সাৰাংশ: পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ পানীৰে আবৃত। কিন্তু এই পানীৰ ৯৭ শতাংশ মহাসাগৰত লুণীয়া পানী হিচাপে থাকে, আৰু মাত্ৰ ৩ শতাংশ মিঠা পানী। এই মিঠা পানীৰ বৃহৎ অংশ হিমবাহ আৰু ভূগৰ্ভত আবদ্ধ। সূৰ্যৰ তাপত পানী বাষ্পীভূত হয়, বায়ুমণ্ডলত ঘনীভৱন হৈ মেঘ সৃষ্টি হয় আৰু বৰষুণৰ ৰূপত পুনৰ ভূপৃষ্ঠত পৰে — এই পৰিভ্ৰমণকে পানীচক্ৰ বোলা হয়। পৃথিৱীত পাঁচটা মহাসাগৰ আছে — প্ৰশান্ত, আটলান্টিক, ভাৰত, দক্ষিণ আৰু আৰ্কটিক। প্ৰশান্ত মহাসাগৰ আটাইতকৈ বৃহৎ আৰু গভীৰ। সমুদ্ৰৰ পানীত প্ৰতি ১০০০ গ্ৰামত গড়ে ৩৫ গ্ৰাম লৱণ থাকে। মহাসাগৰীয় পানীৰ গতি তিনিটা ভাগত বিভক্ত — ঢৌ, জোৱাৰ-ভাটা আৰু সাগৰীয় স্ৰোত। চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত জোৱাৰ-ভাটা হয়।

Summary: Chapter 5 “Water” of Class 7 ASSEB Social Science Geography covers the water cycle (evaporation, condensation, precipitation), distribution of water on Earth, the five oceans (Pacific, Atlantic, Indian, Southern, Arctic), ocean movements — waves, tides (high/low, spring/neap), and ocean currents (warm and cold), salinity of ocean water, and water conservation. About 71% of Earth’s surface is water, but only 3% is freshwater. The Pacific Ocean is the largest and deepest. Ocean currents influence coastal climate. Tides result from the gravitational pull of the Moon and Sun and are useful for navigation, fishing, and power generation.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা:

(ক) পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ কিমান অংশ পানীৰে আবৃত?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ প্ৰায় তিনি-চতুৰ্থাংশ (৭১ শতাংশ) অংশ পানীৰে আবৃত।

(খ) আটাইতকৈ বৃহৎ মহাসাগৰখনৰ নাম কি?

উত্তৰঃ প্ৰশান্ত মহাসাগৰ (Pacific Ocean) আটাইতকৈ বৃহৎ মহাসাগৰ।

(গ) সমুদ্ৰৰ পানীত সাধাৰণতে প্ৰতি ১০০০ গ্ৰামত কিমান গ্ৰাম লৱণ থাকে?

উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ পানীত সাধাৰণতে প্ৰতি ১০০০ গ্ৰামত গড়ে ৩৫ গ্ৰাম লৱণ থাকে।

(ঘ) কোন মহাসাগৰ আটাইতকৈ সৰু?

উত্তৰঃ আৰ্কটিক মহাসাগৰ (Arctic Ocean) আটাইতকৈ সৰু মহাসাগৰ।

(ঙ) পূৰ্ণিমা আৰু অমাৱস্যাৰ সময়ত কোন প্ৰকাৰৰ জোৱাৰ হয়?

উত্তৰঃ পূৰ্ণিমা আৰু অমাৱস্যাৰ সময়ত মৰা জোৱাৰ (বসন্ত জোৱাৰ / Spring Tide) হয়।

২। খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) পৃথিৱীত মুঠ পানীৰ মাত্ৰ প্ৰায় ৩ শতাংশ মিঠা পানী।

(খ) সূৰ্যৰ তাপত পানী গেছীয় অৱস্থালৈ পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক বাষ্পীভৱন বোলে।

(গ) সমুদ্ৰৰ পানীত থকা লৱণৰ পৰিমাণক লৱণাক্ততা (Salinity) বোলে।

(ঘ) বায়ুৰ প্ৰভাৱত সমুদ্ৰৰ পৃষ্ঠত পানীৰ উঠানামাক ঢৌ (Wave) বোলে।

(ঙ) প্ৰশান্ত মহাসাগৰ পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ মহাসাগৰ।

(চ) বায়ুমণ্ডলৰ পৰা বৃষ্টি, তুষাৰ আদি ৰূপত পানী পতিত হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াক অৱক্ষেপণ (Precipitation) বোলে।

(ছ) সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰৰ মধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ প্ৰভাৱত জোৱাৰ-ভাটা হয়।

৩। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা:

(ক) পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ ৯৭ শতাংশ মিঠা পানী। — অশুদ্ধ (৯৭% লুণীয়া পানী, ৩% মিঠা পানী।)

(খ) বতাহৰ শক্তিৰ ফলত সাগৰত ঢৌৰ সৃষ্টি হয়। — শুদ্ধ।

(গ) মৃত সাগৰত পানীৰ ঘনত্ব কম হোৱাৰ বাবে মানুহ ভাঁহি থাকে। — অশুদ্ধ (উচ্চ লৱণাক্ততাৰ কাৰণে ঘনত্ব বেছি বাবে মানুহ ভাঁহি থাকে।)

(ঘ) পূৰ্ণিমাৰ সময়ত লঘু জোৱাৰ হয়। — অশুদ্ধ (পূৰ্ণিমাৰ সময়ত মৰা জোৱাৰ হয়।)

(ঙ) সাগৰীয় স্ৰোতে জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে। — শুদ্ধ।

(চ) লেব্ৰাড’ৰ স্ৰোত এটি উষ্ণ সাগৰীয় স্ৰোত। — অশুদ্ধ (লেব্ৰাড’ৰ স্ৰোত শীতল স্ৰোত।)

(ছ) জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তিৰে বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পাৰি। — শুদ্ধ।

৪। চমু উত্তৰ লিখা (৩০ শব্দৰ ভিতৰত):

(ক) পানীচক্ৰ কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি প্ৰক্ৰিয়াৰে পানীয়ে নিৰন্তৰ ৰূপ সলনি কৰি মহাসাগৰ, বায়ুমণ্ডল আৰু স্থলভাগৰ মাজেদি পৰিভ্ৰমণ কৰে, তাকে পানীচক্ৰ বোলে। সূৰ্যৰ তাপত পানী বাষ্পীভূত হয়, মেঘ গঠন কৰে আৰু বৰষুণ হিচাপে পুনৰ পৃথিৱীত পৰে।

(খ) লৱণাক্ততা কাক বোলে?

উত্তৰঃ এক হাজাৰ গ্ৰাম পানীত দ্ৰবীভূত লৱণৰ পৰিমাণ (গ্ৰামত) কিমান আছে, তাকে লৱণাক্ততা বোলে। মহাসাগৰৰ গড় লৱণাক্ততা প্ৰতি ১০০০ গ্ৰামত প্ৰায় ৩৫ গ্ৰাম।

(গ) সমুদ্ৰীয় স্ৰোত কাক বোলে?

উত্তৰঃ মহাসাগৰৰ পৃষ্ঠত নিৰ্দিষ্ট দিশত নিৰন্তৰ প্ৰবাহিত হোৱা জলস্ৰোতক সমুদ্ৰীয় স্ৰোত বোলে। তাপমাত্ৰাৰ ভিত্তিত ইয়াক উষ্ণ স্ৰোত আৰু শীতল স্ৰোত বুলি দুই ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি।

(ঘ) জোৱাৰ-ভাটা কাক বোলে? ইয়াৰ কাৰণ কি?

উত্তৰঃ প্ৰতিদিনে দুবাৰকৈ সমুদ্ৰৰ পানী ওপৰলৈ উঠে আৰু তললৈ নামে। পানী উঠিলে জোৱাৰ হয় আৰু নামিলে ভাটা হয়। চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ প্ৰভাৱত জোৱাৰ-ভাটা হয়।

(ঙ) অৱক্ষেপণ কাক বোলে?

উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ পৰা বৃষ্টিপাত, তুষাৰপাত, শিলাবৃষ্টি আৰু তুহিনৰ ৰূপত পানী ভূপৃষ্ঠত পতিত হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে অৱক্ষেপণ বোলে।

(চ) মৰা জোৱাৰ কেতিয়া হয়?

উত্তৰঃ পূৰ্ণিমা আৰু অমাৱস্যাৰ সময়ত সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু পৃথিৱী এক সৰলৰেখাত থাকে। এই সময়ত সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰৰ সম্মিলিত মধ্যাকৰ্ষণ শক্তিয়ে সৰ্বোচ্চ জোৱাৰ সৃষ্টি কৰে, তাকে মৰা জোৱাৰ বোলে।

(ছ) লঘু জোৱাৰ কেতিয়া হয়?

উত্তৰঃ প্ৰতিপদ বা অষ্টমীৰ সময়ত চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মধ্যাকৰ্ষণ শক্তি পৃথিৱীৰ ওপৰত বিপৰীত কোণত কাম কৰে। ফলত জোৱাৰৰ উচ্চতা কম হয়, ইয়াকে লঘু জোৱাৰ বোলে।

(জ) ঢৌ কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?

