সাৰাংশ: পৃথিৱীৰ ভিতৰত অধ্যায়ত পৃথিৱীৰ আভ্যন্তৰীণ গঠনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰপৰা কেন্দ্ৰলৈকে তিনিটা প্ৰধান স্তৰ আছে — ভূত্বক (Crust), গুৰুমণ্ডল (Mantle) আৰু কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core)। ভূত্বক হৈছে পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ কঠিন আৱৰণ যিটো গড়ে প্ৰায় ২০ কিল’মিটাৰ ডাঠ। ছিলিকন আৰু এলুমিনিয়ামৰে গঠিত বাবে ইয়াক “ছিয়াল” (Sial) বোলা হয়। গুৰুমণ্ডল প্ৰায় ২,৯০০ কিল’মিটাৰ ডাঠ আৰু ছিলিকন-মেগনেছিয়ামেৰে (Sima) গঠিত। কেন্দ্ৰমণ্ডল লো আৰু নিকেলেৰে (Nife) গঠিত। পৃথিৱীৰ ভূত্বকত তিন প্ৰকাৰৰ শিল পোৱা যায় — আগ্নেয় শিল, গেদীয় শিল আৰু ৰূপান্তৰিত শিল। মণিক হৈছে প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা অজৈৱিক গোটা পদাৰ্থ। হীৰা হৈছে আটাইতকৈ টান মণিক।

Summary: Chapter 2 “Inside Our Earth” of Class 7 Social Science Geography (ASSEB) explores the internal structure of the Earth and the nature of rocks and minerals. The Earth’s interior has three main layers: the Crust (Sial — composed of silicon and aluminium, about 20 km thick on average), the Mantle (Sima — silicon and magnesium, about 2,900 km thick), and the Core (Nife — nickel and iron, about 3,486 km thick). Rocks are classified into three types — igneous rocks (formed by cooling of magma or lava; e.g., granite and basalt), sedimentary rocks (formed by deposition and compaction of sediments; fossils are found only here; e.g., sandstone, limestone), and metamorphic rocks (formed when existing rocks are transformed by heat and pressure; e.g., limestone becomes marble, coal becomes diamond). These three rock types continuously transform into one another in a process called the rock cycle. Minerals are naturally occurring inorganic solids with definite chemical composition. Diamond is the hardest known mineral. Soil is formed from the weathering of rocks and is essential for all plant and animal life.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা:

(ক) পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰপৰা কেন্দ্ৰলৈ ৪/৩/২ টা স্তৰেৰে গঠিত।

উত্তৰঃ ৩ টা স্তৰেৰে গঠিত।

(খ) ভূত্বক গড়ে প্ৰায় ২০/৩০/২৫ কিল’মিটাৰ ডাঠ।

উত্তৰঃ ২০ কিল’মিটাৰ ডাঠ।

(গ) পৃথিৱীৰ গৰ্ভ মানে হ’ল — ভূত্বক/গুৰুমণ্ডল/কেন্দ্ৰমণ্ডল।

উত্তৰঃ কেন্দ্ৰমণ্ডল।

(ঘ) জীৱাষ্ম সাধাৰণতে গেদীয় শিল/আগ্নেয় শিল/ৰূপান্তৰিত শিলত পোৱা যায়।

উত্তৰঃ গেদীয় শিলত পোৱা যায়।

(ঙ) আটাইতকৈ টান মণিকবিধ হ’ল — সোণ/হীৰা/দস্তা।

উত্তৰঃ হীৰা।

২। খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) ভূপৃষ্ঠৰপৰা অভ্যন্তৰ ভাগলৈ ক্ৰমান্বয়ে _______ বাঢ়ি গৈ থাকে।

উত্তৰঃ উত্তাপ।

(খ) ভূত্বক স্তৰক _______ বুলিও জনা যায়।

উত্তৰঃ ছিয়াল।

(গ) মাটি _______ আৰু _______ পদাৰ্থৰে গঠিত।

উত্তৰঃ জৈৱিক আৰু অজৈৱিক।

(ঘ) মেগমাৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা শিলক _______ শিল বোলে।

উত্তৰঃ আগ্নেয়।

(ঙ) মণিকবোৰ সাধাৰণতে _______ পদাৰ্থ।

উত্তৰঃ কঠিন।

৩। চমু উত্তৰ লিখা (৩০ শব্দৰ ভিতৰত):

(ক) ভূত্বক বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ কঠিন আৱৰণটোক ভূত্বক বোলা হয়। পৰ্বত, পাহাৰ, মালভূমি, সমভূমি, সাগৰ, মহাসাগৰ ভূত্বকতে অৱস্থিত। ভূত্বকটো গড়ে প্ৰায় ২০ কিলোমিটাৰ ডাঠ। ভূত্বকৰ শিলবোৰ সাধাৰণতে ছিলিকন আৰু এলুমিনিয়াম পদাৰ্থৰে গঠিত বাবে ইয়াক “ছিয়াল” (Sial) স্তৰ বোলা হয়।

(খ) আগ্নেয় শিল কাক বোলে?

উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক কাৰণত পৃথিৱীৰ খোলাৰ ফাঁট মেলিলে মেগমা বাহিৰলৈ ওলাই আহি লাভা হিচাপে ভূ-পৃষ্ঠত জমা হয়। এইবোৰ বায়ুৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি তাপ বিকিৰণ কৰি গোট মাৰে — এইদৰে আগ্নেয় শিলৰ সৃষ্টি হয়। মেগমা বাহিৰলৈ ওলাই আহিব নোৱাৰি ভূ-পৃষ্ঠৰ ভিতৰতো শীতল হৈ এই শিলৰ সৃষ্টি হয়।

(গ) মাটি বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ শীত, তাপ, বতাহ, বৰষুণ আদি প্ৰাকৃতিক কাৰকৰ প্ৰভাৱৰ ফলত শিলৰ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ অংশসমূহ বিভিন্ন ঠাইত জমা হৈ যি কোমল অংশৰ সৃষ্টি কৰে, তাকে মাটি বোলে। মাটি জৈৱিক আৰু অজৈৱিক পদাৰ্থৰে গঠিত।

(ঘ) মণিক কি?

উত্তৰঃ পৃথিৱীত প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা অজৈৱিক গোটা পদাৰ্থসমূহেই হ’ল মণিক। মণিকবোৰ সাধাৰণতে কঠিন পদাৰ্থ। বৰণ, বৰ্ণৰেখা, ৰূপ আৰু স্বচ্ছতা আদিবোৰ হৈছে মণিকৰ মূল ধৰ্ম। মণিক দুই ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি — (ক) শিল গঠনকাৰী মণিক আৰু (খ) আকৰ গঠনকাৰী মণিক।

(ঙ) হিউমাছ কাক বোলে?

উত্তৰঃ সাধাৰণতে মাটিৰ জৈৱিক উপাদানকেই হিউমাছ বোলে। মাটিত মিহলি হৈ থকা গছ-গছনিৰ ডাল-পাতৰ অংশ, বিভিন্ন জীৱ-জন্তু আৰু কীট-পতংগৰ মৃতদেহ, কেঁচু আদিৰ পচা অংশ অনুজীৱৰ প্ৰভাৱত হিউমাছৰ সৃষ্টি হয়।

৪। উত্তৰ লিখা (১০০ শব্দৰ ভিতৰত):

(ক) পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰপৰা অভ্যন্তৰ ভাগলৈ প্ৰধান স্তৰ কেইটা আৰু কি কি? বিৱৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰপৰা কেন্দ্ৰলৈকে তিনিটা প্ৰধান স্তৰ আছে।

(ক) ভূত্বক (Crust): পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ কঠিন আৱৰণটোক ভূত্বক বোলে। ই গড়ে প্ৰায় ২০ কিল’মিটাৰ ডাঠ। মহাদেশীয় অংশত ১৬–৬০ কিল’মিটাৰ আৰু মহাসাগৰৰ তলিত ৫–১০ কিল’মিটাৰ ডাঠ। ছিলিকন আৰু এলুমিনিয়াম পদাৰ্থৰে গঠিত বাবে ইয়াক ছিয়াল (Sial) স্তৰ বোলা হয়।

(খ) গুৰুমণ্ডল (Mantle): ভূত্বকৰ ঠিক তলৰ দ্বিতীয় স্তৰটোক গুৰুমণ্ডল বোলে। ই প্ৰায় ২,৯০০ কিল’মিটাৰ ডাঠ। ছিলিকন আৰু মেগনেছিয়ামেৰে গঠিত বাবে ইয়াক ছিমা (Sima) স্তৰ বোলে। এই স্তৰত তাপমাত্ৰা আৰু চাপ অত্যন্ত বেছি।

(গ) কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core): গুৰুমণ্ডলৰ তলৰ স্তৰটোক কেন্দ্ৰমণ্ডল বোলে। ই প্ৰায় ৩,৪৮৬ কিল’মিটাৰ ডাঠ। লো আৰু নিকেলেৰে গঠিত বাবে ইয়াক নিফে (Nife) স্তৰ বোলা হয়। ভূপৃষ্ঠৰপৰা অভ্যন্তৰ ভাগলৈ যোৱাৰ লগে লগে উত্তাপ ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ি যায়।

(খ) শিল কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? প্ৰতিটোৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ উৎপত্তিৰ ভিত্তিত শিল তিনি প্ৰকাৰ —

(ক) আগ্নেয় শিল (Igneous Rock): পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ মেগমা বাহিৰলৈ ওলাই লাভা হিচাপে ভূপৃষ্ঠত জমা হয়। বায়ুৰ সংস্পৰ্শত তাপ বিকিৰণ কৰি গোট মাৰে আৰু আগ্নেয় শিলৰ সৃষ্টি হয়। কেতিয়াবা মেগমা বাহিৰলৈ ওলাই আহিব নোৱাৰি ভূ-পৃষ্ঠৰ ভিতৰতো শীতল হৈ এই শিলৰ সৃষ্টি হয়। গ্ৰেনাইট আৰু বাছল্ট ইয়াৰ উদাহৰণ।

(খ) গেদীয় শিল (Sedimentary Rock): আগ্নেয় শিল শীত, তাপ, বতাহ, বৰষুণৰ প্ৰভাৱত ভাঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হয়। এই চূৰ্ণ অংশ নদী আৰু হিমবাহৰ দ্বাৰা সাগৰ বা হ্ৰদত জমা হয়। বছৰ বছৰ ধৰি চাপ, তাপ আৰু ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াত গোট মাৰি গেদীয় শিলৰ সৃষ্টি হয়। জীৱাষ্ম এই শিলতহে পোৱা যায়।

(গ) ৰূপান্তৰিত শিল (Metamorphic Rock): আগ্নেয় বা গেদীয় শিল অধিক চাপ আৰু তাপৰ প্ৰভাৱত ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন হৈ নতুন শিলৰ সৃষ্টি হয় — এইবোৰকে ৰূপান্তৰিত শিল বোলে। যেনে চূনশিলৰ পৰা মাৰ্বল, কয়লাৰ পৰা হীৰা।

(গ) শিল আৰু মাটিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

শিল	মাটি
পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ গোটা আৰু আপেক্ষিকভাৱে টান পদাৰ্থ।	শিলৰ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কোমল অংশেৰে গঠিত।
শিলবোৰ কঠিন।	মাটিবোৰ কোমল।
শিলত জৈৱিক পদাৰ্থ নাথাকে।	মাটি জৈৱিক আৰু অজৈৱিক পদাৰ্থৰে গঠিত।
শিলত সাধাৰণতে হিউমাছ নাথাকে।	মাটিত হিউমাছ থাকে যি উদ্ভিদ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।

(ঘ) “মাটি অবিহনে গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু জীয়াই থাকিব নোৱাৰে” — এই কথা উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ মাটি আমাৰ জীৱনৰ আধাৰ। মাটি অবিহনে গছ-গছনি আৰু জীৱ-জন্তুৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ নহয় — কাৰণ:

• গছ-গছনিয়ে মাটিৰ পৰাই শিপাৰ জৰিয়তে খাদ্য আৰু পানী গ্ৰহণ কৰে।
• মাটিত থকা নাইট্ৰজেন, পটেছিয়াম, মেগনেছিয়াম, লো, তাম আদি খনিজ পদাৰ্থ উদ্ভিদ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
• জীৱ-জন্তুৱে উদ্ভিদ খাই বাঁচে — আৰু উদ্ভিদ মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
• মানুহৰ খেতি-বাতি, খাদ্য উৎপাদন, বাসস্থান — সকলো মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
• হিউমাছযুক্ত মাটি উৰ্বৰ হয় আৰু কৃষিৰ বাবে উপযুক্ত।

সেয়েহে মাটি আমাৰ পৃথিৱীৰ এক অমূল্য সম্পদ।

(ঙ) মাটি গঠনত জলবায়ুৰ প্ৰভাৱ বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ মাটি গঠনত জলবায়ুৰ প্ৰভাৱ অপৰিহাৰ্য। শিলৰ পৰাই মাটিৰ সৃষ্টি হয়। শিলবোৰ জলবায়বীয় কাৰক — শীত, তাপ, বতাহ, ৰ’দ, বৰষুণৰ প্ৰভাৱত জহি-খহি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ পৰে। অধিক বৰষুণৰ ঠাইত শিলৰ বিয়োজন বেছি হয় আৰু মাটি দ্ৰুতভাৱে গঠন হয়। ঠাণ্ডা ঠাইত শিলৰ ফাঁটত পানী জমা হৈ বৰফ হয় আৰু ই সম্প্ৰসাৰিত হৈ শিল ভাঙে। সূৰ্যৰ তাপ আৰু বতাহে শিলৰ বিয়োজনত সহায় কৰে। এইদৰে দীৰ্ঘদিন ধৰি জলবায়ুৰ প্ৰভাৱত শিল ভাঙি মাটিৰ সৃষ্টি হয়।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰমণ্ডলক “নিফে” কিয় বোলা হয়?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰমণ্ডল মূলতঃ নিকেল (Nickel — Ni) আৰু লো (Iron — Fe) পদাৰ্থেৰে গঠিত। এই দুটা মৌলৰ ৰাসায়নিক সংকেতৰ প্ৰথম অক্ষৰ লৈ — Ni + Fe = Nife — কেন্দ্ৰমণ্ডলক “নিফে” (Nife) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২। ছিয়াল আৰু ছিমা বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ভূত্বকৰ শিলবোৰ ছিলিকন (Silicon — Si) আৰু এলুমিনিয়াম (Aluminium — Al) পদাৰ্থৰে গঠিত। এই দুটা মৌলৰ আদ্যক্ষৰ লৈ ভূত্বককে ছিয়াল (Sial) বোলে। গুৰুমণ্ডলৰ শিলবোৰ ছিলিকন (Silicon — Si) আৰু মেগনেছিয়াম (Magnesium — Ma) পদাৰ্থৰে গঠিত। এই দুটা মৌলৰ আদ্যক্ষৰ লৈ গুৰুমণ্ডলক ছিমা (Sima) বোলে।

প্ৰশ্ন ৩। মেগমা আৰু লাভাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ উচ্চ তাপত গলি থকা শিলৰ পদাৰ্থক মেগমা বোলে। যেতিয়া এই মেগমা আগ্নেয়গিৰিৰ ফাটেদি বাহিৰলৈ ওলাই আহে, তেতিয়া ইয়াক লাভা বোলা হয়। অৰ্থাৎ মেগমা পৃথিৱীৰ ভিতৰত থাকে, লাভা ভূপৃষ্ঠত প্ৰবাহিত হয়।

প্ৰশ্ন ৪। জীৱাষ্ম কাক বোলে? ই কোন শিলত পোৱা যায়?

উত্তৰঃ প্ৰাচীন কালৰ জীৱ-জন্তু বা গছ-গছনিৰ অৱশিষ্ট অংশ শিলত সংৰক্ষিত হৈ থকা ৰূপকে জীৱাষ্ম বোলে। জীৱাষ্ম সাধাৰণতে গেদীয় শিলতহে পোৱা যায়, কাৰণ গেদীয় শিল স্তৰে স্তৰে জমা হোৱাৰ সময়ত জীৱৰ দেহাৱশেষ তাৰ মাজত পোতা যায়।

প্ৰশ্ন ৫। মণিকৰ দুটা প্ৰকাৰ উল্লেখ কৰি প্ৰতিটোৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ মণিকক দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি —

• শিল গঠনকাৰী মণিক: যি মণিকবোৰে শিল গঠন কৰে। যেনে — কোৱাৰ্টজ, ফেল্ডস্পাৰ, মাইকা।
• আকৰ গঠনকাৰী মণিক: যি মণিকৰ পৰা আকৰ (Ore) পোৱা যায় আৰু বিভিন্ন শিল্পত ব্যৱহাৰ হয়। যেনে — হীৰা, সোণ, লো, তাম।

প্ৰশ্ন ৬। ভূত্বকৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ভূত্বক আমাৰ জীৱনৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। কাৰণ —

• সকলো পৰ্বত, পাহাৰ, সমভূমি, নদী, সাগৰ ভূত্বকতে অৱস্থিত।
• মানুহ, জীৱ-জন্তু, উদ্ভিদ — সকলো ভূত্বকৰ ওপৰতে বাস কৰে।
• মাটি, শিল আৰু মণিক সকলো ভূত্বকৰ পৰাই পোৱা যায়।
• কৃষি, বাসস্থান, শিল্প — সকলো ভূত্বকৰ সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

প্ৰশ্ন ৭। হিউমাছ মাটিৰ বাবে কিয় প্ৰয়োজনীয়?

উত্তৰঃ হিউমাছ মাটিৰ জৈৱিক উপাদান। ই মাটিক উৰ্বৰ কৰে আৰু গছ-গছনিৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। হিউমাছে মাটিৰ জলধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে আৰু মাটিক কোমল ৰাখে। ইয়াত থকা পুষ্টিকৰ উপাদান গছৰ শিপাই সহজে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। সেয়েহে হিউমাছযুক্ত মাটি কৃষিৰ বাবে অতি উপযুক্ত।

প্ৰশ্ন ৮। শিলাচক্ৰ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ আগ্নেয় শিল, গেদীয় শিল আৰু ৰূপান্তৰিত শিল পৰস্পৰে ৰূপান্তৰিত হৈ থকাৰ অবিৰত প্ৰক্ৰিয়াকে শিলাচক্ৰ (Rock Cycle) বোলা হয়। মেগমা ঠাণ্ডা হৈ আগ্নেয় শিল হয়। আগ্নেয় শিল খহাই-গলাই পলস্তৰ হৈ গেদীয় শিল গঠন কৰে। গেদীয় বা আগ্নেয় শিল তাপ-চাপত ৰূপান্তৰিত শিল হয়। পুনৰ উচ্চ তাপত গলি মেগমালৈ পৰিণত হয়। এইদৰে চক্ৰ চলি থাকে।

প্ৰশ্ন ৯। পৃথিৱীৰ তিনিটা স্তৰৰ নাম আৰু প্ৰধান পদাৰ্থ এটা তালিকাত দেখুওৱা।

স্তৰৰ নাম	প্ৰধান পদাৰ্থ	আনুমানিক ডাঠতা	বিকল্প নাম
ভূত্বক (Crust)	ছিলিকন, এলুমিনিয়াম	গড় ২০ কি.মি.	ছিয়াল (Sial)
গুৰুমণ্ডল (Mantle)	ছিলিকন, মেগনেছিয়াম	প্ৰায় ২,৯০০ কি.মি.	ছিমা (Sima)
কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core)	লো, নিকেল	প্ৰায় ৩,৪৮৬ কি.মি.	নিফে (Nife)

প্ৰশ্ন ১০। তিনি প্ৰকাৰৰ শিলৰ তুলনামূলক তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।

বিষয়	আগ্নেয় শিল	গেদীয় শিল	ৰূপান্তৰিত শিল
উৎপত্তি	মেগমা/লাভা ঠাণ্ডা হৈ	পলস্তৰ জমা আৰু চাপেৰে	তাপ আৰু চাপৰ প্ৰভাৱত
স্তৰ	নাথাকে	থাকে	প্ৰায়ে থাকে
জীৱাষ্ম	পোৱা নাযায়	পোৱা যায়	পোৱা নাযায়
উদাহৰণ	গ্ৰেনাইট, বাছল্ট	বালিশিল, চূনশিল	মাৰ্বল, স্লেট, হীৰা