সাৰাংশ: “নতুন ৰজাসকল আৰু ৰাজ্যসমূহ” অধ্যায়টো সপ্তম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকালৈকে ভাৰতবৰ্ষত গঢ়ি উঠা নতুন ৰাজ্যসমূহৰ বিষয়ে এক বিস্তৃত আলোচনা। এই কালছোৱাত গুৰ্জৰ-প্ৰতীহাৰ, ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু পাল — এই তিনিটা শক্তিশালী ৰাজবংশে কনোজৰ নিয়ন্ত্ৰণ লাভৰ বাবে দীৰ্ঘদিন ধৰি সংগ্ৰাম কৰিছিল, যাক ইতিহাসত “ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম” বোলা হয়। দাক্ষিণাত্যত ৰাষ্ট্ৰকূটসকলে চালুক্যসকলক পৰাস্ত কৰি নিজস্ব স্বাধীন ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। দন্তিদুৰ্গই “হিৰণ্যগৰ্ভ” নামৰ এক ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ মাধ্যমেৰে ক্ষত্ৰিয় মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল।

দক্ষিণ ভাৰতত চোলসকলে একটি শক্তিশালী সাম্ৰাজ্য গঢ়ি তুলিছিল। চোল সাম্ৰাজ্যত “সভা” নামৰ স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন সমিতি আছিল যি বিভিন্ন কমিটিৰ জৰিয়তে জনকল্যাণমূলক কাৰ্য পৰিচালনা কৰিছিল। তামিল অঞ্চলত কাবেৰী নদীৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰি উন্নত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা হৈছিল। চোল মন্দিৰসমূহ কেৱল ধৰ্মীয় স্থান নাছিল, সেইবোৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ হিচাপেও কাৰ্য কৰিছিল। চোল ব্ৰঞ্জমূৰ্তিসমূহ বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ শিল্পকলাৰ নিদৰ্শনৰ মাজত স্থান পাইছে।

নতুন ৰাজ্যসমূহৰ শাসকসকলে নিজৰ ক্ষমতা সুদৃঢ় কৰিবলৈ বিভিন্ন কৌশল অৱলম্বন কৰিছিল — ব্ৰাহ্মণসকলৰ সহায়ত ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান পালন কৰি ক্ষত্ৰিয় মৰ্যাদা দাবী কৰা, সামন্তপ্ৰভু হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰা আৰু পিছত মহাসামন্ত বা মহামণ্ডলেশ্বৰ হিচাপে নিজৰ স্বাধীনতা ঘোষণা কৰা। চাহামানসকলে দিল্লী আৰু অজমীৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।

Summary: Chapter 2 “New Kings and Kingdoms” of Class 7 Social Science History discusses the rise of new dynasties across the Indian subcontinent between the 7th and 12th centuries CE. After the decline of the Gupta Empire, powerful landlords called samantas accumulated wealth and declared themselves maha-samantas, eventually establishing independent kingdoms. Three major dynasties — the Gurjara-Pratiharas, Rashtrakutas, and Palas — fought the tripartite struggle for control of Kanauj. In South India, the Chola dynasty built a powerful empire with efficient local governance through sabhas (village assemblies), extensive irrigation, and vibrant temple culture. This chapter is part of the ASSEB Class 7 Social Science curriculum.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

মনত কৰোঁ আহা (Let’s Recall)

১। তলৰ বিষয়সমূহ মিলাওঁ আহা —

স্তম্ভ — ক	স্তম্ভ — খ
গুৰ্জৰ-প্ৰতীহাৰ	গুজৰাট আৰু ৰাজস্থান
ৰাষ্ট্ৰকূট	পশ্চিম দাক্ষিণাত্য
পাল	বংগ
চোল	তামিলনাডু

২। “ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম”ত কোন কোন পক্ষ আছিল?

উত্তৰঃ “ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম”ত জড়িত পক্ষসমূহ হৈছে — গুৰ্জৰ-প্ৰতীহাৰ, ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু পাল। এই তিনি শক্তিৰ মাজত কনোজৰ নিয়ন্ত্ৰণ লাভৰ বাবে বহু বছৰ ধৰি যুদ্ধ আৰু সংগ্ৰাম চলিছিল।

৩। চোল সাম্ৰাজ্যৰ সভাৰ কমিটিৰ সদস্য হ’বলৈ কেনে যোগ্যতাৰ প্ৰয়োজন আছিল?

উত্তৰঃ চোল সাম্ৰাজ্যৰ সভাৰ কমিটিৰ সদস্য হ’বলৈ নিম্নলিখিত যোগ্যতাৰ প্ৰয়োজন আছিল — ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰা মাটিৰ গৰাকী হ’ব লাগিব, নিজস্ব গৃহ থাকিব লাগিব, বয়স ৩৫ৰ পৰা ৭০ বছৰৰ ভিতৰত হ’ব লাগিব, বেদৰ জ্ঞান থাকিব লাগিব, প্ৰশাসনিক বিষয়ত পাৰদৰ্শিতা আৰু সততা থাকিব লাগিব।

৪। চাহামানসকলৰ নিয়ন্ত্ৰণত থকা দুখন প্ৰধান নগৰৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ চাহামানসকলৰ নিয়ন্ত্ৰণত থকা দুখন প্ৰধান নগৰ হৈছে — দিল্লী আৰু অজমীৰ।

বুজি উলিয়াওঁ আহা (Let’s Understand)

৫। ৰাষ্ট্ৰকূটসকল কেনেকৈ শক্তিশালী হৈ উঠিছিল?

উত্তৰঃ দাক্ষিণাত্যৰ ৰাষ্ট্ৰকূটসকল প্ৰথমতে কৰ্ণাটকৰ চালুক্যসকলৰ অধীনস্থ সামন্তপ্ৰভু আছিল। অষ্টম শতিকাৰ মধ্যভাগত ৰাষ্ট্ৰকূট প্ৰধান দন্তিদুৰ্গই তেওঁৰ চালুক্য অধিপতিক পৰাস্ত কৰে। দন্তিদুৰ্গই “হিৰণ্যগৰ্ভ” অনুষ্ঠান পালন কৰি ব্ৰাহ্মণসকলৰ সহায়ত ক্ষত্ৰিয় মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল। পিছত তেওঁলোকে নিজৰ অধিপতিৰ পৰা স্বাধীনতা ঘোষণা কৰে।

৬। নতুন ৰাজবংশসমূহে স্বীকৃতি লাভৰ বাবে কি কি কৌশল অৱলম্বন কৰিছিল?

উত্তৰঃ নতুন ৰাজবংশসমূহে স্বীকৃতি লাভৰ বাবে — প্ৰথমতে বিদ্যমান ৰজাসকলৰ অধীনত সামন্তপ্ৰভু হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল, ব্ৰাহ্মণসকলৰ সহায়ত ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান পালন কৰি ক্ষত্ৰিয় বুলি দাবী কৰিছিল, প্ৰতিবেশী ৰাজ্যসমূহৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰি ক্ষমতা বিস্তাৰ কৰিছিল আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰি নিজৰ ক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

৭। তামিল অঞ্চলত কেনে ধৰণৰ জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা হৈছিল?

উত্তৰঃ তামিল অঞ্চলত কাবেৰী নদীৰ জলপথ ব্যৱহাৰ কৰি ধান খেতিৰ বাবে পানী যোগান ধৰা হৈছিল, বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, পথাৰলৈ পানী নিবলৈ নলা খনা হৈছিল, টেংকীৰ পৰা পথাৰলৈ পানীৰ প্ৰবাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ছল্যুচ-গেট নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

৮। চোল মন্দিৰসমূহৰ সৈতে কি কি কাৰ্যকলাপ জড়িত আছিল?

উত্তৰঃ চোল মন্দিৰসমূহ কেৱল উপাসনাৰ স্থান নাছিল, ই অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ কেন্দ্ৰ আছিল। শাসকসকলে মন্দিৰলৈ ভূমি দান দিছিল। পুৰোহিত, মালাকাৰ, ৰান্ধনীয়া, সংগীতজ্ঞ, নৰ্তকী আদিয়ে মন্দিৰৰ ওচৰত বসবাস কৰি বিভিন্ন সেৱা প্ৰদান কৰিছিল। চোল ব্ৰঞ্জমূৰ্তি নিৰ্মাণ মন্দিৰৰ সৈতে জড়িত আছিল।

আলোচনা কৰোঁ আহা (Let’s Discuss)

৯। মানচিত্ৰত চাওঁ আৰু জানো — তুমি বাস কৰা ৰাজ্যত কোনো ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল নে?

উত্তৰঃ অসমত বাস কৰা শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে: মধ্যযুগীয় কালছোৱাত অসমত পাল ৰাজবংশ আৰু পৰৱৰ্তীকালত কামৰূপ ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। পালসকল বংগ অঞ্চলত বিস্তৃত আছিল যাৰ সীমা অসম পৰ্যন্ত বিস্তৃত হৈছিল।

১০। উত্তৰমেৰুৰৰ “নিৰ্বাচন” আৰু বৰ্তমানৰ পঞ্চায়ত নিৰ্বাচনৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা।

বিষয়	উত্তৰমেৰুৰৰ নিৰ্বাচন	বৰ্তমানৰ পঞ্চায়ত নিৰ্বাচন
পদ্ধতি	তাড়পত্ৰত নাম লিখি মাটিৰ পাত্ৰত ৰাখি লটাৰীৰ জৰিয়তে বাছনি	প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকৰ ভোটৰ জৰিয়তে পোনপটীয়া নিৰ্বাচন
যোগ্যতা	কেৱল ভূমিৰ গৰাকী, বেদজ্ঞ, ৩৫-৭০ বছৰ বয়সীয়া পুৰুষ	প্ৰতিটো প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিক (নাৰী-পুৰুষ নিৰ্বিশেষে)
সাৰ্বজনীনতা	সীমাবদ্ধ — কেৱল উচ্চ শ্ৰেণীৰ পুৰুষ	সাৰ্বজনীন — সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিক

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

১। “ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম” বুলিলে কি বুজা? এই সংগ্ৰামৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ নৱম আৰু দশম শতিকাত গুৰ্জৰ-প্ৰতীহাৰ, ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু পাল — এই তিনি শক্তিশালী ৰাজবংশৰ মাজত কনোজ নগৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ লাভৰ বাবে দীৰ্ঘদিন ধৰি চলা সংগ্ৰামক “ত্ৰিপক্ষীয় সংগ্ৰাম” বোলা হয়। কনোজ গাংগেয় সমভূমিৰ কেন্দ্ৰত অৱস্থিত আছিল আৰু ইয়াৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতৰ ওপৰত আধিপত্যৰ প্ৰতীক আছিল। এই দীৰ্ঘ সংগ্ৰামৰ ফলত তিনিও শক্তি ক্ৰমান্বয়ে দুৰ্বল হৈ পৰে।

২। “হিৰণ্যগৰ্ভ” অনুষ্ঠান কি আছিল আৰু ইয়াৰ তাৎপৰ্য কি?

উত্তৰঃ “হিৰণ্যগৰ্ভ” এটা বৈদিক যজ্ঞ বা ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান যাৰ অৰ্থ হৈছে “সোণালী গৰ্ভ”। ৰাষ্ট্ৰকূট প্ৰধান দন্তিদুৰ্গই এই অনুষ্ঠান পালন কৰিছিল। বিশ্বাস আছিল যে ব্ৰাহ্মণসকলৰ সহায়ত এই অনুষ্ঠান পালন কৰিলে যজ্ঞকাৰী ক্ষত্ৰিয় হিচাপে পুনৰজন্ম লয়। এইটো নতুন ৰাজবংশসকলে নিজৰ শাসনৰ বৈধতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক কৌশল আছিল।

৩। চোল সাম্ৰাজ্যৰ “সভা” কি আছিল?

উত্তৰঃ চোল সাম্ৰাজ্যত “সভা” আছিল গাঁওসমূহৰ পৰিচালনাৰ বাবে গঠিত স্থানীয় স্বায়ত্তশাসন সমিতি। এই সভাই জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা পৰিচালনা, মন্দিৰ নিৰ্মাণ আৰু সংৰক্ষণ, ৰাজহ সংগ্ৰহ আৰু সামাজিক বিবাদ নিষ্পত্তি কৰিছিল।

৪। চোল ব্ৰঞ্জমূৰ্তি কিয় বিখ্যাত?

উত্তৰঃ চোল ব্ৰঞ্জমূৰ্তিসমূহ অতিশয় সূক্ষ্ম কাৰুকাৰ্যৰ বাবে বিখ্যাত আৰু বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ শিল্পকলাৰ মাজত স্থান পাইছে। নটৰাজ মূৰ্তি (নৃত্যৰত শিৱ) চোল শিল্পকলাৰ এক উজ্বল উদাহৰণ। এই মূৰ্তিসমূহ চোল মন্দিৰসমূহৰ সৈতে জড়িত শিল্পীসকলে নিৰ্মাণ কৰিছিল।

৫। মধ্যযুগীয় ভাৰতত মন্দিৰসমূহৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰঃ মধ্যযুগীয় ভাৰতত মন্দিৰসমূহ ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ (উপাসনা), অৰ্থনৈতিক কেন্দ্ৰ (ভূমি দান, কৰ্মসংস্থান), সামাজিক কেন্দ্ৰ (বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মিলনস্থল), সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ (সংগীত, নৃত্য, ভাস্কৰ্য) আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতীক হিচাপে বহুমুখী ভূমিকা পালন কৰিছিল।

৬। গুৰ্জৰ-প্ৰতীহাৰ ৰাজবংশৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ গুৰ্জৰ-প্ৰতীহাৰসকলৰ মূল আধিপত্য আছিল গুজৰাট আৰু ৰাজস্থান অঞ্চলত। তেওঁলোকে কনোজৰ নিয়ন্ত্ৰণ লাভৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু পালসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিছিল। সম্ৰাট মিহিৰ ভোজ এই বংশৰ এজন বিখ্যাত ৰজা আছিল।

৭। পাল ৰাজবংশ আৰু তেওঁলোকৰ অৱদানৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ পালসকলৰ মূল আধিপত্য আছিল বংগ অঞ্চলত। তেওঁলোক বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পৃষ্ঠপোষক আছিল আৰু নালন্দা ও বিক্ৰমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ত সহায় কৰিছিল। পাল ৰজা ধৰ্মপাল আৰু দেৱপাল এই ৰাজবংশৰ শক্তিশালী ৰজা আছিল।