬০০ বছৰ শাসন; বুৰঞ্জী ৰচনা; পাইক ব্যৱস্থা
বাঞ্জাৰা (Banjara)	উত্তৰ ভাৰত	যাযাবৰ ব্যৱসায়ী; পণ্য পৰিবহন
খোখাৰ (Khokhars)	পাঞ্জাৱ	শক্তিশালী উপজাতি; দিল্লী সুলতানতৰ সৈতে সংঘাত
মুণ্ডা (Munda)	চোটা নাগপুৰ (ঝাৰখণ্ড)	কৃষিজীৱী উপজাতি
কলি (Koli)	গুজৰাট, ৰাজস্থান	ৰাজপুত বংশৰ সৈতে বৈবাহিক সম্পৰ্ক
ভিল (Bhil)	পশ্চিম ভাৰত	বনাঞ্চলত বাস; চিকাৰ আৰু কৃষি