সাৰাংশ: আমাৰ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগ সদায় পৰিৱৰ্তনশীল। পৃথিৱীৰ ভূত্বক কেবাখন লিথোস্ফেৰিক পাতেৰে গঠিত যিবোৰ গুৰুমণ্ডলৰ অৰ্ধ-তৰল স্তৰৰ ওপৰত প্ৰতি বছৰে ১-১.৫ চে.মি. গতিৰে গতি কৰি থাকে। পাতৰ গতিৰ ফলত পৃথিৱীৰ ভিতৰৰ পৰা উৎপন্ন শক্তি (অন্তৰ্জাত বা Endogenic Force) ক্ৰিয়া কৰে, যাৰ ফলত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ অগ্নুৎপাত হয়। বাহ্যিক শক্তি (Exogenic Force) যেনে নদী, হিমবাহ, সমুদ্ৰৰ ঢৌ আৰু বায়ুৱে ভূপৃষ্ঠ ক্ষয় কৰে। নদীয়ে মিয়েণ্ডাৰ, অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ, প্লাৱনভূমি আৰু ব-দ্বীপ গঠন কৰে। হিমবাহে U-আকৃতিৰ উপত্যকা আৰু গ্ৰাৱ সৃষ্টি কৰে। সমুদ্ৰৰ ঢৌৱে সামুদ্ৰিক গুহা, সামুদ্ৰিক খিলান, সামুদ্ৰিক স্তম্ভ আৰু বেলাভূমি গঠন কৰে। মৰুভূমিত বতাহে কাঠফুলা শিলা আৰু বালিস্তূপ সৃষ্টি কৰে।
Summary: Chapter 3 “Our Changing Earth” of Class 7 Social Science Geography (ASSEB) explains how the Earth’s surface is constantly changing due to internal and external forces. The lithospheric plates move continuously over the semi-molten asthenosphere, causing earthquakes and volcanic eruptions. External forces — rivers, glaciers, sea waves, and wind — erode the land and deposit material elsewhere. Rivers form meanders, oxbow lakes, flood plains, and deltas in different stages of their course. Glaciers carve U-shaped valleys and leave behind moraines. Sea waves create sea caves, sea arches, sea stacks, and beaches along coastlines. Wind deposits sand to form mushroom rocks and sand dunes in desert regions. All these processes together continuously reshape Earth’s surface over time.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ৩০টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া
(ক) বায়ুমণ্ডল বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ আমাৰ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগক বায়ুৰ এক আৱৰণে আৱৰি আছে, তাকে বায়ুমণ্ডল বোলে। বায়ুমণ্ডল গঠন কৰা প্ৰধান গেছ দুবিধ হৈছে নাইট্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন। ইয়াৰ লগতে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, হিলিয়াম, আৰ্গন, অ’জন আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছো বায়ুমণ্ডলত থাকে।
(খ) ফলকবোৰ এক বছৰত কিমান চে.মি. গতিৰে লৰচৰ কৰে?
উত্তৰঃ বিজ্ঞানীসকলে নিৰ্ণয় কৰা মতে ফলকবোৰ এক বছৰত ১ৰ পৰা ১.৫ চে.মি. গতিৰে লৰচৰ কৰে।
(গ) সাময়িক বতাহৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ যিবোৰ বতাহ বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত বা দিনটোৰ বিভিন্ন সময়ত বলে সেইবোৰক সাময়িক বতাহ বোলে। বায়ুমণ্ডলত হোৱা তাপ আৰু চাপৰ তাৰতম্যৰ কাৰণে এই বতাহ বয়। জলবতাহ, স্থলবতাহ আৰু মৌচুমী বতাহ হৈছে সাময়িক বতাহৰ উদাহৰণ।
(ঘ) বালিস্তূপ কি?
উত্তৰঃ মৰুভূমি অঞ্চলত বিচূৰ্ণীভৱনৰ দ্বাৰা শিলাবোৰ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ যায়। বতাহে এই বালি কণাবোৰ উৰুৱাই নিয়ে। মৰুভূমিৰ কোনো কোনো অঞ্চলত বতাহৰ গতি কমি আহিলে বতাহে কঢ়িয়াই অনা শিল-বালিবোৰ জমা হৈ উঁচা ঢিপৰ সৃষ্টি কৰে, তাকে বালিস্তূপ বোলে।
(ঙ) অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ কি?
উত্তৰঃ নদীৰ মধ্যভাগত নদীয়ে সৰ্পিলগতিত প্ৰবাহিত হৈ মিয়েণ্ডাৰ (Meander) গঠন কৰে। বানপানীৰ সময়ত নদীয়ে নিজৰ বেঁকা পথ এৰি চুটি পথেৰে বৈ যায়। নদীয়ে এৰি যোৱা বেঁকা অংশটো পাছলৈ বিলৰ দৰে পৃথক হৈ পৰে আৰু দেখিবলৈ ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ দৰে হোৱা বাবে ইয়াকে অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ বোলা হয়।
২। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা
(ক) কোনটো গেছে আমাক সূৰ্যৰ অনিষ্টকাৰী ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে?
উত্তৰঃ অ’জন গেছে আমাক সূৰ্যৰ অনিষ্টকাৰী (অতি বেগুনী) ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
(খ) হিমবাহৰ অৱক্ষেপবোৰক কি বোলা হয়?
উত্তৰঃ হিমবাহৰ অৱক্ষেপবোৰক গ্ৰাৱ (Moraine) বোলা হয়।
(গ) পানীৰ ৰূপত পৃথিৱীত পৰা অধোক্ষেপণ কাক বোলা হয়?
উত্তৰঃ পানীৰ ৰূপত পৃথিৱীত পৰা অধোক্ষেপণক বৰষুণ বোলা হয়।
(ঘ) কাঠফুলা আকৃতিৰ শিলা ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ কাঠফুলা (mushroom) আকৃতিৰ শিলা মৰুভূমিত পোৱা যায়।
(ঙ) মানুহৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বায়ুমণ্ডলীয় স্তৰ কোনটো?
উত্তৰঃ মানুহৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বায়ুমণ্ডলীয় স্তৰ হৈছে ট্ৰপস্ফেয়েৰ (Troposphere)।
(চ) অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ ক’ত গঠন হয়?
উত্তৰঃ অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ নদী উপত্যকাত গঠন হয়।
৩। মিলোৱা
| স্তম্ভ-ক | স্তম্ভ-খ |
|---|---|
| বাণিজ্য বতাহ | স্থায়ী বতাহ |
| হিমবাহ | গ্ৰাৱ |
| লু | স্থানীয় বতাহ |
| মিয়েণ্ডাৰ | নদীৰ মধ্যভাগ |
| অ’জন স্তৰ | স্ট্ৰেটস্ফেয়েৰ |
৪। ৫০টা শব্দৰ ভিতৰত কাৰণ দৰ্শাওৱা
(ক) সেমেকা বতৰত কাপোৰ সোনকালে শুকোৱা নহয় কিয়?
উত্তৰঃ সেমেকা বতৰত বায়ুমণ্ডলত ইতিমধ্যে প্ৰচুৰ পৰিমাণে জলীয় বাষ্প থাকে। যেতিয়া বায়ু জলীয় বাষ্পৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ পৰে তেতিয়া কাপোৰৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ বায়ুত মিহলি হোৱাৰ সুযোগ পায় নাপায়, সেইবাবে সেমেকা বতৰত কাপোৰ সোনকালে শুকোৱা নহয়।
(খ) প্লাৱনভূমি সাৰুৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ বানপানীৰ সময়ত নদীয়ে উজনিৰ পৰা বোকা, বালি, পলস আৰু গছৰ অৱশিষ্টসহ বিভিন্ন খনিজ পদাৰ্থ কঢ়িয়াই আনে আৰু প্লাৱনভূমিত জমা কৰে। এই পলস মাটি বহু খনিজ পদাৰ্থেৰে সমৃদ্ধ, সেইবাবে প্লাৱনভূমি কৃষিকাৰ্যৰ বাবে অতি সাৰুৱা হয়।
(গ) মৰুভূমিত শিলাবোৰ কাঠফুলা আকৃতিৰ হয় কিয়?
উত্তৰঃ মৰুভূমিত বতাহে বালিৰ কণা কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে। এই বালিৰ কণা শিলাৰ তলৰ অংশত বেছিকৈ খনন কৰে কাৰণ বতাহে বালি সাধাৰণতে ভূমিৰ কাছতে বৈ নিয়ে। ইয়াৰ ফলত শিলাৰ তলৰ অংশ সোনকালে ক্ষয় হয় আৰু ওপৰৰ অংশটো বহল হৈ থাকে, যাৰ ফলত শিলাবোৰ কাঠফুলা আকৃতিৰ হয়।
(ঘ) মেৰু অঞ্চল বিষুৱীয় অঞ্চলতকৈ বেছি ঠাণ্ডা কিয়?
উত্তৰঃ বিষুৱীয় অঞ্চলত সূৰ্যৰ ৰশ্মি বছৰৰ সকলো সময়তে লম্বভাৱে পৰে, সেইবাবে তাপ বেছি পোৱা যায়। কিন্তু মেৰু অঞ্চলত সূৰ্যৰ ৰশ্মি হেলনীয়াকৈ পৰে, তাপ কম মাটিত পৰে আৰু দিনৰ দৈৰ্ঘ্যও কম হয়, সেইবাবে মেৰু অঞ্চল বিষুৱীয় অঞ্চলতকৈ বেছি ঠাণ্ডা।
৫। চমু উত্তৰ দিয়া
(ক) অন্তৰ্জাত শক্তি আৰু বহিৰ্জাত শক্তি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভিতৰৰ পৰা কাম কৰা শক্তিক অন্তৰ্জাত শক্তি (Endogenic Force) বোলা হয়। এই শক্তিৰ ফলত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ অগ্নুৎপাতৰ দৰে পৰিঘটনা ঘটে। পৃথিৱীৰ বাহিৰৰ পৰা কাম কৰা শক্তিক বহিৰ্জাত শক্তি (Exogenic Force) বোলা হয়। সৌৰতাপ, বায়ু আৰু বৰষুণৰ ফলত হোৱা ক্ষয়কাৰ্য হৈছে বহিৰ্জাত শক্তিৰ উদাহৰণ।
(খ) হিমবাহ আৰু গ্ৰাৱ কি?
উত্তৰঃ পৰ্বতত জমা হোৱা বৰফ গলি নামি অহা বা গলি নাহিলেও নিজৰ ভাৰতে আগবাঢ়ি যোৱা বৰফৰ নদীকে হিমবাহ (Glacier) বোলে। হিমবাহে প্ৰবাহিত হোৱা অঞ্চলৰ মাটি, শিল, পাথৰ আদি কুচি কুচি কৰি আগলৈ কঢ়িয়াই যায়। হিমবাহৰ দ্বাৰা কঢ়িয়াই অনা এই পলস মাটি, শিলখণ্ড আদি একোঠাইত জমা হলে তাকে গ্ৰাৱ (Moraine) বোলে।
(গ) স্থায়ী বতাহ, সাময়িক বতাহ আৰু স্থানীয় বতাহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ বতাহ সদায় এটা নিৰ্দিষ্ট দিশতে বয়, তাক স্থায়ী বতাহ বোলে। উদাহৰণ — বাণিজ্য বতাহ (Trade Winds), পশ্চিমা বতাহ (Westerlies)। যিবোৰ বতাহ বছৰৰ নিৰ্দিষ্ট ঋতুত বা দিনটোৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ত বলে, তাক সাময়িক বতাহ বোলে। উদাহৰণ — মৌচুমী বতাহ, জলবতাহ, স্থলবতাহ। কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত সীমিত এলেকাত বলা বতাহক স্থানীয় বতাহ বোলে। উদাহৰণ — লু (Loo), ফন (Fohn), মিষ্ট্ৰেল।
(ঘ) ব-দ্বীপ কেনেদৰে গঠন হয়?
উত্তৰঃ নদীয়ে সমুদ্ৰৰ মোহনাত উপনীত হোৱাৰ আগতে নদীৰ গতি আস্তে আস্তে কমি আহে। নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা পলস মাটি, বালি আদি সমুদ্ৰৰ মোহনাৰ ওচৰত জমা হয়। ধীৰে ধীৰে এই পলস মাটিয়ে সমুদ্ৰৰ পানীৰ ওপৰলৈ উঠি আহি ভূমি তৈয়াৰ কৰে। ব-দ্বীপৰ আকৃতি গ্ৰীক আখৰ ডেল্টাৰ (Δ) দৰে ত্ৰিভুজীয়া হোৱা বাবে ইয়াক ব-দ্বীপ বোলে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ক্ষয়কাৰ্য (Erosion) মানে কি? নদী কেনেদৰে ক্ষয়কাৰ্য কৰে?
উত্তৰঃ বায়ু, পানী, বৰফ আদিৰ দ্বাৰা ভূপৃষ্ঠৰ শিল, মাটি আদি ভাঙি খহাই নিয়া প্ৰক্ৰিয়াক ক্ষয়কাৰ্য বোলে। নদীয়ে উজনিত শিলখণ্ড গড়াই আনি ভূপৃষ্ঠ কাটি ক্ষয় কৰে। নদীৰ প্ৰবল গতিৰ পানীয়ে পাৰৰ মাটি খহাই নিয়ে। মধ্যভাগত নদীয়ে বাহিৰৰ পাৰ বেছিকৈ ক্ষয় কৰি ভিতৰৰ পাৰত জমা কৰে। এনেদৰে নদীয়ে ভূপৃষ্ঠৰ ৰূপ সলনি কৰে।
২। প্লাৱনভূমি কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ নদীৰ মধ্য আৰু নিম্নভাগত বানপানীৰ সময়ত নদীৰ পানী উপচি পাৰৰ ওচৰৰ সমতল অঞ্চলত বিয়পি পৰে। নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা পলস মাটি এই সমতল অঞ্চলত জমা হয়, ইয়াকে প্লাৱনভূমি বোলে। প্লাৱনভূমিত সাৰুৱা পলস মাটি জমা হয় বাবে এই ভূমি কৃষিকাৰ্যৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী। গাঁৱৰ বেছিভাগ মানুহ নদী উপত্যকাৰ প্লাৱনভূমিত বাস কৰে আৰু কৃষিকাৰ্য কৰে।
৩। সমুদ্ৰৰ ঢৌৱে কেনেদৰে ভূমিৰূপ গঠন কৰে?
উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ ঢৌৱে উপকূলৰ শিল, মাটি খহাই অনা আৰু জমা কৰা প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰে বিভিন্ন ভূমিৰূপ গঠন কৰে। ঢৌৱে উপকূলৰ শিলাৰ গাত আঘাত কৰি বায়ুভৰা গুহা (sea cave) তৈয়াৰ কৰে। বহু বছৰৰ ক্ষয়কাৰ্যৰ ফলত গুহাৰ ছাদ ভাঙি পৰা শিলা স্তম্ভৰ দৰে ৰৈ যায়, যাক সমুদ্ৰ স্তম্ভ (Sea Stack) বোলে। ঢৌৱে কঢ়িয়াই অনা বালি উপকূলত জমা হৈ সমুদ্ৰ সৈকত (Beach) গঠন কৰে।
৪। ভূমিকম্প কিয় হয়? ইয়াৰ পৰিণতি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূত্বক কেইখনমান ফলকেৰে গঠিত। এই ফলকবোৰ সদায় লৰচৰ কৰি থাকে। যেতিয়া দুখন ফলক পৰস্পৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰে বা পৃথক হয়, তেতিয়া ভূপৃষ্ঠ কঁপি উঠে, ইয়াকে ভূমিকম্প বোলে। ভূমিকম্পৰ ফলত ঘৰ-বাৰী ভাঙে, ৰাস্তা ফাটে, সুনামি হয়, ভূমিস্খলন হয় আৰু মানুহৰ ব্যাপক ক্ষতি হয়।
৫। হিমবাহে কেনে কেনে ভূমিৰূপ তৈয়াৰ কৰে?
উত্তৰঃ হিমবাহে প্ৰবাহিত হওঁতে দুফালৰ পৰ্বত গাত ঘঁহনি খাই V-আকৃতিৰ উপত্যকাক U-আকৃতিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। হিমবাহে বিশাল পৰিমাণৰ শিল, মাটি কঢ়িয়াই লৈ যায়। হিমবাহ গলি গলে এই পলস পদাৰ্থবোৰ স্তূপাকাৰে জমা হয়, যাক গ্ৰাৱ (Moraine) বোলে। হিমবাহে খোলা গভীৰ খাঁজ পাছলৈ পানীৰে ভৰি হিমবাহী হ্ৰদ (Glacial Lake) গঠন কৰিব পাৰে।
৬। বায়ুমণ্ডলৰ স্তৰবোৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলক কেইবাটাও স্তৰত ভাগ কৰিব পাৰি। ভূপৃষ্ঠৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ স্তৰটো হৈছে ট্ৰপস্ফেয়েৰ (Troposphere), য’ত বতৰৰ পৰিৱৰ্তন হয় আৰু মানুহ, প্ৰাণী, উদ্ভিদ সকলোৰে জীৱন ইয়াতে চলে। ইয়াৰ ওপৰত আছে স্ট্ৰেটস্ফেয়েৰ (Stratosphere), য’ত অ’জন স্তৰ আছে। অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতি বেগুনী ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে। তাৰ ওপৰত আছে মেজস্ফেয়েৰ, থাৰ্মস্ফেয়েৰ আৰু এক্সস্ফেয়েৰ।
৭। মিয়েণ্ডাৰ কি? এই শব্দটো কোথাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ নদীৰ মধ্যভাগত পানীৰ প্ৰবাহ কমি আহে আৰু নদীয়ে সৰ্পিলগতিত বৈ যায়। এই সৰ্পিল বাঁকবোৰকে মিয়েণ্ডাৰ (Meander) বোলা হয়। এই শব্দটো তুৰস্কৰ মেন্দেৰেছ (Menderes) নদীৰ নামৰ পৰা আহিছে, কাৰণ এই নদীখন অত্যন্ত বেঁকা আৰু সৰ্পিলগতিত প্ৰবাহিত হয়। মিয়েণ্ডাৰৰ বাহিৰৰ পাৰত ক্ষয়কাৰ্য আৰু ভিতৰৰ পাৰত পলস জমা হয়।
৮। বতাহে মৰুভূমিত কি কি ভূমিৰূপ গঠন কৰে?
উত্তৰঃ মৰুভূমিত বতাহে দুটা প্ৰধান ভূমিৰূপ গঠন কৰে। প্ৰথমটো হৈছে কাঠফুলা শিলা — বতাহে বালিৰ কণা কঢ়িয়াই আনি শিলাৰ তলৰ অংশ বেছিকৈ ক্ষয় কৰে, ফলত শিলা কাঠফুলাৰ আকৃতি পায়। দ্বিতীয়টো হৈছে বালিস্তূপ (Sand Dune) — বতাহে বালিৰ কণা উৰুৱাই লৈ গৈ যেতিয়া গতি কমে তেতিয়া সেই বালি জমা হৈ ঢিপ গঠন কৰে, যাকে বালিস্তূপ বোলে। বালিস্তূপৰ আকৃতি অৰ্ধচন্দ্ৰাকাৰ বা বাৰ্খান (Barchan) আকৃতিৰ হ’ব পাৰে।
৯। ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা কেনেকৈ জোখা হয়?
উত্তৰঃ ভূমিকম্পৰ তৰংগ ৰেকৰ্ড কৰিবলৈ চিচমোগ্ৰাফ (Seismograph) নামৰ যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা ৰিক্টাৰ স্কেলত (Richter Scale) জোখা হয়। এই স্কেল ০ৰ পৰা ৯ পৰ্যন্ত হয়। ৭ বা তাৰ বেছি মাত্ৰাৰ ভূমিকম্প অত্যন্ত বিপজ্জনক।
১০। সমুদ্ৰৰ পাৰৰ কাষৰ শিলা খাৰাং হয় কিয়?
উত্তৰঃ সমুদ্ৰৰ ঢৌৱে পাৰৰ শিলত অহৰহ আঘাত কৰে। ঢৌৱে শিলৰ দুৰ্বল অংশত আঘাত কৰি ক্ষয় কৰে। বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি এই ক্ষয়কাৰ্য চলি থাকিলে সমুদ্ৰপাৰৰ শিলাবোৰ ক্ৰমে খাৰাং হৈ পৰে। এনে খাৰাং পাৰকে সামুদ্ৰিক ক্লিফ (Sea Cliff) বোলা হয়।
৬। দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। টেকটোনিক পাতৰ গতি আৰু ইয়াৰ ফলাফল বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূত্বকখন কেবাখন বৃহৎ আৰু কিছুমান সৰু সৰু শিলৰ পাতেৰে গঠিত। এই পাতসমূহক লিথোস্ফেৰিক পাত (Lithospheric Plates) বোলে। পাতসমূহ গুৰুমণ্ডলৰ অৰ্ধ-তৰল অস্থেনোস্ফিয়াৰৰ ওপৰত ভাঁহি থাকে আৰু প্ৰতি বছৰে ১ৰ পৰা ১.৫ চে.মি. গতিৰে লৰচৰ কৰে।
পাতসমূহৰ গতিৰ ফলত তিনিধৰণৰ সংঘৰ্ষ হয়: (১) সংগ্ৰাহী গতি — দুখন পাত ইটোৱে সিটোৰ ফালে আহে, পৰ্বত গঠন হয়। হিমালয় এনেকৈয়ে গঠিত হৈছে। (২) বিচ্ছেদী গতি — দুখন পাত পৰস্পৰৰ পৰা আঁতৰি যায়, মেগমা ওলায়। (৩) পাৰ্শ্বিক গতি — দুখন পাত পাৰ্শ্বিকভাৱে ঘঁহনি খায়।
পাতৰ সংঘৰ্ষৰ ফলত ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গিৰণ, পৰ্বতমালাৰ উৎপত্তি আৰু সুনামী হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২। নদীয়ে কেনেকৈ বিভিন্ন ভূমিৰূপ গঠন কৰে? মিয়েণ্ডাৰ, অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ, প্লাৱনভূমি আৰু ব-দ্বীপৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ নদী পৰ্বতীয় অংশত দ্ৰুতগতিত প্ৰবাহিত হৈ ক্ষয়কাৰ্য কৰে। সমভূমিত নামিলে গতি কমে আৰু পলি জমা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
- মিয়েণ্ডাৰ (Meander): নদী সমভূমিত সৰ্পিলগতিত প্ৰবাহিত হয়। এফালে ক্ষয় কৰে আৰু আনফালে পলি জমা কৰে। এনেকৈ আঁকোবাঁকো বাঁক সৃষ্টি হয়। এই নামটো তুৰস্কৰ মেন্দেৰেছ নদীৰ নামৰ পৰা আহিছে।
- অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ (Oxbow Lake): মিয়েণ্ডাৰৰ বাঁক অধিক বাঢ়ে। বানপানীৰ সময়ত নদীয়ে চুটি পথেৰে বৈ যায়। পুৰণি বেঁকা অংশ বিচ্ছিন্ন হৈ ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ হ্ৰদ সৃষ্টি হয়।
- প্লাৱনভূমি (Flood Plain): বানপানীৰ সময়ত নদীয়ে দুই পাৰ উপচি পলি জমা কৰে। বানপানী শুকালে পৰ নদীৰ দুয়োকাষে উৰ্বৰ সমতল ভূমি থাকে। এই ভূমিত কৃষি ভালকৈ হয়।
- ব-দ্বীপ (Delta): নদী সমুদ্ৰৰ মোহানাত পোৱাৰ আগতে গতি কমে। কঢ়িয়াই অহা পলি জমা হয়। ধীৰে ধীৰে গ্ৰীক আখৰ Δ আকৃতিৰ ভূমি গঠন হয়। উদাহৰণ — গঙ্গাৰ ব-দ্বীপ সুন্দৰবন।
প্ৰশ্ন ৩। হিমবাহ আৰু সমুদ্ৰৰ ঢৌৱে সৃষ্ট ভূমিৰূপ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
হিমবাহৰ কাৰ্য: হিমবাহ হৈছে বৰফৰ নদী। পৰ্বতৰ ঢালত বৰফ সঞ্চিত হৈ ধীৰে ধীৰে তললৈ নামে। গতি কৰোঁতে দুফালৰ শিল ক্ষয় কৰে আৰু V-আকৃতিৰ উপত্যকাক U-আকৃতিলৈ পৰিণত কৰে। হিমবাহৰ সৈতে বাহিত শিল-মাটি-বালিৰ স্তূপক গ্ৰাৱ বা মোৰেইন (Moraine) বোলে।
সমুদ্ৰৰ ঢৌৱে সৃষ্ট ভূমিৰূপ:
- সামুদ্ৰিক গুহা (Sea Cave): ঢৌৱে পাৰৰ শিলৰ দুৰ্বল অংশ ক্ষয় কৰি গুহা গঠন কৰে।
- সামুদ্ৰিক খিলান (Sea Arch): গুহাৰ ছাদ খাং হৈ খিলানৰ ৰূপ লয়।
- সামুদ্ৰিক স্তম্ভ (Sea Stack): খিলানৰ ওপৰ অংশ পৰি গ’লে স্তম্ভ থাকি যায়।
- বেলাভূমি (Beach): ঢৌৱে পলি আৰু বালি পাৰত জমা কৰে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ শব্দাৱলী (Key Terms)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অর্থ |
|---|---|
| Lithospheric Plate | লিথোস্ফেৰিক পাত |
| Endogenic / Internal Force | অন্তৰ্জাত শক্তি |
| Exogenic / External Force | বহিৰ্জাত শক্তি |
| Earthquake | ভূমিকম্প |
| Focus / Seismic Focus | অগ্নিকেন্দ্ৰ (ভূমিকম্পৰ উৎসস্থান) |
| Epicentre | অধিকেন্দ্ৰ (Focus-ৰ ওপৰৰ ভূপৃষ্ঠস্থান) |
| Volcano | আগ্নেয়গিৰি |
| Magma | মেগমা (ভূত্বকৰ ভিতৰৰ গলিত শিল) |
| Lava | লাভা (বাহিৰলৈ ওলোৱা গলিত শিল) |
| Meander | মিয়েণ্ডাৰ (নদীৰ আঁকোবাঁকো বাঁক) |
| Oxbow Lake | অশ্বখুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ |
| Flood Plain | প্লাৱনভূমি |
| Delta | ব-দ্বীপ |
| Glacier | হিমবাহ (বৰফৰ নদী) |
| U-shaped Valley | U-আকৃতিৰ উপত্যকা |
| Moraine (Grav) | গ্ৰাৱ (হিমবাহৰ সৈতে জমা শিল-মাটি) |
| Sea Cave | সামুদ্ৰিক গুহা |
| Sea Arch | সামুদ্ৰিক খিলান |
| Sea Stack | সামুদ্ৰিক স্তম্ভ |
| Beach | বেলাভূমি / সমুদ্ৰ সৈকত |
| Sand Dune | বালিস্তূপ |
| Mushroom Rock | কাঠফুলা শিলা |
| Erosion | ক্ষয়কাৰ্য |
| Deposition | সঞ্চয় কাৰ্য |
| Tsunami | সুনামী |
| Richter Scale | ৰিক্টাৰ স্কেল (ভূমিকম্পৰ মাপ) |
| Seismograph | চিচমোগ্ৰাফ (ভূমিকম্প পৰিমাপ যন্ত্ৰ) |