সাৰাংশ: সপ্তম শ্ৰেণীৰ ইতিহাস পাঠ্যপুথি “আমাৰ অতীত – II”-ৰ পঞ্চম অধ্যায় “শাসকসকল আৰু ভৱনসমূহ”-এ মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ স্থাপত্য শিল্পৰ এক বিশদ চিত্ৰ দাঙি ধৰিছে। এই অধ্যায়ত মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ দুটা প্ৰধান ৰীতি — ট্ৰেবিয়েট (trabeate) আৰু আৰকিউয়েট (arcuate) — সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। ট্ৰেবিয়েট পদ্ধতিত দুটা থিয় স্তম্ভৰ ওপৰত অনুভূমিক শিলৰ পাট বা কাঠৰ তুলা বহাই ছাদ বা দুৱাৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। আৰকিউয়েট পদ্ধতিত খিলান বা গম্বুজৰ সাহায্যত ভাৰ বহন কৰা হয়, যি পদ্ধতি মুছলমান স্থপতিবিদসকলে বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

মন্দিৰ স্থাপত্যত নগৰ আৰু দ্ৰাবিড় — এই দুটা শৈলী প্ৰচলিত আছিল। নগৰ শৈলীত উচ্চ শিখৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়, আৰু দ্ৰাবিড় শৈলীত গোপুৰম নামৰ বিশাল তোৰণ দেখা যায়। কান্দৰিয়া মহাদেৱ মন্দিৰ আৰু ৰাজৰাজেশ্বৰ মন্দিৰ (তাঞ্জাৱুৰ) মধ্যযুগীয় মন্দিৰ স্থাপত্যৰ অনন্য নিদৰ্শন। মোগল স্থাপত্যত চাৰ্ভাগ বাগিচা, পিয়েট্ৰা ডুৰা শিল্প আৰু দিৱান-ই-আম তথা দিৱান-ই-খাছৰ দৰে ৰাজদৰবাৰৰ বিশেষ নকশা উল্লেখযোগ্য। শ্বাহজাহানৰ দিল্লীৰ লালকিল্লা আৰু আগ্ৰাৰ তাজমহল মোগল স্থাপত্যৰ শীৰ্ষ উদাহৰণ।

Summary: Chapter 5 of Class 7 History “Our Pasts II” (SCERT Assam, ASSEB) explores medieval Indian architecture — temples, mosques, and Mughal monuments — and how rulers used grand buildings to demonstrate power, wealth, and devotion. The chapter covers trabeate and arcuate construction techniques, Nagara and Dravida temple styles, the Kandariya Mahadeva and Rajarajeshvara temples, Mughal char bhag gardens, pietra dura inlay art, and the layout of Shahjahanabad. ASSEB Class 7 exam notes.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

মনত পেলোৱা (Let’s Recall)

প্ৰশ্ন ১। ট্ৰেবিয়েট (trabeate) স্থাপত্য পদ্ধতি আৰকিউয়েট (arcuate) পদ্ধতিতকৈ কেনেদৰে পৃথক?

উত্তৰঃ ট্ৰেবিয়েট পদ্ধতিত দুটা থিয় স্তম্ভৰ ওপৰত একখন অনুভূমিক শিলৰ পাট বা কাঠৰ তুলা বহাই ছাদ, দুৱাৰ আৰু খিড়কী নিৰ্মাণ কৰা হয়। ভাৰতবৰ্ষত এই পদ্ধতি হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি প্ৰচলিত। আনহাতে আৰকিউয়েট পদ্ধতিত খিলান (arch) বা গম্বুজৰ সহায়ত দুৱাৰ আৰু ছাদৰ ওজন বহন কৰা হয়। এই পদ্ধতি আৰব দেশ আৰু মধ্য এছিয়াত উদ্ভৱ হৈছিল আৰু ভাৰতলৈ মুছলমান স্থপতিবিদসকলে আনিছিল।

প্ৰশ্ন ২। শিখৰ কাক বোলে?

উত্তৰঃ শিখৰ হ’ল মন্দিৰৰ গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত নিৰ্মিত উচ্চ শঙ্কু বা পিৰামিড আকৃতিৰ মিনাৰ-সদৃশ গঠন। ই মন্দিৰৰ প্ৰধান উৰ্ধ্বমুখী অংশ। উত্তৰ ভাৰতীয় নগৰ শৈলীৰ মন্দিৰত সাধাৰণতে এই ধৰণৰ শিখৰ দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ৩। পিয়েট্ৰা ডুৰা (Pietra Dura) কি?

উত্তৰঃ পিয়েট্ৰা ডুৰা হ’ল শিলত মূল্যৱান আৰু আৰ্ধ-মূল্যৱান পাথৰ জড়াই তৈয়াৰ কৰা এক অলংকৃত শিল্পকলা। মোগল স্থাপত্যত বিশেষভাৱে তাজমহলত এই শিল্পৰীতি বহুলভাৱে ব্যৱহৃত হৈছে। ৰংবিৰঙী পাথৰ দিয়া ফুল-পাত, চৰাই আৰু জ্যামিতিক নকশাৰে মাৰ্বল শিলৰ গাত অপূৰ্ব অলংকৰণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৪। মোগল চাৰ্ভাগ বাগিচাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ মোগল চাৰ্ভাগ বাগিচাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (১) চাৰিওফালে প্ৰাচীৰ থকা চতুৰ্ভুজাকাৰ বাগিচা, (২) মাজেৰে দুটা মুখ্য কৃত্ৰিম জলপ্ৰণালীৰে বাগিচাখনক চাৰিটা সমান ভাগত বিভক্ত কৰা হয়, (৩) এই চাৰিটা ভাগৰ মাজত ক্ষুদ্ৰ জলপ্ৰণালী আৰু ফুৱাৰা থাকে, (৪) বাগিচাৰ মাজভাগত সাধাৰণতে সমাধিস্থল বা মণ্ডপ নিৰ্মাণ কৰা হয়। তাজমহলৰ বাগিচা চাৰ্ভাগ পদ্ধতিৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।

বুজি উলিওৱা (Let’s Understand)

প্ৰশ্ন ৫। মন্দিৰ নিৰ্মাণে ৰজাৰ গুৰুত্ব কিদৰে প্ৰকাশ কৰিছিল?

উত্তৰঃ মধ্যযুগত মন্দিৰ নিৰ্মাণ ৰজাৰ ক্ষমতা, সম্পদ আৰু ধৰ্মপৰায়ণতাৰ প্ৰতীক আছিল। মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ দ্বাৰা ৰজাসকলে কেইবাটাও বাৰ্তা দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল — (১) ৰজা ঈশ্বৰৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে শাসন কৰে, (২) ৰাজনৈতিক শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰকাশ পায়, (৩) প্ৰজাসকলৰ মাজত ৰজাৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি পায়। উদাহৰণস্বৰূপে, চোল ৰজা ৰাজৰাজদেৱে নিজৰ নামেৰে ৰাজৰাজেশ্বৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। মন্দিৰত ৰজাৰ নাম আৰু ঈশ্বৰৰ নাম একেলগে স্মৰণ কৰা হৈছিল, যাৰ দ্বাৰা ৰজা আৰু ঈশ্বৰৰ মাজত এক পবিত্ৰ সম্পৰ্ক স্থাপন হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬। শ্বাহজাহানৰ দিল্লীৰ দিৱান-ই-খাছত খোদিত শিলালেখ — “পৃথিৱীত যদি স্বৰ্গ থাকে, তেনে ই ইয়াতেই, ই ইয়াতেই, ই ইয়াতেই” — এই ভাবমূৰ্তিটো কেনেদৰে সৃষ্টি কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ শ্বাহজাহানৰ লালকিল্লাৰ দিৱান-ই-খাছ (ব্যক্তিগত দৰবাৰ গৃহ) অত্যন্ত বিলাসবহুলভাৱে সজ্জিত আছিল। ইয়াত মূল্যৱান পাথৰ বহনকাৰী বিখ্যাত ময়ুৰ সিংহাসন স্থাপন কৰা হৈছিল। সিংহাসনৰ পিছফালে পিয়েট্ৰা ডুৰা শিল্পেৰে সৃষ্ট এটি অপূৰ্ব চিত্ৰ আছিল। সামগ্ৰিক স্থাপত্য, শিল্প আৰু শিলালেখৰ সমন্বয়ত দিৱান-ই-খাছক স্বৰ্গতুল্য ৰূপ দিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭। মোগল দৰবাৰত সকলোৰে বাবে ন্যায়ৰ ধাৰণাটো কিদৰে প্ৰকাশ পাইছিল?

