সাৰাংশ: “মোগল সাম্ৰাজ্য” অধ্যায়ত ভাৰতত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা, বিস্তাৰ আৰু শাসন পদ্ধতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। বাবৰে ১৫২৬ চনত পানিপথৰ প্ৰথম যুদ্ধত ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাজিত কৰি ভাৰতত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পত্তন কৰে। মোগল সম্ৰাটসকলৰ মাজত আকবৰ আছিল সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ। তেওঁ “ছুলহ্-ই-কুল” (সৰ্বজনীন শান্তি)-ৰ নীতি গ্ৰহণ কৰি বিভিন্ন ধৰ্মৰ মাজত সহিষ্ণুতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। আকবৰে মনছবদাৰী ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰি প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাক সুদৃঢ় কৰিছিল। ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থাত জমিনক পোলজ, পৰাউতি, চাচৰ আৰু বঞ্জৰ — এই চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল। ঔৰংজেৱৰ সময়ত সাম্ৰাজ্যৰ সীমা সৰ্বাধিক বিস্তৃত হৈছিল, কিন্তু ধৰ্মীয় অসহিষ্ণুতাৰ কাৰণে ধীৰে ধীৰে সাম্ৰাজ্যৰ পতন আৰম্ভ হয়।

মোগল সাম্ৰাজ্যৰ শাসন ব্যৱস্থা অতি সুসংগঠিত আছিল। সম্ৰাটৰ হাতত সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত আছিল। প্ৰদেশসমূহ শাসন কৰিবলৈ চুবেদাৰ নিযুক্ত কৰা হৈছিল। চুবেদাৰৰ অধীনত দেৱান, ফৌজদাৰ আৰু ফটৱাল আছিল। মোগলসকলে মংগোল নামতকৈ তৈমুৰিদ বংশপৰিচয়ক বেছি মূল্য দিছিল কিয়নো চেংগিজ খানৰ স্মৃতি অগণন মানুহৰ হত্যাৰ সৈতে জড়িত আছিল। অসমৰ সৈতে মোগলৰ সম্পৰ্ক সংঘাতময় আছিল — ঔৰংজেৱে বাংলাৰ চুবেদাৰ মিৰ জুমলাক ১৬৬২ খ্ৰিষ্টাব্দত অসম আক্ৰমণৰ বাবে পঠাইছিল।

Summary: Chapter 4 of Class 7 Social Science History covers the Mughal Empire — its founding by Babur in 1526 CE at the First Battle of Panipat, its expansion under Akbar (the greatest Mughal emperor who championed sulh-i-kul or universal peace), and its administrative systems including the Mansabdari system and four-fold land revenue classification. ASSEB Class 7 exam notes.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। তলত দিয়া তালিকাখন মিলোৱা —

স্তম্ভ-ক	স্তম্ভ-খ
মনছব	পদমৰ্যাদা / Rank
মংগোল	উজবেগ
ছিছোদিয়া ৰাজপুত	মেৱাৰ
ৰাথোৰ ৰাজপুত	মাৰৱাৰ
নূৰ জাহান	জাহাঙ্গীৰ
চুবেদাৰ	গভৰ্নৰ / প্ৰাদেশিক শাসক

২। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা —

(ক) আকবৰৰ আধা-ভায়েক মিৰজা হাকিমৰ ৰাজধানী __________ আছিল।

উত্তৰঃ কাবুল।

(খ) পাঁচখন দাক্ষিণাত্যৰ চুলতানি আছিল — বেৰাৰ, খান্দেশ, আহমদনগৰ, __________ আৰু __________।

উত্তৰঃ বিজাপুৰ আৰু গোলকোণ্ডা।

(গ) যদি জাট এজন মনছবদাৰৰ পদমৰ্যাদা আৰু দৰমহা নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, তেন্তে চৱাৰে তেওঁৰ __________ জনালে দিছিল।

উত্তৰঃ অশ্বাৰোহী সৈন্যৰ সংখ্যা।

(ঘ) আবুল ফজলে আকবৰক এখন ধৰ্মীয়ভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সমাজ শাসন কৰিবলৈ __________ ধাৰণাটো ৰূপ দিবলৈ সহায় কৰিছিল।

উত্তৰঃ ছুলহ্-ই-কুল (sulh-i-kul) বা সৰ্বজনীন শান্তি।

৩। চমু উত্তৰ দিয়া —

(ক) ভাৰতত মুছলমানৰ শাসন কেতিয়াৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰঃ ভাৰতত মুছলমানৰ শাসন ১২০৬ খ্ৰিষ্টাব্দৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল। এই বছৰত কুতুবুদ্দিন আইবাকে দিল্লীত চুলতানি শাসনৰ পত্তন কৰে।

(খ) পানিপথৰ প্ৰথম যুদ্ধ কেতিয়া সংঘটিত হৈছিল?

উত্তৰঃ পানিপথৰ প্ৰথম যুদ্ধ ১৫২৬ খ্ৰিষ্টাব্দত সংঘটিত হৈছিল। এই যুদ্ধত বাবৰে ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাজিত কৰি ভাৰতত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পত্তন কৰিছিল।

(গ) ঔৰংজেৱে অসম আক্ৰমণৰ বাবে কাক পঠাইছিল?

উত্তৰঃ ঔৰংজেৱে অসম আক্ৰমণৰ বাবে বাংলাৰ চুবেদাৰ মিৰ জুমলাক পঠাইছিল। মিৰ জুমলাই ১৬৬২ খ্ৰিষ্টাব্দত জয়ধ্বজ সিংহৰ শাসনকালত অসম আক্ৰমণ কৰিছিল।

(ঘ) মোগল শাসন ব্যৱস্থাত সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা কাৰ হাতত আছিল?

উত্তৰঃ মোগল শাসন ব্যৱস্থাত সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা সম্ৰাটৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত আছিল। সম্ৰাটেই আছিল সৰ্বোচ্চ শাসক, সামৰিক অধিনায়ক আৰু ন্যায়াধীশ।

(ঙ) মনছবদাৰী ব্যৱস্থা কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰঃ মনছবদাৰী ব্যৱস্থা সম্ৰাট আকবৰে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। তেওঁ ১৫৭৭ খ্ৰিষ্টাব্দত এই ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে।

(চ) মনছবদাৰ আৰু জায়গীৰৰ সম্পৰ্ক কি আছিল?

উত্তৰঃ মনছবদাৰসকল আছিল মোগল সেৱাত যোগ দিয়া পদমৰ্যাদাসম্পন্ন বিষয়া। তেওঁলোকক নগদ ধনৰ সলনি জায়গীৰ প্ৰদান কৰা হৈছিল। জায়গীৰ হৈছে এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ভূখণ্ড য’ৰ পৰা মনছবদাৰে নিজৰ বেতনৰ হিচাপত ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিব পাৰিছিল।

৪। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা —

(ক) মুছলমানসকলে ১২০৬ ৰ পৰা ১৮৫৭ খ্ৰিষ্টাব্দলৈ ভাৰত শাসন কৰিছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মুছলমানসকলে ১২০৬ ৰ পৰা ১৮৫৭ খ্ৰিষ্টাব্দলৈ নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে ভাৰত শাসন কৰা নাছিল। মাজে মাজে বিভিন্ন হিন্দু ৰাজ্যও অস্তিত্বত আছিল।

(খ) চুবেদাৰৰ বিচাৰিক ক্ষমতা অসীমিত আছিল।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চুবেদাৰৰ বিচাৰিক ক্ষমতা সীমিত আছিল। গুৰুত্বপূৰ্ণ গোচৰৰ বাবে সম্ৰাটৰ অনুমতি লোৱাটো আৱশ্যক আছিল।

(গ) বাবৰৰ সাম্ৰাজ্য বাংলাৰ পৰা গোৱালিয়ৰলৈ বিস্তৃত আছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। বাবৰে পানিপথৰ যুদ্ধত জয়লাভ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ সাম্ৰাজ্য বাংলাৰ পৰা গোৱালিয়ৰলৈ বিস্তৃত হৈছিল।

(ঘ) জয়ধ্বজ সিংহৰ শাসনকালত মিৰ জুমলাই অসম আক্ৰমণ কৰিছিল।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। জয়ধ্বজ সিংহৰ শাসনকালতেই মিৰ জুমলাই অসম আক্ৰমণ কৰিছিল।

(ঙ) মনছবদাৰ মানে ভূমিৰ গৰাকী।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মনছবদাৰ মানে ভূমিৰ গৰাকী নহয়। মনছবদাৰ হৈছে মোগল প্ৰশাসনৰ এক পদমৰ্যাদা; এই পদৰ অধিকাৰীসকল আছিল সামৰিক আৰু বেসামৰিক বিষয়া।

৫। চমু উত্তৰ দিয়া (৫০ শব্দৰ ভিতৰত) —

(ক) ভাৰতক কোন দুজন ৰজাই প্ৰায় একত্ৰিত কৰিছিল বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰঃ ভাৰতক প্ৰায় একত্ৰিত কৰাৰ কৃতিত্ব অশোক আৰু আকবৰক দিয়া হয়। মৌৰ্য সম্ৰাট অশোকে প্ৰায় সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশ নিজৰ শাসনৰ অধীনলৈ আনিছিল। একেদৰে মোগল সম্ৰাট আকবৰেও উত্তৰ ভাৰতৰ বৃহৎ অংশ একত্ৰিত কৰিছিল।

(খ) ঔৰংজেৱৰ সাম্ৰাজ্যৰ সীমা কেনে আছিল?

উত্তৰঃ ঔৰংজেৱৰ সাম্ৰাজ্য পূবে বাংলাৰ পৰা পশ্চিমে গুজৰাট আৰু ৰাজপুতানালৈ, উত্তৰে কাবুললৈ আৰু দক্ষিণে কৰ্ণাটকলৈ বিস্তৃত আছিল। ঔৰংজেৱৰ সময়তেই মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ভূখণ্ড সৰ্বাধিক বৃদ্ধি পাইছিল।

(গ) চুবেদাৰৰ তলত কোন কোন বিষয়া আছিল?

উত্তৰঃ মোগল প্ৰশাসনত চুবেদাৰৰ তলত দেৱান (ৰাজহ বিষয়া), ফৌজদাৰ (সামৰিক বিষয়া), ফটৱাল (থানাৰ বিষয়া) আৰু কোতৱাল আছিল।

(ঘ) মোগল ভূমি বিভাজন ব্যৱস্থাটো বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মোগল শাসনত ভূমি ৰাজহ নিৰ্ধাৰণৰ বাবে জমিনক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল — (১) পোলজ: প্ৰতি বছৰে কৃষিকৰ্ম কৰা মাটি, (২) পৰাউতি: কিছু সময়ৰ বাবে পেলাই ৰখা মাটি, (৩) চাচৰ: ৩-৪ বছৰ ধৰি পতিত পৰি থকা মাটি, আৰু (৪) বঞ্জৰ: ৫ বা তাতোধিক বছৰ পতিত পৰি থকা মাটি।

(ঙ) মনছবদাৰসকলক কেনেকৈ পুৰস্কৃত কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ মনছবদাৰসকলক নগদ ধনৰ সলনি জায়গীৰ প্ৰদান কৰা হৈছিল। জায়গীৰ হৈছে এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ভূখণ্ড, য’ৰ পৰা মনছবদাৰে নিজৰ বেতন হিচাপে ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিব পাৰিছিল। এই জায়গীৰ বংশানুক্ৰমিক নাছিল।

(চ) জমিদাৰে প্ৰশাসনত কেনে ভূমিকা পালন কৰিছিল?

উত্তৰঃ জমিদাৰসকল আছিল গাঁওৰ মুখিয়াল অথবা শক্তিশালী ভূস্বামী, যিসকলে কৃষকৰ পৰা কৰ সংগ্ৰহ কৰি ৰাজকোষত জমা দিছিল। তেওঁলোক শাসকীয় ব্যৱস্থাৰ মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে কাম কৰিছিল।

৬। দীঘল উত্তৰ দিয়া —

(ক) মোগল বিচাৰ ব্যৱস্থাটো বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মোগল শাসনত পৃথক বিচাৰালয় নাছিল। সম্ৰাট নিজেই আছিল সৰ্বোচ্চ বিচাৰক। বিচাৰ ব্যৱস্থা কোৰানৰ নীতি অনুযায়ী পৰিচালিত হৈছিল। চুবেদাৰৰ বিচাৰিক ক্ষমতা সীমিত আছিল আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ গোচৰ সম্ৰাটলৈ প্ৰেৰণ কৰিবলগীয়া হৈছিল। গাঁওৰ স্তৰত পঞ্চায়তে স্থানীয় বিবাদ নিষ্পত্তি কৰিছিল।

(খ) মনছবদাৰী ব্যৱস্থা কি? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ মনছবদাৰী ব্যৱস্থা আকবৰে ১৫৭৭ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাত সামৰিক আৰু বেসামৰিক বিষয়াসকলক পদমৰ্যাদা অনুযায়ী নিযুক্তি দিয়া হৈছিল। মনছবদাৰৰ পদ বংশানুক্ৰমিক নাছিল — সকলো নিযুক্তি সম্ৰাটৰ ইচ্ছাধীন আছিল। বিষয়াসকলক নগদ ধনৰ সলনি জায়গীৰৰ ৰাজহেৰে পুৰস্কৃত কৰা হৈছিল। জাট পদৰ দ্বাৰা বিষয়াৰ পদমৰ্যাদা আৰু দৰমহা নিৰ্ধাৰণ হৈছিল, আৰু চৱাৰ পদৰ দ্বাৰা তেওঁলোকক কিমান সংখ্যক অশ্বাৰোহী সৈন্য ৰাখিব লাগিব সেই সংখ্যা নিৰ্ধাৰণ হৈছিল।

(গ) আকবৰৰ ছুলহ্-ই-কুল নীতি কি আছিল? ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজাই দিয়া।

উত্তৰঃ “ছুলহ্-ই-কুল” অৰ্থ হৈছে সৰ্বজনীন শান্তি। আকবৰৰ ৰাজনৈতিক উপদেষ্টা আবুল ফজলে এই ধাৰণাটো গঢ় দিয়াত সহায় কৰিছিল। এই নীতি অনুসৰি কোনো ধৰ্মীয় ভেদভাৱ নকৰাকৈ সকলো প্ৰজাক সমান দৃষ্টিৰে দেখা হৈছিল। আকবৰে বিভিন্ন ধৰ্মৰ পণ্ডিত-মৌলানাসকলক ফতেহপুৰ চিক্ৰিত আমন্ত্ৰণ জনাই ধৰ্মীয় আলোচনা কৰাইছিল।

(ঘ) মোগল সাম্ৰাজ্যত ভূমি ৰাজহ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?

উত্তৰঃ ভূমি ৰাজহ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি আছিল। এই ৰাজহৰ দ্বাৰাই সৈন্য আৰু বিষয়াসকলৰ বেতন পৰিশোধ কৰা হৈছিল। দুৰ্গ নিৰ্মাণ, প্ৰজাৰ কল্যাণ আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্যৰ ব্যয় নিৰ্বাহ কৰা হৈছিল এই ৰাজহৰ দ্বাৰা।

(ঙ) মোগলসকলে মংগোল নামতকৈ তৈমুৰিদ বংশপৰিচয়ক বেছি গুৰুত্ব দিছিল কিয়?

উত্তৰঃ মোগলসকলে তৈমুৰিদ বংশপৰিচয়ক বেছি গুৰুত্ব দিছিল কাৰণ মংগোল বীৰ চেংগিজ খানৰ স্মৃতি অগণন মানুহৰ হত্যা আৰু ধ্বংসৰ সৈতে জড়িত আছিল। আনহাতে তৈমুৰলং ১৩৯৮ চনত দিল্লী দখল কৰিছিল — সেই বংশপৰিচয় সন্মানজনক বুলি গণ্য হৈছিল।

(চ) বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ পটভূমিৰ মনছবদাৰ নিযুক্তি কৰাটো কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?

উত্তৰঃ মোগলসকলে তুৰানি, ইৰানি, ভাৰতীয় মুছলমান, আফগান, ৰাজপুত আৰু মাৰাঠাসকলকে ধৰি বিভিন্ন পটভূমিৰ মানুহক মনছবদাৰ হিচাপে নিযুক্তি দিছিল। এই বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ নিযুক্তিৰ ফলত বিভিন্ন সমাজ-গোষ্ঠীয়ে মোগল শাসনৰ প্ৰতি সন্তুষ্ট অনুভৱ কৰিছিল আৰু প্ৰশাসনত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰিছিল।

৭। তলত দিয়া তালিকাখন সম্পূৰ্ণ কৰা —

শাসক	শাসনকাল	উল্লেখযোগ্য ঘটনা / অৱদান
বাবৰ	১৫২৬ – ১৫৩০ চন	পানিপথৰ প্ৰথম যুদ্ধত ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাজিত কৰি মোগল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে
হুমায়ুন	১৫৩০ – ১৫৫৬ চন (বিৰতিসহ)	শেৰশ্বাহ চুৰিৰ দ্বাৰা পৰাজিত হৈ ভাৰত এৰি যাব লগীয়া হয়; পাছত পুনৰ সিংহাসন লাভ কৰে
আকবৰ	১৫৫৬ – ১৬০৫ চন	ছুলহ্-ই-কুল নীতি, মনছবদাৰী প্ৰৱৰ্তন, ৰাজপুত নীতি, ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা
জাহাঙ্গীৰ	১৬০৫ – ১৬২৭ চন	চিত্ৰশিল্পৰ উন্নতি, ন্যায়ৰ শৃংখল স্থাপন, নূৰ জাহানৰ প্ৰভাৱ
শ্বাহজাহান	১৬২৭ – ১৬৫৮ চন	তাজমহল নিৰ্মাণ, লালকিলা, জামে মছজিদ — স্থাপত্যৰ সোণালী যুগ
ঔৰংজেৱ	১৬৫৮ – ১৭০৭ চন	সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বাধিক বিস্তাৰ, ধৰ্মীয় অসহিষ্ণুতা, মিৰ জুমলাৰ অসম অভিযান, সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ আৰম্ভণি

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। বাবৰ কোন আছিল আৰু তেওঁ কেনেকৈ ভাৰতত মোগল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?

উত্তৰঃ বাবৰ আছিল মধ্য এছিয়াৰ ফেৰগানা প্ৰদেশৰ শাসক। তেওঁ তৈমুৰ আৰু চেংগিজ খানৰ বংশধৰ আছিল। ১৫২৬ খ্ৰিষ্টাব্দত পানিপথৰ প্ৰথম যুদ্ধত বাবৰে দিল্লীৰ চুলতান ইব্ৰাহিম লোদীক পৰাজিত আৰু নিহত কৰি ভাৰতত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পত্তন কৰে। বাবৰে কামান আৰু বাৰুদৰ ব্যৱহাৰ কৰি সংখ্যাত বহু বেছি শত্ৰু বাহিনীক পৰাজিত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২। আকবৰক “সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মোগল সম্ৰাট” বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰঃ আকবৰক সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মোগল সম্ৰাট বুলি কোৱা হয় কাৰণ তেওঁ বিভিন্ন কাৰণত অসাধাৰণ শাসক আছিল। আকবৰে ছুলহ্-ই-কুলৰ নীতি অনুসৰণ কৰি সকলো ধৰ্মক সমান সন্মান দিছিল। তেওঁ মনছবদাৰী ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰি প্ৰশাসনক সুগঠিত কৰিছিল। তেওঁ ভূমি ৰাজহ সংস্কাৰ কৰি কৃষকৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰিছিল। তেওঁ ৰাজপুত ৰাজকন্যাক বিবাহ কৰি হিন্দু-মুছলমান ঐক্য স্থাপন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩। হুমায়ুনৰ ইতিহাসত কি উল্লেখযোগ্য ঘটনা আছিল?

উত্তৰঃ হুমায়ুন বাবৰৰ পুত্ৰ আৰু দ্বিতীয় মোগল সম্ৰাট আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত আফগান সেনাপতি শেৰশ্বাহ চুৰিয়ে ১৫৩৯ চনত চৌছাত আৰু ১৫৪০ চনত কনৌজত তেওঁক পৰাজিত কৰি দিল্লীৰ সিংহাসন দখল কৰে। হুমায়ুন বছৰৰ পাছত বছৰ পাৰছ্যত নিৰ্বাসনত থাকিছিল। পাছত ইৰানী সাহায্যেৰে তেওঁ পুনৰ ভাৰতলৈ ঘূৰি আহি ১৫৫৫ চনত দিল্লীৰ সিংহাসন পুনৰুদ্ধাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪। মোগল প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰঃ মোগল প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা সুসংগঠিত আৰু কেন্দ্ৰীভূত আছিল। সম্ৰাটৰ হাতত সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা ন্যস্ত আছিল। সাম্ৰাজ্যক প্ৰদেশ বা চুবাত ভাগ কৰা হৈছিল আৰু প্ৰতিটো প্ৰদেশ শাসনৰ বাবে চুবেদাৰ নিযুক্ত কৰা হৈছিল। চুবেদাৰৰ অধীনত দেৱান, ফৌজদাৰ আৰু অন্যান্য বিষয়া আছিল। গাঁওৰ স্তৰত পঞ্চায়তে স্থানীয় প্ৰশাসন পৰিচালনা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫। মোগল সম্ৰাটসকলৰ ভিতৰত জাহাঙ্গীৰ আৰু শ্বাহজাহানৰ শাসনকালৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য কি আছিল?

উত্তৰঃ জাহাঙ্গীৰৰ শাসনকালত মোগল চিত্ৰশিল্প সৰ্বোচ্চ শিখৰত উপনীত হৈছিল। তেওঁ ন্যায়ৰ শৃংখল স্থাপন কৰিছিল। শ্বাহজাহানৰ শাসনকালক মোগল স্থাপত্যৰ সোণালী যুগ বোলা হয়। তেওঁ তাজমহল, লালকিলা, জামে মছজিদকে ধৰি বহু বিখ্যাত স্থাপত্য নিৰ্মাণ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬। অসমৰ সৈতে মোগলৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰঃ অসমৰ সৈতে মোগলৰ সম্পৰ্ক সংঘাতময় আছিল। মোগলে বহুবাৰ অসম আক্ৰমণ কৰিছিল। ঔৰংজেৱে বাংলাৰ চুবেদাৰ মিৰ জুমলাক অসম আক্ৰমণৰ বাবে পঠাইছিল। ১৬৬২ খ্ৰিষ্টাব্দত জয়ধ্বজ সিংহৰ শাসনকালত মিৰ জুমলাই গুৱাহাটী দখল কৰিছিল। কিন্তু ১৬৭১ চনত ইটাখুলিৰ যুদ্ধত অসমীয়া সেনাপতি লচিত বৰফুকনৰ নেতৃত্বত মোগল বাহিনীক সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাজিত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৭। মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ কাৰণসমূহ কি কি আছিল?

উত্তৰঃ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ বিভিন্ন কাৰণ আছিল। ঔৰংজেৱৰ ধৰ্মীয় অসহিষ্ণুতাৰ নীতিয়ে হিন্দু ৰাজ্যসমূহৰ বিৰোধিতা আমন্ত্ৰণ কৰিছিল। মাৰাঠা, শিখ আৰু ৰাজপুতসকলৰ উত্থান মোগল শক্তিৰ বাবে ভাবুকি হৈ পৰিছিল। দীৰ্ঘ যুদ্ধৰ ফলত ৰাজকোষ শূন্য হৈ পৰিছিল। ঔৰংজেৱৰ মৃত্যুৰ পাছত উত্তৰাধিকাৰী সংকট আৰু দুৰ্বল সম্ৰাটসকলৰ শাসনে পতন ত্বৰান্বিত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৮। মোগল ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি আছিল?

উত্তৰঃ মোগল ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা আকবৰৰ সময়ত ৰাজস্ব মন্ত্ৰী তোডৰমলে সংস্কাৰ কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাত জমিনক কৃষিযোগ্যতা অনুযায়ী চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল — (১) পোলজ, (২) পৰাউতি, (৩) চাচৰ, আৰু (৪) বঞ্জৰ। ৰাজহ সাধাৰণতে উৎপাদনৰ এক-তৃতীয়াংশ আছিল আৰু নগদ বা শস্যত পৰিশোধ কৰিব পৰা ব্যৱস্থা আছিল।

প্ৰশ্ন ৯। আকবৰৰ ৰাজপুত নীতি কি আছিল?

উত্তৰঃ আকবৰে ৰাজপুত ৰাজসকলৰ সৈতে মিত্ৰতা স্থাপনৰ নীতি অনুসৰণ কৰিছিল। তেওঁ ৰাজপুত ৰাজকন্যাক বিবাহ কৰিছিল আৰু ৰাজপুত ৰাজ্যসমূহৰ স্বায়ত্তশাসন বজাই ৰাখিছিল। ৰাজপুত ৰজাসকলে মনছবদাৰ হিচাপে মোগল সেৱাত যোগ দিছিল। এই সমন্বয়মূলক নীতিয়ে মোগল সাম্ৰাজ্যক শক্তিশালী কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০। “উত্তৰাধিকাৰ যুদ্ধ” মোগল সাম্ৰাজ্যক কিদৰে প্ৰভাৱিত কৰিছিল?

উত্তৰঃ মোগলসকলে জ্যেষ্ঠ পুত্ৰৰ উত্তৰাধিকাৰিত্বৰ নীতি নহয়, বৰং সমান বিভাজনৰ নীতি অনুসৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰতিজন সম্ৰাটৰ মৃত্যুৰ পাছত পুত্ৰসকলৰ মাজত উত্তৰাধিকাৰৰ বাবে যুদ্ধ হৈছিল। যেনে ঔৰংজেৱে নিজৰ ভাইসকলক যুদ্ধত পৰাজিত কৰি ক্ষমতা দখল কৰিছিল। এই আভ্যন্তৰীণ সংঘাতে মোগল সাম্ৰাজ্যক দুৰ্বল কৰি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ১১। “দিন-ই-ইলাহি” কি আছিল?

উত্তৰঃ দিন-ই-ইলাহি (ঐশ্বৰিক বিশ্বাস) হৈছে আকবৰৰ এক নতুন ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰা। বিভিন্ন ধৰ্মৰ পণ্ডিতসকলৰ সৈতে ইবাদত খানাত আলোচনা কৰাৰ পাছত আকবৰে এই চিন্তাধাৰাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াত বিভিন্ন ধৰ্মৰ ভালভালবোৰ দিশ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এই চিন্তাধাৰা বিশেষভাৱে জনপ্ৰিয় নহ’ল আৰু আকবৰৰ মৃত্যুৰ পাছত ই লোপ পাইছিল।

প্ৰশ্ন ১২। নূৰ জাহান কোন আছিল? মোগল ইতিহাসত তেওঁৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ নূৰ জাহান আছিল মোগল সম্ৰাট জাহাঙ্গীৰৰ পত্নী। মোগল ইতিহাসত তেওঁ এক অসাধাৰণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। সম্ৰাটৰ মুদ্ৰাত তেওঁৰ নাম উল্লেখ হৈছিল — জাহাঙ্গীৰৰ নামৰ এফালে আৰু নূৰ জাহানৰ নাম আনফালে। তেওঁ বৈদেশিক বাণিজ্য আৰু ইউৰোপীয় পণ্যৰ ব্যৱসায়ত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ইতিহাসত তেওঁ এগৰাকী অত্যন্ত ক্ষমতাশালী মহিলা আছিল।