উত্তৰঃ বতাহৰ শক্তিৰ ফলত সাগৰৰ পৃষ্ঠত পানীৰ উঠানামাৰ সৃষ্টি হয়, তাকে ঢৌ বোলে। বতাহ যিমান শক্তিশালী, ঢৌ সিমান ডাঙৰ হয়। ভূমিকম্প বা আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণৰ ফলতো বিশাল ঢৌৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

৫। দীঘল উত্তৰ লিখা (১০০ শব্দৰ ভিতৰত):

(ক) পানীচক্ৰৰ বিভিন্ন পদক্ষেপবোৰ বৰ্ণনা কৰা।

• বাষ্পীভৱন (Evaporation): সূৰ্যৰ তাপত মহাসাগৰ, নদী, হ্ৰদ আদিৰ পানী বাষ্পলৈ পৰিণত হৈ বায়ুমণ্ডললৈ উঠে।
• বাষ্পমোচন (Transpiration): উদ্ভিদে পাতৰ ষ্ট’মাটাৰ মাধ্যমেৰে পানী বাষ্পীয় ৰূপত বায়ুমণ্ডলত এৰি দিয়ে।
• ঘনীভৱন (Condensation): জলীয় বাষ্প ওপৰলৈ উঠি ঠাণ্ডা হৈ সৰু পানীৰ টোপালৰ পৰিণত হয় আৰু মেঘ গঠন কৰে।
• অৱক্ষেপণ (Precipitation): মেঘৰ পৰা বৃষ্টি, তুষাৰ আদি ৰূপত পানী ভূপৃষ্ঠত পতিত হয়।
• পৃষ্ঠপ্ৰবাহ (Surface Run-off): বৰষুণৰ পানী নদী-নলাৰে পুনৰ সাগৰলৈ আহে।

(খ) পৃথিৱীৰ পাঁচটা মহাসাগৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

• প্ৰশান্ত মহাসাগৰ: পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ আৰু সৰ্বাধিক গভীৰ। মাৰিয়ানা খাত ইয়াতে আছে।
• আটলান্টিক মহাসাগৰ: দ্বিতীয় বৃহৎ; S-আকৃতিৰ।
• ভাৰত মহাসাগৰ: তৃতীয় বৃহৎ; ভাৰত উপমহাদেশৰ তিনিফালে বিস্তৃত।
• দক্ষিণ মহাসাগৰ: এন্টাৰ্কটিকাৰ চাৰিওফালে থকা চতুৰ্থ বৃহৎ মহাসাগৰ।
• আৰ্কটিক মহাসাগৰ: উত্তৰ মেৰু অঞ্চলত অৱস্থিত পৃথিৱীৰ সৰ্বতকৈ সৰু মহাসাগৰ।

(গ) সমুদ্ৰীয় স্ৰোত: উষ্ণ আৰু শীতল স্ৰোতৰ মাজৰ পাৰ্থক্য।

উষ্ণ স্ৰোত	শীতল স্ৰোত
বিষুৱ অঞ্চলৰ পৰা মেৰু অঞ্চললৈ প্ৰবাহিত।	মেৰু অঞ্চলৰ পৰা বিষুৱীয় অঞ্চললৈ প্ৰবাহিত।
পাৰ্শ্ববৰ্তী অঞ্চলৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে।	পাৰ্শ্ববৰ্তী অঞ্চলৰ উষ্ণতা হ্ৰাস কৰে।
উদাহৰণ: গালফ স্ট্ৰীম, ব্ৰাজিল স্ৰোত।	উদাহৰণ: লেব্ৰাড’ৰ স্ৰোত, পেৰু স্ৰোত।

(ঘ) জোৱাৰ-ভাটাৰ কাৰণ আৰু প্ৰকাৰ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত সমুদ্ৰৰ পানী উঠা-নামা কৰে।

• উচ্চ জোৱাৰ (High Tide): সমুদ্ৰৰ পানী সৰ্বাধিক ওখ হয়।
• নিম্ন জোৱাৰ / ভাটা (Low Tide): সমুদ্ৰৰ পানী সৰ্বনিম্ন হয়।
• মৰা জোৱাৰ (Spring Tide): পূৰ্ণিমা আৰু অমাৱস্যাত চন্দ্ৰ, পৃথিৱী আৰু সূৰ্য এক সৰলৰেখাত থাকে। অতি উচ্চ জোৱাৰ হয়।
• লঘু জোৱাৰ (Neap Tide): অষ্টমী তিথিত চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য পৃথিৱীৰ সমকোণত থাকে। নিম্ন জোৱাৰ হয়।

(ঙ) পানী সংৰক্ষণৰ উপায়সমূহ।

• পানীৰ অপচয় বন্ধ কৰি মিতব্যয়িতাৰে ব্যৱহাৰ কৰা।
• বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰা (Rain Water Harvesting)।
• কাৰখানাৰ দূষিত পানী পৰিশোধন কৰাৰ পিছতহে নদীলৈ এৰি দিয়া।
• কৃষিত টোপটোপীয়া জলসিঞ্চন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা।
• নদী, হ্ৰদ আৰু পুখুৰীত আৱৰ্জনা নিক্ষেপ নকৰা।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। পৃথিৱীক “নীলা গ্ৰহ” কিয় বোলা হয়?

উত্তৰঃ মহাকাশৰপৰা পৃথিৱীক নীলা দেখা যায়, কাৰণ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ অংশ পানীৰে আবৃত। এই বিশাল পানীৰাশিয়ে পৃথিৱীক নীলা ৰং দিয়ে। এই কাৰণেই পৃথিৱীক “নীলা গ্ৰহ” (Blue Planet) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২। মহাসাগৰৰ পানী মিঠা নহয় কিয়?

উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ পানীত বিভিন্ন লৱণ, বিশেষকৈ সোডিয়াম ক্ল’ৰাইড দ্ৰবীভূত হৈ থাকে। নদীয়ে শিল আৰু মাটিৰপৰা লৱণ ক্ষালন কৰি সমুদ্ৰলৈ বহন কৰি আনে। সমুদ্ৰৰ পানী বাষ্পীভূত হয় কিন্তু লৱণ পিছত থাকি যায়। হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি এই প্ৰক্ৰিয়া চলাৰ ফলত সমুদ্ৰৰ পানী নিমখীয়া হৈ পৰিছে।

প্ৰশ্ন ৩। পাঁচটা মহাসাগৰৰ তুলনামূলক তালিকা।

মহাসাগৰৰ নাম	অৱস্থান	বিশেষত্ব
প্ৰশান্ত মহাসাগৰ	এছিয়া আৰু আমেৰিকাৰ মাজত	পৃথিৱীৰ বৃহত্তম আৰু গভীৰতম; মাৰিয়ানা খাত ইয়াতে
আটলান্টিক মহাসাগৰ	ইউৰোপ, আফ্ৰিকা আৰু আমেৰিকাৰ মাজত	দ্বিতীয় বৃহত্তম; S-আকৃতিৰ
ভাৰত মহাসাগৰ	ভাৰত উপমহাদেশৰ দক্ষিণে	তৃতীয় বৃহত্তম
দক্ষিণ মহাসাগৰ	এন্টাৰ্কটিকাৰ চাৰিওফালে	চতুৰ্থ বৃহত্তম
আৰ্কটিক মহাসাগৰ	উত্তৰ মেৰুত	ক্ষুদ্ৰতম; বেছিভাগ সময় বৰফাবৃত

প্ৰশ্ন ৪। জোৱাৰ-ভাটাৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

• নৌচলাচল: উচ্চ জোৱাৰৰ সময়ত বন্দৰত পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি পায়, গভীৰ তলৰ জাহাজো বন্দৰত প্ৰবেশ কৰিব পাৰে।
• মৎস্য আহৰণ: জোৱাৰৰ সময়ত সমুদ্ৰৰ মাছ উপকূলৰ ওচৰলৈ আহে।
• শক্তি উৎপাদন: জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তিক বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
• লৱণ উৎপাদন: ভাটাৰ সময়ত উপকূলীয় অঞ্চলত লৱণ উৎপাদন কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৫। মহাসাগৰীয় পানীৰ গতিৰ তিনিটা প্ৰকাৰ।

গতিৰ প্ৰকাৰ	কাৰণ	বৈশিষ্ট্য
ঢৌ (Waves)	বতাহৰ শক্তি	সাগৰৰ পৃষ্ঠত পানীৰ উঠানামা
জোৱাৰ-ভাটা (Tides)	চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মধ্যাকৰ্ষণ শক্তি	দিনত দুবাৰ পানীৰ উঠানামা
সমুদ্ৰীয় স্ৰোত (Ocean Currents)	বতাহ, তাপমাত্ৰা, লৱণাক্ততা	নিৰ্দিষ্ট দিশত প্ৰবাহিত জলস্ৰোত

প্ৰশ্ন ৬। “পানী হৈছে জীৱনৰ আধাৰ” — ব্যাখ্যা কৰা।

• মানুহৰ শৰীৰৰ প্ৰায় ৭০% পানীৰে গঠিত। পানী নোহোৱাকৈ শৰীৰৰ কোনো ক্ৰিয়া সম্পন্ন হ’ব নোৱাৰে।
• কৃষিৰ বাবে পানী অপৰিহাৰ্য।
• সকলো জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ বাবে পানী অত্যাৱশ্যকীয়।
• শিল্প-কাৰখানা, বিদ্যুৎ উৎপাদন সকলো কাৰ্যৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজন।