সাৰাংশ: পৃথিৱীখনক বায়ুৰ এক আৱৰণে ঢাকি আছে, ইয়াকে বায়ুমণ্ডল (Atmosphere) বোলে। বায়ুমণ্ডল মূলতঃ নাইট্ৰ’জেন (৭৮%), অক্সিজেন (২১%), আৰ্গন (০.৯৩%), কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (০.০৩%) আৰু অন্যান্য গেছেৰে গঠিত। বায়ুমণ্ডলক পাঁচটা স্তৰত ভাগ কৰা হয় — ট্ৰপস্ফেয়েৰ, স্ট্ৰেটস্ফেয়েৰ, মেজস্ফেয়েৰ, থাৰ্মস্ফেয়েৰ আৰু এক্সস্ফেয়েৰ। মানুহৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰটো হৈছে ট্ৰপস্ফেয়েৰ, য’ত আমাৰ বতৰৰ সকলো পৰিৱৰ্তন ঘটে। বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতাৰ পৰিৱৰ্তনে বতৰ আৰু জলবায়ুৰ সৃষ্টি কৰে।
কোনো ঠাইৰ উষ্ণতা নিৰ্ভৰ কৰে অক্ষাংশ, উচ্চতা, ভূমি-সমুদ্ৰ বিতৰণ আৰু বায়ু প্ৰবাহৰ ওপৰত। উচ্চতা বাঢ়িলে উষ্ণতা কমে — প্ৰতি ১,০০০ মিটাৰ উচ্চতা বাঢ়িলে ৬.৫°C উষ্ণতা কমে। বায়ুমণ্ডলীয় চাপ হৈছে বায়ুৰ ভাৰৰ দ্বাৰা সৃষ্ট চাপ। উচ্চ উষ্ণতা থকা ঠাইত বায়ু হালধীয়া হৈ ওপৰলৈ উঠে আৰু নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়, আৰু শীতল ঠাইত বায়ু গধুৰ হৈ নামি আহে আৰু উচ্চচাপ সৃষ্টি হয়। বায়ু সদায় উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপলৈ প্ৰবাহিত হয়, ইয়াকেই বতাহ বোলা হয়।
বতাহক স্থায়ী বতাহ (বাণিজ্য বতাহ, পশ্চিমা বতাহ, মেৰু বতাহ), সাময়িক বতাহ (মৌচুমী বতাহ, জলবতাহ, স্থলবতাহ) আৰু স্থানীয় বতাহ (লু, ফন, মিষ্ট্ৰেল) — এই তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়। বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণক আৰ্দ্ৰতা বোলে। জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হৈ মেঘ সৃষ্টি কৰে আৰু বৃষ্টিপাত, তুষাৰপাত আদিৰ ৰূপত পৃথিৱীত পৰে। বৃষ্টিপাত তিনি প্ৰকাৰৰ — পৰিচলনীয়, শৈলোৎক্ষেপ আৰু সীমান্তবৰ্তী বৃষ্টিপাত।
Summary: Chapter 4 of Class 7 ASSEB Social Science Geography deals with Air (বায়ু) and the atmosphere. The atmosphere — the blanket of air surrounding Earth — is composed mainly of nitrogen (78%) and oxygen (21%), with traces of argon, carbon dioxide, ozone, and water vapour. It is divided into five layers: troposphere (where all weather occurs), stratosphere (containing the protective ozone layer), mesosphere, thermosphere, and exosphere. Temperature varies with latitude, altitude, distance from the sea, and air circulation. Atmospheric pressure drives winds, which flow from high-pressure to low-pressure zones. Winds are classified as permanent (trade winds, westerlies, polar winds), periodic/seasonal (monsoon, land breeze, sea breeze), and local (Loo, Fohn, Mistral). Humidity refers to water vapour in the air; when air cools and condenses, precipitation occurs as rainfall, snowfall, or sleet. Rainfall types include convectional, orographic (relief), and frontal (cyclonic) rainfall. Weather refers to short-term atmospheric conditions, while climate is the long-term average weather pattern of a region.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ৩০টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া
(ক) বায়ুমণ্ডল কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীখনক চাৰিওফালে আৱৰি থকা বায়ুৰ আৱৰণখনকে বায়ুমণ্ডল বোলে। বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ’জেন, অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, আৰ্গন আৰু অন্যান্য গেছ থাকে। ই পৃথিৱীক সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু জীৱন ধাৰণৰ উপযোগী পৰিৱেশ বজাই ৰাখে।
(খ) বতৰ আৰু জলবায়ু বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ কোনো ঠাইৰ দৈনন্দিন বা কম সময়ৰ বায়ুমণ্ডলীয় অৱস্থাক বতৰ (Weather) বোলা হয়। কোনো ঠাইৰ দীৰ্ঘ সময় ধৰি (প্ৰায় ২৫-৩০ বছৰ) লক্ষ্য কৰা গড় বায়ুমণ্ডলীয় অৱস্থাক জলবায়ু (Climate) বোলা হয়। সহজভাৱে ক’বলৈ গ’লে, বতৰ সলনি হয় কিন্তু জলবায়ু সাধাৰণতে একেই থাকে।
(গ) আৰ্দ্ৰতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণকে আৰ্দ্ৰতা (Humidity) বোলে। সেমেকা বতৰত বায়ুত জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ বেছি থাকে বাবে গৰমত অস্বস্তি অনুভৱ হয়। শুকান বতৰত বায়ুত জলীয় বাষ্প কম থাকে।
(ঘ) বায়ুমণ্ডলীয় চাপ কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰত যি চাপ দিয়ে, তাকে বায়ুমণ্ডলীয় চাপ বা বায়বীয় চাপ (Atmospheric Pressure) বোলে। সমুদ্ৰপৃষ্ঠত বায়ুমণ্ডলীয় চাপ সৰ্বাধিক। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বায়ুৰ ঘনত্ব কমে বাবে বায়ুমণ্ডলীয় চাপও কমে। বায়ুমণ্ডলীয় চাপ বেৰ’মিটাৰেৰে জোখা হয়।
(ঙ) মৌচুমী বতাহ কি?
উত্তৰঃ মৌচুমী বতাহ হৈছে এক সাময়িক বতাহ যি বছৰৰ দুটা নিৰ্দিষ্ট ঋতুত দিশ সলনি কৰে। গ্ৰীষ্মকালত সমুদ্ৰৰ পৰা স্থলভাগলৈ (গ্ৰীষ্মকালীন মৌচুমী) আৰু শীতকালত স্থলভাগৰ পৰা সমুদ্ৰলৈ (শীতকালীন মৌচুমী) বয়। ভাৰতবৰ্ষৰ বৃষ্টিপাতৰ বেছিভাগেই গ্ৰীষ্মকালীন মৌচুমী বতাহৰ কাৰণে হয়।
২। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা
(ক) বায়ুমণ্ডলত সৰ্বাধিক পৰিমাণে থকা গেছটো কোনটো?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত সৰ্বাধিক পৰিমাণে থকা গেছটো হৈছে নাইট্ৰ’জেন (প্ৰায় ৭৮%)।
(খ) মানুহৰ বাবে সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ বায়ুমণ্ডলীয় স্তৰ কোনটো?
উত্তৰঃ মানুহৰ বাবে সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ বায়ুমণ্ডলীয় স্তৰ হৈছে ট্ৰপস্ফেয়েৰ (Troposphere)। এই স্তৰতেই সকলো বতৰৰ পৰিৱৰ্তন হয় আৰু মানুহ, প্ৰাণী, উদ্ভিদ বাস কৰে।
(গ) অ’জন স্তৰ কোন স্তৰত আছে?
উত্তৰঃ অ’জন স্তৰ স্ট্ৰেটস্ফেয়েৰ (Stratosphere) স্তৰত আছে। এই স্তৰত অ’জন গেছৰ পুৰু তৰপ থাকে যি সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতি বেগুনী (Ultra Violet) ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে।
(ঘ) বায়ু কোন দিশে প্ৰবাহিত হয়?
উত্তৰঃ বায়ু সদায় উচ্চচাপৰ ক্ষেত্ৰৰ পৰা নিম্নচাপৰ ক্ষেত্ৰলৈ প্ৰবাহিত হয়। উষ্ণ বায়ু হালধীয়া হৈ ওপৰলৈ উঠে আৰু নিম্নচাপ সৃষ্টি কৰে। শীতল বায়ু গধুৰ হৈ নামি আহে আৰু উচ্চচাপৰ সৃষ্টি কৰে।
(ঙ) শৈলোৎক্ষেপ বৃষ্টিপাত ক’ত হয়?
উত্তৰঃ শৈলোৎক্ষেপ বৃষ্টিপাত পৰ্বতৰ বতাহ অভিমুখী ঢাল (Windward Side)-ত হয়। সেমেকা বতাহ পৰ্বতত বাধা পাই ওপৰলৈ উঠে, ঠাণ্ডা হয় আৰু বৃষ্টিপাত হয়। পৰ্বতৰ বিপৰীত ঢাল (Leeward Side)-ত বৃষ্টিপাত কম হয়, যাক বৃষ্টিচ্ছায়া অঞ্চল বোলে।
(চ) লু কি ধৰণৰ বতাহ?
উত্তৰঃ লু (Loo) হৈছে এক স্থানীয় বতাহ। এই গৰম আৰু শুকান বতাহ গ্ৰীষ্মকালত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ উত্তৰ-পশ্চিম অঞ্চলত পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ বয়। এই বতাহ অত্যন্ত গৰম আৰু মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে ক্ষতিকাৰক।
৩। মিলোৱা
| স্তম্ভ-ক | স্তম্ভ-খ |
|---|---|
| ট্ৰপস্ফেয়েৰ | বতৰৰ পৰিৱৰ্তন হোৱা স্তৰ |
| স্ট্ৰেটস্ফেয়েৰ | অ’জন স্তৰ থকা স্তৰ |
| বাণিজ্য বতাহ | স্থায়ী বতাহ |
| মৌচুমী বতাহ | সাময়িক বতাহ |
| লু | স্থানীয় বতাহ |
| শৈলোৎক্ষেপ বৃষ্টিপাত | পৰ্বতৰ বতাহ অভিমুখী ঢালত হয় |
৪। ৫০টা শব্দৰ ভিতৰত কাৰণ দৰ্শোৱা
(ক) উচ্চ পৰ্বতৰ চূড়াত সদায় ঠাণ্ডা থাকে কিয়?
উত্তৰঃ উচ্চতা বাঢ়িলে বায়ুৰ ঘনত্ব আৰু বায়ুমণ্ডলীয় চাপ কমে। বায়ু বিৰল হোৱাৰ ফলত সূৰ্যৰ তাপ ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা কমে। প্ৰতি ১,০০০ মিটাৰ উচ্চতা বৃদ্ধিত প্ৰায় ৬.৫°C উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। সেইবাবে পৰ্বতৰ চূড়াত সদায় ঠাণ্ডা থাকে আৰু তুষাৰপাত হয়।
(খ) সেমেকা বতৰত অধিক গৰম অনুভৱ হয় কিয়?
উত্তৰঃ সেমেকা বতৰত বায়ুত জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ অত্যধিক থাকে। বায়ু জলীয় বাষ্পৰে পৰিপূৰ্ণ হোৱাৰ বাবে শৰীৰৰ ঘাম বাষ্পীভূত হৈ বায়ুত মিহলি হ’ব নোৱাৰে। ঘামৰ বাষ্পীভৱন নহোৱাৰ ফলত শৰীৰ ঠাণ্ডা হ’ব নোৱাৰে, সেইবাবে সেমেকা বতৰত অধিক গৰম অনুভৱ হয়।
(গ) বিষুৱীয় অঞ্চল মেৰু অঞ্চলতকৈ গৰম কিয়?
উত্তৰঃ বিষুৱীয় অঞ্চলত সূৰ্যৰ ৰশ্মি বছৰৰ সকলো সময়তে প্ৰায় লম্বভাৱে পৰে, ফলত একক ক্ষেত্ৰফলত তাপ বেছি পৰে। মেৰু অঞ্চলত সূৰ্যৰ ৰশ্মি হেলনীয়াকৈ পৰে বাবে একই পৰিমাণৰ তাপ অধিক ক্ষেত্ৰফলত বিয়পি পৰে, ফলত তাপ কম পোৱা যায়। তদুপৰি মেৰু অঞ্চলত দিনৰ দৈৰ্ঘ্যও কম হয়। সেয়েহে বিষুৱীয় অঞ্চল গৰম আৰু মেৰু অঞ্চল ঠাণ্ডা।
(ঘ) সমুদ্ৰৰ ওচৰৰ অঞ্চলত বতৰৰ পৰিৱৰ্তন সমভাবাপন্ন হয় কিয়?
উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ পানী স্থলভাগতকৈ ধীৰে গৰম হয় আৰু ধীৰে ঠাণ্ডা হয়। সেইবাবে সমুদ্ৰৰ ওচৰৰ অঞ্চলত গ্ৰীষ্মকাল অধিক গৰম নহয় আৰু শীতকালো অধিক ঠাণ্ডা নহয় — অৰ্থাৎ বতৰ সমভাবাপন্ন থাকে। সমুদ্ৰৰ পৰা দূৰত থকা অঞ্চলত চৰম জলবায়ু বিৰাজ কৰে।
(ঙ) পৰ্বতৰ বতাহ অভিমুখী ঢালত বৃষ্টিপাত বেছি হয় কিয়?
উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ পৰা আহা সেমেকা বতাহ পৰ্বতৰ বতাহ অভিমুখী ঢালত বাধা পাই ওপৰলৈ উঠে। ওপৰলৈ উঠাৰ লগে লগে বায়ু ঠাণ্ডা হয় আৰু জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হয়। ফলত বতাহ অভিমুখী ঢালত প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত হয়। বিপৰীত ঢালত বায়ু শুকান হৈ নামে বাবে বৃষ্টিপাত কম হয়।
৫। চমু উত্তৰ দিয়া
(ক) বায়ুমণ্ডলৰ স্তৰবোৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলক পাঁচটা স্তৰত ভাগ কৰা হয়—
- ট্ৰপস্ফেয়েৰ (Troposphere): ভূপৃষ্ঠৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ স্তৰ (০–১২ কি.মি. পৰ্যন্ত)। সকলো বতৰৰ পৰিৱৰ্তন এই স্তৰতেই হয়। মানুহ, প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ সকলোৱে এই স্তৰতেই জীৱন যাপন কৰে।
- স্ট্ৰেটস্ফেয়েৰ (Stratosphere): ট্ৰপস্ফেয়েৰৰ ওপৰত থকা স্তৰ (১২–৫০ কি.মি.)। ইয়াত অ’জন স্তৰ আছে যি পৃথিৱীক সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতি বেগুনী ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। বিমান সাধাৰণতে এই স্তৰতেই উৰি থাকে।
- মেজস্ফেয়েৰ (Mesosphere): ৫০–৮০ কি.মি. পৰ্যন্ত বিস্তৃত। মহাকাশৰ পৰা আহা উল্কাবোৰ এই স্তৰত জ্বলি নাইকিয়া হয়।
- থাৰ্মস্ফেয়েৰ (Thermosphere): ৮০–৪০০ কি.মি. পৰ্যন্ত। এই স্তৰত বৈদ্যুতিক কণা থাকে আৰু মেৰু অঞ্চলত ৰঙীন পোহৰ (অৰোৰা/Northern Lights) দেখা যায়।
- এক্সস্ফেয়েৰ (Exosphere): বায়ুমণ্ডলৰ সৰ্বোচ্চ স্তৰ। এই স্তৰত বায়ু অতি পাতল হৈ পৰে আৰু মহাকাশৰ সীমালৈ বিস্তৃত হয়।
(খ) স্থায়ী বতাহ, সাময়িক বতাহ আৰু স্থানীয় বতাহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
| স্থায়ী বতাহ | সাময়িক বতাহ | স্থানীয় বতাহ |
|---|---|---|
| সদায় একটা নিৰ্দিষ্ট দিশতে বয়। | ঋতু বা দিনৰ সময় অনুযায়ী দিশ সলনি কৰে। | নিৰ্দিষ্ট সীমিত অঞ্চলতহে বয়। |
| বছৰৰ সকলো সময়তে এই বতাহ বয়। | বছৰৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ত বা দিনৰ নিৰ্দিষ্ট সময়তহে বয়। | কোনো এটা স্থানৰ ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্যৰ কাৰণে সৃষ্টি হয়। |
| উদাহৰণ: বাণিজ্য বতাহ, পশ্চিমা বতাহ, মেৰু বতাহ। | উদাহৰণ: মৌচুমী বতাহ, জলবতাহ, স্থলবতাহ। | উদাহৰণ: লু (Loo), ফন (Fohn), মিষ্ট্ৰেল (Mistral)। |
(গ) বৃষ্টিপাতৰ প্ৰকাৰবোৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ বৃষ্টিপাত মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ —
- পৰিচলনীয় বৃষ্টিপাত (Convectional Rainfall): গ্ৰীষ্মকালত ভূপৃষ্ঠ অত্যধিক গৰম হৈ বায়ু উষ্ণ আৰু হালধীয়া হয়। এই বায়ু ওপৰলৈ উঠে, ঠাণ্ডা হয় আৰু জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হৈ বজ্ৰপাত-সহ বৃষ্টিপাত হয়।
- শৈলোৎক্ষেপ বৃষ্টিপাত (Orographic / Relief Rainfall): সমুদ্ৰৰ পৰা আহা সেমেকা বতাহ পৰ্বতৰ বাধাত ওপৰলৈ উঠে, ঠাণ্ডা হয় আৰু পৰ্বতৰ বতাহ অভিমুখী ঢালত প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত হয়।
- সীমান্তবৰ্তী বৃষ্টিপাত (Frontal / Cyclonic Rainfall): উষ্ণ বায়ু আৰু শীতল বায়ুৰ সীমান্তত মিলনকালত উষ্ণ বায়ু ওপৰলৈ উঠে, ঘনীভূত হয় আৰু বৃষ্টিপাত হয়।
(ঘ) উষ্ণতা নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰকবোৰ কি কি?
- অক্ষাংশ (Latitude): বিষুৱৰেখাৰ ওচৰৰ ঠাই উষ্ণ আৰু মেৰু অঞ্চলৰ ঠাই শীতল।
- উচ্চতা (Altitude): উচ্চতা বাঢ়িলে উষ্ণতা কমে।
- ভূমি-সমুদ্ৰ বিতৰণ: সমুদ্ৰৰ ওচৰৰ ঠাইত উষ্ণতাৰ তাৰতম্য কম।
- বায়ু প্ৰবাহ: উষ্ণ বায়ুয়ে উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে, শীতল বায়ুয়ে হ্ৰাস কৰে।
- সমুদ্ৰ স্ৰোত: উষ্ণ স্ৰোতে উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে; শীতল স্ৰোতে কমায়।
(ঙ) জলবতাহ আৰু স্থলবতাহ কি? পাৰ্থক্য লিখা।
জলবতাহ (Sea Breeze): দিনৰ বেলা স্থলভাগ সমুদ্ৰতকৈ সোনকালে গৰম হয়। ফলত স্থলভাগৰ ওপৰত নিম্নচাপ আৰু সমুদ্ৰৰ ওপৰত উচ্চচাপ সৃষ্টি হয়। সমুদ্ৰৰ পৰা স্থলভাগলৈ বতাহ বয়, ইয়াকে জলবতাহ বোলে।
স্থলবতাহ (Land Breeze): ৰাতিৰ বেলা স্থলভাগ সমুদ্ৰতকৈ সোনকালে ঠাণ্ডা হয়। ফলত স্থলভাগৰ ওপৰত উচ্চচাপ আৰু সমুদ্ৰৰ ওপৰত নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়। স্থলভাগৰ পৰা সমুদ্ৰলৈ বতাহ বয়, ইয়াকে স্থলবতাহ বোলে।
৬। খালী ঠাই পূৰণ কৰা
(ক) বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ’জেন গেছৰ পৰিমাণ প্ৰায় ৭৮ শতাংশ।
(খ) বায়ুমণ্ডলৰ সকলো বতৰৰ পৰিৱৰ্তন ট্ৰপস্ফেয়েৰ স্তৰত হয়।
(গ) বাণিজ্য বতাহ পৃথিৱীক চাৰিওফালে বিষুৱৰেখাৰ পৰা ৩০° উত্তৰ আৰু দক্ষিণ অক্ষাংশলৈ বয়।
(ঘ) বায়ুমণ্ডলীয় চাপ বেৰ’মিটাৰ যন্ত্ৰেৰে জোখা হয়।
(ঙ) গ্ৰীষ্মকালত (জুন–ছেপ্টেম্বৰ) ভাৰতবৰ্ষত গ্ৰীষ্মকালীন মৌচুমী বতাহ বয়।
(চ) অ’জন স্তৰে পৃথিৱীক সূৰ্যৰ অতি বেগুনী / Ultra Violet (UV) ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। বায়ুমণ্ডলৰ গঠন (Composition of the Atmosphere) বৰ্ণনা কৰা।
| গেছৰ নাম | পৰিমাণ (আনুমানিক) | গুৰুত্ব |
|---|---|---|
| নাইট্ৰ’জেন (N₂) | ৭৮% | উদ্ভিদৰ পুষ্টিৰ বাবে অপৰিহাৰ্য |
| অক্সিজেন (O₂) | ২১% | শ্বাস-প্ৰশ্বাস আৰু দহনক্ৰিয়াৰ বাবে অপৰিহাৰ্য |
| আৰ্গন (Ar) | ০.৯৩% | নিষ্ক্ৰিয় গেছ |
| কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂) | ০.০৩% | সালোক-সংশ্লেষণ আৰু তাপ ধৰি ৰখা |
| জলীয় বাষ্প (Water Vapour) | পৰিবৰ্তনশীল | বৃষ্টিপাত আৰু বতৰ নিৰ্ধাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ |
২। বায়ুচাপ কি? বায়ুচাপ পৰিবৰ্তনৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠত যি চাপ প্ৰয়োগ কৰে, তাকে বায়ুচাপ বোলে। ইয়াক বেৰ’মিটাৰেৰে জোখা হয়। সমুদ্ৰপৃষ্ঠত বায়ুচাপ সৰ্বোচ্চ (১০১৩ মিলিবাৰ)। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বায়ু বিৰল হয় বাবে বায়ুচাপ কমে। উষ্ণ বায়ু হালধীয়া বাবে ওপৰলৈ উঠে আৰু নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়; শীতল বায়ু গধুৰ বাবে নামি আহে আৰু উচ্চচাপ সৃষ্টি হয়।
৩। বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন স্তৰ আৰু তাৰ বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।
| স্তৰ | উচ্চতা | মূল বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|
| ট্ৰপস্ফেয়েৰ | ০–১২ কি.মি. | বতৰৰ পৰিৱৰ্তন হয়; জীৱজগতৰ আবাসস্থল |
| স্ট্ৰেটস্ফেয়েৰ | ১২–৫০ কি.মি. | অ’জন স্তৰ আছে; বিমান চলাচল হয় |
| মেজস্ফেয়েৰ | ৫০–৮০ কি.মি. | উল্কাবোৰ এই স্তৰত জ্বলি নাইকিয়া হয় |
| থাৰ্মস্ফেয়েৰ | ৮০–৪০০ কি.মি. | অৰোৰা পোহৰ দেখা যায় |
| এক্সস্ফেয়েৰ | ৪০০ কি.মি.ৰ ওপৰত | বায়ু অতি পাতল; মহাকাশৰ সীমাৰেখা |
৪। বতৰ (Weather) আৰু জলবায়ু (Climate)ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
| বতৰ (Weather) | জলবায়ু (Climate) |
|---|---|
| কোনো ঠাইৰ স্বল্পকালীন বায়ুমণ্ডলীয় অৱস্থা। | কোনো ঠাইৰ দীৰ্ঘকালীন গড় বায়ুমণ্ডলীয় অৱস্থা। |
| দিনৰ ভিতৰতো বতৰৰ পৰিৱৰ্তন হ’ব পাৰে। | জলবায়ু সাধাৰণতে দীৰ্ঘদিন ধৰি একেই থাকে। |
| উদাহৰণ: আজি আকাশ মেঘলা, কাইলৈ ৰ’দ। | উদাহৰণ: অসমৰ জলবায়ু সেমেকা আৰু বৃষ্টিবহুল। |
৫। মৌচুমী বতাহ কি? ভাৰতৰ কৃষিত মৌচুমী বতাহৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ মৌচুমী বতাহ হৈছে এক সাময়িক বতাহ যি বছৰৰ দুটা নিৰ্দিষ্ট ঋতুত বিপৰীত দিশে বয়। গ্ৰীষ্মকালত ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ স্থলভাগ সমুদ্ৰতকৈ অধিক গৰম হয়, ফলত নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়। সমুদ্ৰৰ পৰা সেমেকা বায়ু স্থলভাগলৈ বয়, ইয়াকে গ্ৰীষ্মকালীন মৌচুমী বতাহ বোলে। ভাৰতবৰ্ষৰ মুঠ বাৰ্ষিক বৃষ্টিপাতৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশই মৌচুমী বতাহৰ ফলত হয়। এই বৃষ্টিপাতৰ ওপৰতেই কৃষিকাৰ্য, নদ-নদীৰ পানীৰ উৎস আৰু ভূমিজলৰ পুনৰ পূৰণ নিৰ্ভৰ কৰে।
৬। বায়ুমণ্ডলৰ গুৰুত্ব কি?
- অক্সিজেন যোগান দি শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সুবিধা কৰে।
- অ’জন স্তৰৰ জৰিয়তে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতি বেগুনী ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক সুৰক্ষিত ৰাখে।
- পৃথিৱীৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- বৃষ্টিপাত, তুষাৰপাত আদি অধোক্ষেপণৰ মাধ্যম।
- মহাকাশৰ পৰা আহা উল্কাসমূহ বায়ুমণ্ডলত জ্বলি নাইকিয়া হয়।
- কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড সালোক-সংশ্লেষণত উদ্ভিদৰ কাঁচামাল হিচাপে কাম কৰে।