সাৰাংশ: “অষ্টাদশ শতিকাৰ ৰাজনৈতিক গঠন” অধ্যায়টোত অষ্টাদশ শতিকাত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত ভাৰতত গঢ়ি উঠা বিভিন্ন আঞ্চলিক ৰাজ্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ঔৰংজেবে দাক্ষিণাত্যত দুই দশকজুৰি যুদ্ধ চলাই ৰাজকোষ শূন্য কৰি পেলায়। তেওঁৰ মৃত্যুৰ (১৭০৭) পিছত দুৰ্বল উত্তৰাধিকাৰীসকলৰ আমলত অভিজাত শ্ৰেণীৰ মাজত ক্ষমতাৰ দ্বন্দ্ব চলে আৰু জাগিৰদাৰী সংকট গঢ়ি উঠে। তিনি শ্ৰেণীৰ উত্তৰাধিকাৰী ৰাজ্যৰ উদ্ভৱ হয়: পুৰণি মোগল প্ৰদেশৰ পৰা গঢ়ি উঠা ৰাজ্য (হায়দৰাবাদ, অৱধ, বাংলা); মোগল কৰ্তৃত্বৰ বিৰুদ্ধে মাৰাঠাসকলৰ নেতৃত্বত গঠিত ৰাজ্য; আৰু শিখ আৰু জাটসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা স্থানীয় ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰ।
হায়দৰাবাদত আছফ জাহে, অৱধত সাদাত খানে আৰু বাংলাত মুৰ্শিদকুলি খানে স্বায়ত্তশাসিত ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মাৰাঠাসকলে শিৱাজীৰ নেতৃত্বত শক্তিশালী ৰাজ্য গঢ়ি তোলে আৰু পেশোৱাসকলৰ নেতৃত্বত মাৰাঠা মহাসংঘ সমগ্ৰ ভাৰতত বিস্তাৰিত হয়। শিখসকলে গুৰু গোবিন্দ সিংহৰ নেতৃত্বত খালছা পন্থ গঠন কৰে আৰু বান্দা বাহাদুৰৰ নেতৃত্বত সামৰিক শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। জাটসকলে চুৰামন আৰু বদন সিংহৰ নেতৃত্বত ভৰতপুৰৰ ওচৰত এক শক্তিশালী ৰাজ্য গঠন কৰে। নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণ (১৭৩৯) আৰু আহমদ শ্বাহ দুৰ্ৰানীৰ অভিযানে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৱশিষ্ট প্ৰতিপত্তিও ধূলিসাৎ কৰে।
Summary: Chapter 10 “Eighteenth-Century Political Formations” discusses the rise of regional powers in India following the weakening of the Mughal Empire after Emperor Aurangzeb’s death in 1707. Aurangzeb’s prolonged Deccan wars drained the treasury, and weak successors could not control powerful nobles, leading to a jagirdari crisis. Three types of successor states emerged: old Mughal provinces that became autonomous — Hyderabad (under Asaf Jah), Awadh (under Sa’adat Khan), and Bengal (under Murshid Quli Khan); regions where the Marathas, under Shivaji and then the Peshwas, challenged Mughal authority; and areas where the Sikhs (organised into jathas and misls under Guru Gobind Singh and Banda Bahadur) and the Jats (led by Churaman and Badan Singh) established independent power. Nadir Shah’s invasion of Delhi in 1739 further shattered Mughal prestige. The chapter shows how the collapse of centralised Mughal rule reshaped the political landscape of eighteenth-century India, creating the conditions in which European trading companies could later expand their influence.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
মনত কৰোঁ আহা (Let’s Recall)
১। তলৰ শব্দবোৰ মিলাওঁ আহা —
| স্তম্ভ — ক | স্তম্ভ — খ |
|---|---|
| সুবাদাৰ | ৰাজহ চাষী |
| ফৌজদাৰ | মাৰাঠা কৃষক-যোদ্ধা |
| ইজাৰাদাৰ | প্ৰাদেশিক গৱৰ্নৰ |
| মিছল | মোগল সামৰিক অধিনায়ক |
| চৌথ | শিখ যোদ্ধাদলৰ সংগঠন |
| কুনবি | মাৰাঠাই আদায় কৰা কৰ |
উত্তৰঃ
| স্তম্ভ — ক | স্তম্ভ — খ |
|---|---|
| সুবাদাৰ | প্ৰাদেশিক গৱৰ্নৰ |
| ফৌজদাৰ | মোগল সামৰিক অধিনায়ক |
| ইজাৰাদাৰ | ৰাজহ চাষী |
| মিছল | শিখ যোদ্ধাদলৰ সংগঠন |
| চৌথ | মাৰাঠাই আদায় কৰা কৰ |
| কুনবি | মাৰাঠা কৃষক-যোদ্ধা |
২। খালী ঠাই পূৰণ কৰা —
(ক) ঔৰংজেবে __________ ত দীৰ্ঘকালীন যুদ্ধ চলাইছিল।
উত্তৰঃ ঔৰংজেবে দাক্ষিণাত্যত দীৰ্ঘকালীন যুদ্ধ চলাইছিল।
(খ) উমৰা আৰু জাগিৰদাৰসকলে মোগল __________ -ৰ শক্তিশালী অংশ গঠন কৰিছিল।
উত্তৰঃ উমৰা আৰু জাগিৰদাৰসকলে মোগল অভিজাত শ্ৰেণী (আমিৰ-উমৰাহ)-ৰ শক্তিশালী অংশ গঠন কৰিছিল।
(গ) ১৭২৪ চনত আছফ জাহক __________ সুবাৰৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৭২৪ চনত আছফ জাহক দাক্ষিণাত্য সুবাৰৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছিল।
(ঘ) অৱধ নৱাবীৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল __________।
উত্তৰঃ অৱধ নৱাবীৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল সাদাত খান।
৩। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ বুলি কোৱা —
(ক) নাদিৰ শ্বাহে বাংলা আক্ৰমণ কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। নাদিৰ শ্বাহে ১৭৩৯ চনত দিল্লী আক্ৰমণ কৰিছিল, বাংলা নহয়।
(খ) সৱাই ৰাজা জয় সিংহ আছিল ইন্দোৰৰ শাসক।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সৱাই ৰাজা জয় সিংহ আছিল আম্বাৰ (জয়পুৰ)-ৰ শাসক। ইন্দোৰৰ শাসক আছিল হলকাৰ পৰিয়াল।
(গ) গুৰু গোবিন্দ সিংহ আছিল শিখসকলৰ দশম গুৰু।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। গুৰু গোবিন্দ সিংহ আছিল শিখসকলৰ দশম তথা শেষ মানৱ গুৰু।
(ঘ) অষ্টাদশ শতিকাত পুনা মাৰাঠাসকলৰ ৰাজধানী হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। অষ্টাদশ শতিকাত পেশোৱাসকলৰ অধীনত পুনা মাৰাঠা মহাসংঘৰ ৰাজধানী হৈছিল।
বুজি লওঁ আহা (Let’s Understand)
৪। সাদাত খানে কোনকোন পদৱী বহন কৰিছিল? এই পদৱীসমূহে তেওঁক কিদৰে সহায় কৰিছিল?
উত্তৰঃ সাদাত খানে একে সময়তে তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদৱী বহন কৰিছিল —
- সুবাদাৰ: প্ৰদেশৰ সামগ্ৰিক শাসনৰ দায়িত্ব।
- দিৱান: প্ৰদেশৰ ৰাজহ সংগ্ৰহ আৰু আৰ্থিক কৰ্তৃত্ব।
- ফৌজদাৰ: প্ৰদেশৰ সামৰিক বাহিনীৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ।
এই তিনিওটা পদৱী একলোকৰ হাতত থাকিলে মোগল কেন্দ্ৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমি যায়। সাদাত খানে সামৰিক, আৰ্থিক আৰু প্ৰশাসনিক তিনিও দিশত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখি কাৰ্যতঃ স্বাধীন শাসক হিচাপে অৱধ পৰিচালনা কৰিছিল। তেওঁ মোগল চৰকাৰৰ পৰা নিযুক্ত জাগিৰদাৰসকলক অৱধৰ পৰা স্থানান্তৰ কৰে আৰু নিজৰ বিশ্বাসভাজন লোকক নিযুক্ত কৰে, যাৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় হস্তক্ষেপ পূৰ্ণমাত্ৰায় নাইকিয়া হৈ পৰে।
৫। অৱধ আৰু বাংলাৰ নৱাবসকলে জাগিৰদাৰী ব্যৱস্থা কিয় বিলোপ কৰিছিল?
উত্তৰঃ অৱধ আৰু বাংলাৰ নৱাবসকলে জাগিৰদাৰী ব্যৱস্থা বিলোপ কৰাৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল —
- আৰ্থিক নিয়ন্ত্ৰণ লাভ: জাগিৰদাৰসকল মোগল সম্ৰাটে নিযুক্ত কৰিছিল। তেওঁলোক কেন্দ্ৰৰ প্ৰতি অনুগত আছিল আৰু প্ৰদেশৰ ৰাজহৰ এক অংশ কেন্দ্ৰলৈ পঠিয়াইছিল। নৱাবসকলে সেই ৰাজহ নিজ হাতলৈ আনিবলৈ জাগিৰদাৰী ব্যৱস্থা বাতিল কৰে।
- কেন্দ্ৰৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস: জাগিৰদাৰসকলৰ অনুপস্থিতিত মোগল কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ প্ৰভাৱ প্ৰদেশত কমি যায়।
- ইজাৰাদাৰী ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন: জাগিৰৰ পৰিৱৰ্তে ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ স্থানীয় ইজাৰাদাৰসকলক দিয়া হয়, যাৰ ফলত চৰকাৰে অধিক ৰাজহ পায়।
- নিজস্ব প্ৰশাসন গঠন: নৱাবসকলে নিজৰ বিশ্বাসভাজন কৰ্মচাৰী নিযুক্ত কৰি প্ৰদেশৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
৬। অষ্টাদশ শতিকাত শিখসকল কিদৰে সংগঠিত হৈছিল?
উত্তৰঃ অষ্টাদশ শতিকাত শিখসকল নিম্নলিখিতভাৱে সংগঠিত হৈছিল —
- খালছা পন্থ: গুৰু গোবিন্দ সিংহে ১৬৯৯ চনৰ বৈশাখীৰ দিনা খালছা পন্থ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ই শিখসকলৰ এক সুশৃঙ্খল যোদ্ধা সম্প্ৰদায়।
- বান্দা বাহাদুৰৰ নেতৃত্ব: গুৰু গোবিন্দ সিংহৰ মৃত্যুৰ পিছত বান্দা বাহাদুৰে শিখসকলক সামৰিক শক্তি হিচাপে সংগঠিত কৰে আৰু পাঞ্জাবত মোগল কৰ্তৃত্বৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰে।
- জাঠা ব্যৱস্থা: শিখ যোদ্ধাসকলে জাঠা নামৰ দলত সংগঠিত হয়।
- মিছল গঠন: পাছলৈ জাঠাসমূহ মিছল নামৰ বৃহত্তৰ সামৰিক দলত পৰিণত হয়। পাঞ্জাবত বিভিন্ন মিছল শাসন কৰিছিল।
- দল খালছা আৰু গুৰমতা: বৈশাখী আৰু দীপাৱলীৰ সময়ত সকলো মিছলৰ নেতাসকল অমৃতসৰত একত্ৰিত হৈ ‘গুৰমতা’ (গুৰুৰ সিদ্ধান্ত) গ্ৰহণৰ মাধ্যমত গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত লৈছিল।
- ৰাখী ব্যৱস্থা: তেওঁলোকে ৰাখী নামৰ এক সুৰক্ষা ব্যৱস্থা চালু কৰে য’ত কৃষকসকলক সুৰক্ষাৰ বিনিময়ত উৎপাদনৰ ২০ শতাংশ দিব লাগিছিল।
৭। মাৰাঠাসকলে দাক্ষিণাত্যৰ বাহিৰলৈ কিয় সম্প্ৰসাৰণ ঘটাইছিল?
উত্তৰঃ মাৰাঠাসকলে দাক্ষিণাত্যৰ বাহিৰলৈ সম্প্ৰসাৰণ ঘটোৱাৰ কাৰণসমূহ হৈছে —
- মোগল শক্তি হ্ৰাস: মোগল সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল হৈ পৰাৰ ফলত উত্তৰ ভাৰতত কোনো শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় নেতৃত্ব নাছিল, যি মাৰাঠাসকলক সম্প্ৰসাৰণৰ সুযোগ দিয়ে।
- মোগল প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰা: পেশোৱাসকলে মোগল ক্ষমতা হ্ৰাস কৰি নিজৰ ক্ষমতা সমগ্ৰ ভাৰতত বিস্তাৰ কৰিব বিচাৰিছিল।
- আৰ্থিক কাৰণ: চৌথ আৰু সৰদেশমুখী কৰ সংগ্ৰহৰ জৰিয়তে অধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা সম্ভৱ হৈছিল।
- ৰাজনৈতিক উচ্চাকাংক্ষা: ১৭২০-ৰ দশকত পেশোৱা বাজিৰাও প্ৰথমৰ নেতৃত্বত মাৰাঠাসকলে মালৱা আৰু গুজৰাট দখল কৰে। ১৭৩০-ৰ দশকলৈ মাৰাঠা ৰজাক সমগ্ৰ দাক্ষিণাত্য উপদ্বীপৰ অধিপতি হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়।
- সামৰিক শ্ৰেষ্ঠত্ব: মাৰাঠা কুনবি যোদ্ধাসকল অত্যন্ত দক্ষ আৰু তেওঁলোকৰ গেৰিলা যুদ্ধৰ কৌশল শত্ৰুক নাকানি-চুকানি খুৱাইছিল।
৮। আছফ জাহে নিজৰ অৱস্থান সুদৃঢ় কৰিবলৈ কি কি নীতি অৱলম্বন কৰিছিল?
উত্তৰঃ আছফ জাহে নিজৰ অৱস্থান সুদৃঢ় কৰিবলৈ নিম্নলিখিত নীতিসমূহ অৱলম্বন কৰিছিল —
- দক্ষ কৰ্মচাৰী নিযুক্তি: তেওঁ উত্তৰ ভাৰতৰ পৰা দক্ষ সৈনিক আৰু প্ৰশাসক নিজৰ সেৱালৈ আনে।
- মনছবদাৰ নিযুক্তি: তেওঁ নিজে মনছবদাৰ নিযুক্ত কৰে আৰু তেওঁলোকক জাগিৰ প্ৰদান কৰে।
- স্বাধীন নিৰ্ণয় গ্ৰহণ: তেওঁ মোগল সম্ৰাটৰ অনুমতি অপেক্ষা নকৰাকৈ নিজেই গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল।
- আৰ্থিক স্বাৱলম্বিতা: তেওঁ দিৱান বিভাগ নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখি হায়দৰাবাদৰ আৰ্থিক সম্পদ সম্পূৰ্ণভাৱে নিজ হাতলৈ আনে।
- মোগল কৰ্তৃত্বৰ পৰা স্বাধীনতা: যদিও আনুষ্ঠানিকভাৱে তেওঁ মোগল সম্ৰাটৰ অধীনে আছিল, কাৰ্যতঃ তেওঁ সম্পূৰ্ণ স্বাধীনভাৱে হায়দৰাবাদ শাসন কৰিছিল।
আলোচনা কৰোঁ আহা (Let’s Discuss)
৯। মোগল সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল হোৱাৰ কাৰণসমূহ বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ মোগল সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ নিম্নরূপ —
- দাক্ষিণাত্যত দীৰ্ঘকালীন যুদ্ধ: ঔৰংজেবে দাক্ষিণাত্যত প্ৰায় দুই দশকজুৰি যুদ্ধ কৰে। এই যুদ্ধৰ ফলত ৰাজকোষ শূন্য হৈ পৰে আৰু বিশাল সৈন্যবাহিনী নষ্ট হয়।
- মাৰাঠা প্ৰতিৰোধ: মাৰাঠাসকলে ঔৰংজেবৰ সময়ত সৰ্বাধিক দীৰ্ঘকাল মোগল কৰ্তৃত্বক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল আৰু এই প্ৰতিৰোধৰ ফলত মোগল সাম্ৰাজ্য ক্ষীণ হৈ পৰে।
- দুৰ্বল উত্তৰাধিকাৰী: ঔৰংজেবৰ মৃত্যুৰ পিছত (১৭০৭ চন) একেৰাহে দুৰ্বল সম্ৰাট সিংহাসনত বহে। তেওঁলোক শক্তিশালী উজিৰ আৰু অভিজাতসকলৰ হাতৰ পুতলালৈ পৰিণত হয়।
- জাগিৰদাৰী সংকট: বিস্তৃত সাম্ৰাজ্যত জাগিৰ বিতৰণৰ বাবে পৰ্যাপ্ত ভূমি নাছিল। ফলত কৰ্মচাৰীসকল অসন্তুষ্ট হৈ পৰিছিল।
- অভিজাত শ্ৰেণীৰ দ্বন্দ্ব: মোগল দৰবাৰত বিভিন্ন দলৰ মাজত ক্ষমতাৰ দ্বন্দ্ব চলিছিল। অভিজাত শ্ৰেণীসকলে নিজৰ স্বাৰ্থত ব্যস্ত হৈ পৰে।
- বৈদেশিক আক্ৰমণ: ১৭৩৯ চনত নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণ আৰু দিল্লীত বিপুল লুটপাটৰ ফলত মোগল প্ৰতিপত্তি সম্পূৰ্ণৰূপে ধূলিসাৎ হয়। ইয়াৰ পিছত আহমদ শ্বাহ দুৰ্ৰানীয়ে একাধিকবাৰ ভাৰত আক্ৰমণ কৰে।
১০। মুৰ্শিদকুলি খানে বাংলাৰ শাসন কিদৰে পৰিচালনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ মুৰ্শিদকুলি খান আছিল বাংলাৰ প্ৰথম স্বায়ত্তশাসী নৱাব। তেওঁৰ শাসন পদ্ধতি নিম্নরূপ আছিল —
- নিজা প্ৰশাসন গঠন: মুৰ্শিদকুলি খানে মোগল জাগিৰদাৰসকলক বাংলাৰ পৰা বদলি কৰি নিজৰ বিশ্বাসভাজন লোকক নিযুক্ত কৰে।
- ইজাৰাদাৰী ব্যৱস্থা: তেওঁ ৰাজহ সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব স্থানীয় জমিদাৰ আৰু ইজাৰাদাৰসকলক দিয়ে। ইয়াৰ ফলত বাংলাৰ ৰাজহ উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পায়।
- মোগলক ৰাজহ প্ৰেৰণ: তেওঁ নিয়মীয়াভাৱে দিল্লীলৈ ৰাজহ পঠিয়াইছিল, যদিও বাংলাত তেওঁৰ শাসন আছিল কাৰ্যতঃ স্বাধীন।
- বাণিজ্যৰ উন্নতি: তেওঁৰ শাসনকালত বাংলাত বাণিজ্য আৰু শিল্পৰ উন্নতি হয় আৰু বাংলা এক সমৃদ্ধশালী প্ৰদেশলৈ পৰিণত হয়।
১১। শিৱাজীৰ প্ৰশাসনৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মাৰাঠা শক্তিৰ প্রতিষ্ঠাতা শিৱাজীয়ে এক দক্ষ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল —
- অষ্টপ্ৰধান: শিৱাজীয়ে আঠজন মন্ত্ৰীৰ অষ্টপ্ৰধান পৰিষদ গঠন কৰিছিল। প্ৰতিজন মন্ত্ৰীৰ আলাদা দায়িত্ব আছিল।
- কৃষক-যোদ্ধা সৈন্য: শিৱাজীৰ সৈন্যবাহিনী মূলতঃ মাৰাঠা কৃষক-যোদ্ধা কুনবিসকলেৰে গঠিত।
- চৌথ আৰু সৰদেশমুখী কৰ: শিৱাজীয়ে পাৰ্শ্ববৰ্তী অঞ্চলৰ পৰা চৌথ (মুঠ ৰাজহৰ এক চতুৰ্থাংশ) আৰু সৰদেশমুখী (মুঠ ৰাজহৰ এক দশমাংশ) কৰ আদায় কৰিছিল।
- গেৰিলা যুদ্ধ কৌশল: পাহাৰীয়া অঞ্চলত যুদ্ধৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক গেৰিলা কৌশল ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- ধৰ্মীয় সহনশীলতা: শিৱাজী ধৰ্মীয়ভাৱে সহনশীল আছিল।
১২। পেশোৱাসকলে মাৰাঠা শক্তিৰ বিকাশত কি ভূমিকা পালন কৰিছিল?
উত্তৰঃ পেশোৱাসকলে মাৰাঠা শক্তিৰ বিকাশত অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল —
- পেশোৱা পদৱী: পেশোৱাসকল মাৰাঠা ছত্ৰপতিৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী আছিল। সপ্তদশ শতিকাৰ শেষৰ ফালৰ পৰা পেশোৱাসকলেই মাৰাঠা সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰকৃত কৰ্তৃত্ব বহন কৰিছিল।
- সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ: পেশোৱাসকলৰ নেতৃত্বত মাৰাঠাসকলে ১৭২০-ৰ দশকত মালৱা আৰু গুজৰাট দখল কৰে। ১৭৩০-ৰ দশকলৈ মাৰাঠা ৰজাক সমগ্ৰ দাক্ষিণাত্য উপদ্বীপৰ অধিপতি হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়।
- মাৰাঠা মহাসংঘ: পেশোৱাসকলৰ পুনাত ৰাজধানীৰ সৈতে বিভিন্ন মাৰাঠা পৰিয়াল — ছিন্দে (গোৱালিয়ৰ), ভোঁচলে (নাগপুৰ), হলকাৰ (ইন্দোৰ) আৰু গায়কৱাড় (বৰোদা) — মিলি এক মহাসংঘ গঠন কৰে।
- উত্তৰ ভাৰতত অভিযান: পেশোৱাসকলৰ নেতৃত্বত মাৰাঠাসকলে ৰাজপুতানা, পাঞ্জাব আৰু বাংলালৈকে সম্প্ৰসাৰণ ঘটায়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। খালছা পন্থ কি? ই কেতিয়া আৰু কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?
উত্তৰঃ খালছা পন্থ হৈছে শিখসকলৰ যোদ্ধা সম্প্ৰদায়, য’ত বাপ্তিস্মা গ্ৰহণ কৰা শিখসকলেই অন্তৰ্ভুক্ত। ১৬৯৯ চনত শিখসকলৰ দশম গুৰু গুৰু গোবিন্দ সিংহে বৈশাখী উৎসৱৰ দিনা খালছা পন্থ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। খালছাৰ সদস্যসকলে পাঁচটা চিহ্ন (কেশ, কড়া, কাছা, কিৰপান, কাংখা) ধাৰণ কৰে আৰু “সিং” উপাধি গ্ৰহণ কৰে।
২। বান্দা বাহাদুৰ কোন আছিল? তেওঁ কি কৰিছিল?
উত্তৰঃ বান্দা বাহাদুৰ আছিল শিখ সম্প্ৰদায়ৰ এজন শক্তিশালী সামৰিক নেতা। গুৰু গোবিন্দ সিংহৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ শিখসকলক নেতৃত্ব দিছিল। তেওঁ পাঞ্জাবত মোগল কৰ্তৃত্বৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ যুদ্ধ কৰে আৰু লুধিয়ানা আৰু শতদ্ৰু নদীৰ মাজৰ অঞ্চলত শিখ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পাছলৈ মোগলসকলে তেওঁক বন্দী কৰি ১৭১৬ চনত দিল্লীত মৃত্যুদণ্ড দিয়ে।
৩। চৌথ আৰু সৰদেশমুখী কৰ মানে কি?
উত্তৰঃ চৌথ আৰু সৰদেশমুখী হৈছে মাৰাঠাসকলে পাৰ্শ্ববৰ্তী অঞ্চলৰ পৰা আদায় কৰা দুটা কৰ —
- চৌথ: ইয়াৰ অৰ্থ এক চতুৰ্থাংশ। পাৰ্শ্ববৰ্তী অঞ্চলৰ মুঠ ৰাজহৰ এক চতুৰ্থাংশ মাৰাঠাসকলক দিব লাগিছিল।
- সৰদেশমুখী: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে দশমাংশ। পাৰ্শ্ববৰ্তী অঞ্চলৰ মুঠ ৰাজহৰ দহ ভাগৰ এক ভাগ মাৰাঠা ছত্ৰপতিক দিব লাগিছিল।
৪। আছফ জাহ কোন আছিল? হায়দৰাবাদ ৰাজ্য কেনেকৈ স্থাপন হৈছিল?
উত্তৰঃ আছফ জাহ আছিল মোগল দৰবাৰৰ এজন শক্তিশালী অভিজাত আৰু দাক্ষিণাত্যৰ সুবাদাৰ। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল চিন কিলিচ খান। ১৭২৪ চনত মোগল সম্ৰাটে তেওঁক দাক্ষিণাত্য সুবাৰ দায়িত্ব প্ৰদান কৰে। তেওঁ দিল্লীৰ ক্ষমতাৰ সংগ্ৰামত অংশগ্ৰহণ নকৰি দাক্ষিণাত্যত নিজৰ ক্ষমতা সুদৃঢ় কৰাত মনোযোগ দিয়ে। তেওঁ নিজে মনছবদাৰ নিযুক্ত কৰিছিল, নিজে জাগিৰ প্ৰদান কৰিছিল আৰু মোগলৰ নিৰ্দেশ অপেক্ষা নকৰাকৈ স্বাধীনভাৱে শাসন পৰিচালনা কৰিছিল। এইদৰেই হায়দৰাবাদ ৰাজ্যৰ ভেটি পৰিছিল।
৫। জাট সম্প্ৰদায়ৰ উত্থানৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ জাটসকল আছিল মুখ্যতঃ কৃষিজীৱী লোক যি অগ্ৰা আৰু দিল্লীৰ আশে-পাশে বাস কৰিছিল। ঔৰংজেবৰ আমলত তেওঁলোকে মোগল শাসনৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰে। চুৰামনে জাটসকলক একত্ৰিত কৰি মোগলৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তোলে। বদন সিংহে পিছলৈ ভৰতপুৰৰ ওচৰত এক সুদৃঢ় ৰাজ্য গঢ়ি তোলে। মথুৰাৰ পাৰ্শ্ববৰ্তী অঞ্চলত জাটসকলৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰিত আছিল।
৬। নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বাবে কিয় মাৰাত্মক আছিল?
উত্তৰঃ নাদিৰ শ্বাহৰ আক্ৰমণ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বাবে বিধ্বংসী আছিল কাৰণ —
- ইৰানৰ শাসক নাদিৰ শ্বাহে ১৭৩৯ চনত দিল্লী আক্ৰমণ কৰিছিল।
- তেওঁ মোগলৰ বিখ্যাত ময়ূৰ সিংহাসন (Peacock Throne) আৰু কোহিনূৰ হীৰাকে ধৰি বিপুল সম্পদ লুটি নিছিল।
- এই আক্ৰমণে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ আৰ্থিক আৰু সামৰিক আধিপত্য সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰে।
- এই পৰাজয়ৰ পিছৰপৰা আঞ্চলিক শক্তিসমূহ সম্পূৰ্ণ স্বাধীনভাৱে কাম কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল।
৭। অষ্টাদশ শতিকাত উদ্ভৱ হোৱা উত্তৰাধিকাৰী ৰাজ্যসমূহক কেইটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিব পাৰি আৰু কি কি?
উত্তৰঃ অষ্টাদশ শতিকাত উদ্ভৱ হোৱা উত্তৰাধিকাৰী ৰাজ্যসমূহক মূলতঃ তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিব পাৰি —
- প্ৰথম শ্ৰেণী — পুৰণা মোগল প্ৰদেশ: হায়দৰাবাদ (আছফ জাহ), অৱধ (সাদাত খান) আৰু বাংলা (মুৰ্শিদকুলি খান)। এই ৰাজ্যসমূহৰ শাসকসকল প্ৰথমে মোগল কৰ্মচাৰী আছিল।
- দ্বিতীয় শ্ৰেণী — মোগল কৰ্তৃত্বক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা অঞ্চল: মাৰাঠাসকলে দাক্ষিণাত্যত আৰু পিছলৈ সমগ্ৰ ভাৰতত মোগল ক্ষমতাক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।
- তৃতীয় শ্ৰেণী — স্থানীয় চিপাহী, জমিদাৰ বা গোষ্ঠীৰ নেতৃত্বত গঠিত ৰাজ্য: শিখ (জাঠা আৰু মিছল) আৰু জাটসকলে নিজস্ব অঞ্চলত স্বাধীন শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
৮। পাণিপথৰ তৃতীয় যুদ্ধ (১৭৬১) কাৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল আৰু ইয়াৰ ফলাফল কি আছিল?
উত্তৰঃ পাণিপথৰ তৃতীয় যুদ্ধ ১৭৬১ চনত মাৰাঠা মহাসংঘ আৰু আফগান শাসক আহমদ শ্বাহ দুৰ্ৰানীৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল। এই যুদ্ধত মাৰাঠাসকল পৰাজিত হৈছিল আৰু বহুসংখ্যক মাৰাঠা সেনানায়ক নিহত হৈছিল। পাণিপথৰ এই পৰাজয়ে মাৰাঠা শক্তিক সাময়িকভাৱে দুৰ্বল কৰিছিল যদিও পিছত তেওঁলোকে পুনৰ শক্তি সঞ্চয় কৰিছিল।
৯। ৰাজপুত ৰাজ্যসমূহে মোগল শক্তি হ্ৰাসৰ সুযোগ কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ মোগল শক্তি হ্ৰাস পোৱাৰ লগে লগে ৰাজপুত ৰজাসকলে নিজৰ স্বায়ত্তশাসন বৃদ্ধি কৰিছিল। মাৰৱাৰ, মেৱাৰ আৰু আম্বাৰৰ (জয়পুৰ) ৰাজপুত ৰজাসকলে মোগলৰ অধীনতাৰ পৰিৱৰ্তে নিজস্ব ক্ষমতা বৃদ্ধিত মনোযোগ দিছিল। সৱাই ৰাজা জয় সিংহে আম্বাৰৰ পৰা জয়পুৰ নগৰ পাতি নিজৰ ৰাজ্যৰ প্ৰসাৰ ঘটাইছিল। এই ৰাজপুত ৰাজ্যসমূহে মোগলৰ দুৰ্বলতাৰ সুযোগ লৈ নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল।
১০। জাগিৰদাৰী সংকট মানে কি? এই সংকটৰ কাৰণসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ মোগল প্ৰশাসনত মনছবদাৰসকলক পোষ্টৰ পৰিৱৰ্তে ভূমিৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ দিয়া হৈছিল — এই ভূমিকে জাগিৰ বোলা হৈছিল। জাগিৰদাৰী সংকটৰ অৰ্থ হৈছিল মনছবদাৰৰ সংখ্যাতকৈ বিতৰণৰ বাবে উপলব্ধ জাগিৰৰ পৰিমাণ কম হোৱা। ইয়াৰ কাৰণসমূহ আছিল —
- দাক্ষিণাত্যত দীৰ্ঘকালীন যুদ্ধৰ ফলত সামৰিক ব্যয় বৃদ্ধি পায় আৰু জাগিৰদাৰসকলৰ আয় কমি যায়।
- মোগল প্ৰশাসনত জাগিৰদাৰসকলৰ জাগিৰ ঘনাই স্থানান্তৰিত কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোক কোনো নিৰ্দিষ্ট ঠাইত নিজৰ স্থিতি সুদৃঢ় কৰিব পৰা নাছিল।
- অসন্তুষ্ট অভিজাত শ্ৰেণী কেন্দ্ৰীয় শাসনৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ স্বাধীন ক্ষমতা গঢ়িবলৈ আগ্ৰহী হয়।