উত্তৰঃ মোগল স্থাপত্যত ন্যায়বিচাৰৰ ধাৰণাটো প্ৰতীকীভাৱে প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। ৰাজদৰবাৰৰ কক্ষ “দিৱান-ই-আম” (সাধাৰণ দৰবাৰ গৃহ) আৰু “দিৱান-ই-খাছ” (ব্যক্তিগত দৰবাৰ গৃহ) — এই দুটা ভাগে ইংগিত দিছিল যে সম্ৰাট সকলোৰে — ধনী-দুখীয়া — বাবে সমানভাৱে ন্যায় প্ৰদান কৰে। সাধাৰণ দৰবাৰত সকলো প্ৰজাই আহি নিজৰ সমস্যা জনাব পাৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৮। মোগলৰ শ্বাহজাহানাবাদ নগৰ পৰিকল্পনাত যমুনা নদীৰ কি ভূমিকা আছিল?

উত্তৰঃ শ্বাহজাহানে ১৬৩৯ চনত দিল্লীত শ্বাহজাহানাবাদ নামৰ নতুন নগৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই নগৰ পৰিকল্পনাত যমুনা নদীয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। লালকিল্লা সিধাসিধি যমুনাৰ পাৰত নিৰ্মিত হৈছিল, আৰু কেৱল অভিজাত লোকসকলহে নদীৰ পাৰ বৰাবৰ ঘৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ অনুমতি পাইছিল। এইদৰে নদীৰ পাৰ সৈতে সম্পৰ্ক সমাজৰ স্তৰবিন্যাস প্ৰতিফলিত কৰিছিল।

আলোচনা কৰা (Let’s Discuss)

প্ৰশ্ন ৯। আজিকালিও ধনী আৰু শক্তিশালী লোকসকলে ডাঙৰ ডাঙৰ ঘৰ নিৰ্মাণ কৰে। অতীতত ৰজা আৰু তেওঁলোকৰ দেশৰ ইমাৰত নিৰ্মাণ কেনেদৰে পৃথক আছিল?

উত্তৰঃ অতীতত ৰজাসকলৰ ইমাৰত নিৰ্মাণ কেৱল বসবাসৰ বাবে নাছিল — তাৰ একাধিক উদ্দেশ্য আছিল। পৰ্থক্যসমূহ হ’ল — (১) উদ্দেশ্য: ৰাজকীয় ভৱনসমূহ ক্ষমতা, ধৰ্মপৰায়ণতা আৰু ন্যায়বিচাৰৰ প্ৰতীক আছিল; (২) সুৰক্ষা: পুৰণি ৰাজপ্ৰসাদসমূহত ডাঠ প্ৰাচীৰ, পৰিখা, ডাঙৰ দৰবাৰ চোতাল আছিল; (৩) প্ৰতীকবাদ: মন্দিৰ, মছজিদ আৰু মহলসমূহ ঐশ্বৰিক শক্তি আৰু সাম্ৰাজ্যিক গৰিমাৰ প্ৰতীক আছিল। আধুনিক যুগৰ ধনী লোকৰ ঘৰ মূলতঃ ব্যক্তিগত সুখ-সুবিধাৰ বাবে নিৰ্মিত।

প্ৰশ্ন ১০। আজিকালি ৰজাসকলৰ আমলৰ সেই ডাঙৰ ডাঙৰ ইমাৰতবোৰ কেনেদৰে আৰু বেছি সোনকালে নিৰ্মাণ কৰিব পৰা যাব?

উত্তৰঃ আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু যন্ত্ৰপাতিৰ ব্যৱহাৰে এই ধৰণৰ বিশাল ইমাৰত নিৰ্মাণ বহু সোনকালে সম্ভৱ কৰিব পাৰিব। যেনে — (১) ক্ৰেন, বুলডোজাৰ, এক্সাভেটৰ আদি আধুনিক নিৰ্মাণ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি; (২) পূৰ্ব-নিৰ্মিত কংক্ৰিটৰ টুকুৰা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি; (৩) কম্পিউটাৰ-সহায়িত নকশা (CAD) ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। কিন্তু হাতেৰে কৰা পিয়েট্ৰা ডুৰা বা জটিল খোদাই কামৰ গুণমান আধুনিক মেচিনেৰে সম্পূৰ্ণ পুনৰুৎপাদন কৰা কঠিন।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। মন্দিৰ স্থাপত্যৰ নগৰ শৈলী আৰু দ্ৰাবিড় শৈলীৰ মাজৰ পৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ নগৰ শৈলী (উত্তৰ ভাৰত) আৰু দ্ৰাবিড় শৈলী (দক্ষিণ ভাৰত) মন্দিৰ স্থাপত্যৰ দুটা প্ৰধান ধাৰা। মুখ্য পৰ্থক্যসমূহ হ’ল —

নগৰ শৈলী	দ্ৰাবিড় শৈলী
উত্তৰ ভাৰতত প্ৰচলিত	দক্ষিণ ভাৰতত প্ৰচলিত
গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত উচ্চ শিখৰ থাকে	মন্দিৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত গোপুৰম থাকে
শিখৰ সাধাৰণতে কাস্তে-আকৃতিৰ বা বাঁকা	প্ৰৱেশদ্বাৰৰ গোপুৰম ক্ৰমান্বয়ে সৰু হৈ যায়
উদাহৰণ: কান্দৰিয়া মহাদেৱ মন্দিৰ	উদাহৰণ: ৰাজৰাজেশ্বৰ মন্দিৰ, তাঞ্জাৱুৰ

প্ৰশ্ন ২। কান্দৰিয়া মহাদেৱ মন্দিৰ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ কান্দৰিয়া মহাদেৱ মন্দিৰ মধ্য প্ৰদেশৰ খাজুৰাহোত অৱস্থিত। এই মন্দিৰটো ৯৯৯ চনত চন্দেলা ৰজা ধংগদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (১) এই সময়ৰ মন্দিৰসমূহৰ মাজত ইয়াৰ শিখৰ আটাইতকৈ উচ্চ আছিল, (২) মন্দিৰৰ বাহিৰৰ গাত অসংখ্য সুক্ষ্ম শিল্পকৰ্ম খোদিত আছে, (৩) ইয়াত মুঠ ৮৪টা উচ্চ-নিম্ন শিখৰ আছে যি মিলিতভাৱে হিমালয়ৰ চূড়াৰ দৰে দেখায়, (৪) মন্দিৰখন নগৰ শৈলীৰ এক অনন্য উদাহৰণ। ই এতিয়া UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান হিচাপে স্বীকৃত।

প্ৰশ্ন ৩। ৰাজৰাজেশ্বৰ মন্দিৰ কোনে, ক’ত আৰু কেতিয়া নিৰ্মাণ কৰিছিল? ইয়াৰ বিশেষত্ব কি?

উত্তৰঃ ৰাজৰাজেশ্বৰ মন্দিৰ (বৃহদেশ্বৰ মন্দিৰ বুলিও জনা যায়) তামিলনাডুৰ তাঞ্জাৱুৰত চোল সম্ৰাট ৰাজৰাজদেৱে আনুমানিক ১০০৩–১০১০ চনৰ মাজত নিৰ্মাণ কৰিছিল। ইয়াৰ বিশেষত্বসমূহ হ’ল — (১) এই সময়ৰ নিৰ্মিত মন্দিৰসমূহৰ মাজত ইয়াৰ শিখৰ সৰ্বোচ্চ (প্ৰায় ৬৩ মিটাৰ উচ্চ), (২) দ্ৰাবিড় স্থাপত্যৰ অনন্য নিদৰ্শন, (৩) মন্দিৰৰ নামত “ৰাজৰাজ” শব্দ আছে কাৰণ ৰজাৰ নাম আৰু ঈশ্বৰৰ নাম এক বুলি ইংগিত দিয়া হৈছিল, (৪) ই UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান।

প্ৰশ্ন ৪। কুতুব মিনাৰ সম্পৰ্কে কি জানা?

উত্তৰঃ কুতুব মিনাৰ দিল্লীত অৱস্থিত এটি বিখ্যাত ঐতিহাসিক স্তম্ভ। ইয়াৰ নিৰ্মাণকাৰ্য দিল্লী চুলতান কুতুবুদ্দিন আইবকে প্ৰায় ১১৯৯ চনত আৰম্ভ কৰিছিল আৰু পৰৱৰ্তী চুলতান ইলতুৎমিছে সম্পূৰ্ণ কৰে। মিনাৰটো প্ৰায় ৭২.৫ মিটাৰ উচ্চ আৰু ইয়াত পাঁচটা তল আছে। এই মিনাৰটো আৰকিউয়েট নিৰ্মাণশৈলীৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। ই বৰ্তমান UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান।

প্ৰশ্ন ৫। মোগল স্থাপত্যৰ বিশেষত্বসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ মোগল স্থাপত্যৰ মুখ্য বিশেষত্বসমূহ হ’ল — (১) ফাৰ্চি, তুৰ্কী আৰু ভাৰতীয় শৈলীৰ মিশ্ৰণ; (২) চাৰ্ভাগ বাগিচা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ; (৩) পিয়েট্ৰা ডুৰা শিল্পকলা; (৪) বৃহৎ গম্বুজ, খিলান আৰু মিনাৰৰ ব্যৱহাৰ; (৫) লাল বেলেগ্নি শিল আৰু মাৰ্বলৰ ব্যৱহাৰ; (৬) ৰাজকীয় দৰবাৰ গৃহ দিৱান-ই-আম আৰু দিৱান-ই-খাছৰ পৰিকল্পনা। তাজমহল, লালকিল্লা, ফতেহপুৰ ছিক্ৰি আদি মোগল স্থাপত্যৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন ৬। তাজমহল কি কাৰণে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল? ইয়াৰ স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মোগল সম্ৰাট শ্বাহজাহানে তেওঁৰ প্ৰিয় মহিষী মমতাজ মহলৰ স্মৃতিত তাজমহল নিৰ্মাণ কৰিছিল। ১৬৩১ চনত মমতাজ মহলৰ মৃত্যুৰ পিছত এই নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰম্ভ হয় আৰু আনুমানিক ১৬৪৮ চনত সম্পূৰ্ণ হয়। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (১) আগ্ৰাত যমুনা নদীৰ বাওঁ পাৰত অৱস্থিত, (২) বিশুদ্ধ শ্বেত মাৰ্বলেৰে নিৰ্মিত, (৩) পিয়েট্ৰা ডুৰা শিল্পকলা ব্যৱহাৰ, (৪) চাৰ্ভাগ বাগিচা পৰিকল্পনা, (৫) চাৰিওকাষত চাৰিটা মিনাৰ, (৬) মধ্যভাগত বিশাল গম্বুজ। ই UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান।

প্ৰশ্ন ৭। দিৱান-ই-আম আৰু দিৱান-ই-খাছৰ মাজত কি পৰ্থক্য আছে?

উত্তৰঃ মোগল ৰাজপ্ৰসাদত দুই ধৰণৰ দৰবাৰ গৃহ আছিল —

দিৱান-ই-আম	দিৱান-ই-খাছ
সাধাৰণ দৰবাৰ গৃহ	ব্যক্তিগত দৰবাৰ গৃহ
সকলো প্ৰজাই প্ৰৱেশ পাইছিল	কেৱল অভিজাত আমিৰ-ওমৰাহে প্ৰৱেশ পাইছিল
সম্ৰাটে সাধাৰণ মানুহৰ অভিযোগ শুনিছিল	ৰাজ্যৰ গুপ্ত আলোচনা হৈছিল
সজ্জা তুলনামূলকভাৱে সহজ	বিলাসবহুলভাৱে সজ্জিত; ময়ুৰ সিংহাসন ইয়াতেই আছিল

প্ৰশ্ন ৮। ফতেহপুৰ ছিক্ৰি কি? ইয়াক কোনে নিৰ্মাণ কৰিছিল?

উত্তৰঃ ফতেহপুৰ ছিক্ৰি মোগল সম্ৰাট আকবৰে আগ্ৰাৰ নিকটৱৰ্তী ছিক্ৰি নামৰ স্থানত নিৰ্মাণ কৰা এটি নগৰ। আকবৰে চুফি সন্ত শেখ চলিম ছিস্তিৰ আশীৰ্বাদৰ কৃতজ্ঞতা স্বৰূপে প্ৰায় ১৫৭১ চনত এই নগৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰে আৰু ইয়াক ৰাজধানী কৰে। ইয়াত বুলন্দ দৰৱাজা, জামে মছজিদ, পঞ্চমহল আদি অসাধাৰণ ইমাৰত আছে। পানী সংকটৰ কাৰণে কেৱল ১৪ বছৰ পিছতে নগৰখন পৰিত্যক্ত হয়। ই এতিয়া UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান।