সাৰাংশ: পৰিবেশ মানে আমাৰ চাৰিওফালে থকা সকলো কিছু — মাটি, পানী, বায়ু, গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু তথা মানুহে নিজে নিৰ্মাণ কৰা বস্তুসমূহ। পৰিবেশক মূলতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ আৰু মানৱসৃষ্ট পৰিবেশ। পৃথিৱীৰ চাৰিটা মূল মণ্ডল হৈছে — স্থলমণ্ডল, জলমণ্ডল, বায়ুমণ্ডল আৰু জৈৱমণ্ডল। স্থলমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীৰ কঠিন ভূত্বক যি খনিজ সম্পদ, বন, কৃষিভূমি আদি যোগান ধৰে। জলমণ্ডলে পৃথিৱীৰ সকলো জলভাগ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। বায়ুমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীক আৱৰি ধৰা গেছৰ আৱৰণ যি সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক ৰশ্মিৰ পৰা জীৱক ৰক্ষা কৰে। জৈৱমণ্ডল হৈছে সেই সংকীৰ্ণ অঞ্চল য’ত স্থল, জল আৰু বায়ু পৰস্পৰ ক্ৰিয়া কৰি জীৱৰ বিকাশ সাধন কৰে। পৰিবেশত থকা সজীৱ উপাংশবোৰক জৈৱিক উপাংশ আৰু নিৰ্জীৱ উপাংশবোৰক অজৈৱিক উপাংশ বোলা হয়। জীৱসমূহ আৰু তাৰ চৌপাশৰ পৰিবেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰে গঠিত তন্ত্ৰটোক বাস্তুতন্ত্ৰ বোলে। মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে পৰিবেশ পৰিৱৰ্তন কৰে, কিন্তু অত্যধিক পৰিবেশ বিনাশে পৰিবেশ অৱনমনৰ সৃষ্টি কৰে।

Summary: Chapter 1 of Class 7 Geography introduces the concept of environment — everything around us including land, water, air, plants, animals, and human-made structures. The environment is broadly divided into natural environment and human-made environment. Earth has four major domains: the Lithosphere (solid crust providing land, minerals, forests), the Hydrosphere (all water bodies), the Atmosphere (the blanket of gases protecting life from harmful sun rays), and the Biosphere (the narrow zone where land, water, and air interact to support life). Living components of the environment are called biotic components (plants and animals) while non-living components are called abiotic components (air, soil, water). The system formed by the interaction of living organisms with their surrounding environment is called an ecosystem. Humans modify the environment to fulfil their needs, but excessive exploitation leads to environmental degradation, threatening life on Earth. This chapter is essential for ASSEB Class 7 students to understand how to live sustainably with their environment.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা:

(ক) তলৰ কোনটো প্ৰাকৃতিক বাস্তুতন্ত্ৰ নহয়?

(i) মৰুভূমি (ii) একুৱেৰিয়াম (iii) বনাঞ্চল (iv) হ্ৰদ

উত্তৰঃ (ii) একুৱেৰিয়াম।

(খ) তলৰ কোনটো মানৱ পৰিবেশৰ উপাংশ নহয়?

(i) স্থলভাগ (ii) ধৰ্ম (iii) সম্প্ৰদায় (iv) আৰ্থিক অৱস্থা

উত্তৰঃ (i) স্থলভাগ।

(গ) তলৰ কোনটো মানৱসৃষ্ট পৰিবেশৰ উদাহৰণ?

(i) পৰ্বত (ii) নদী (iii) ৰাস্তা (iv) গছ

উত্তৰঃ (iii) ৰাস্তা।

(ঘ) তলৰ কোনটো পৰিবেশৰ বাবে ভাবুকি?

(i) গছ ৰোপণ (ii) জনসংখ্যা বৃদ্ধি (iii) বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (iv) বন সংৰক্ষণ

উত্তৰঃ (ii) জনসংখ্যা বৃদ্ধি।

২। খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) পৃথিৱীৰ কঠিন আৱৰণটোক _______ বোলে।

উত্তৰঃ স্থলমণ্ডল।

(খ) পৃথিৱীৰ সকলো জলভাগক একেলগে _______ বোলে।

উত্তৰঃ জলমণ্ডল।

(গ) পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে থকা গেছৰ আৱৰণটোক _______ বোলে।

উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডল।

(ঘ) সজীৱ জীৱ আৰু তাৰ পৰিবেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াই _______ গঠন কৰে।

উত্তৰঃ বাস্তুতন্ত্ৰ।

(ঙ) _______ হৈছে সেই সংকীৰ্ণ মণ্ডল য’ত স্থল, জল আৰু বায়ু পৰস্পৰ ক্ৰিয়া কৰি জীৱৰ অস্তিত্ব বজাই ৰাখে।

উত্তৰঃ জৈৱমণ্ডল।

৩। নিম্নলিখিত শব্দবোৰৰ সৈতে সংজ্ঞা মিলোৱা:

শব্দ	সংজ্ঞা
জৈৱমণ্ডল	স্থল, জল আৰু বায়ু পৰস্পৰ ক্ৰিয়া কৰা সংকীৰ্ণ মণ্ডল য’ত জীৱৰ বিকাশ হয়।
বায়ুমণ্ডল	পৃথিৱীক আৱৰি ধৰা বায়ুৰ আৱৰণ।
জলমণ্ডল	পৃথিৱীৰ সকলো জলভাগৰ সমষ্টি।
পৰিবেশ	আমাৰ চাৰিওফালে থকা সকলো কিছু — আমাৰ পৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থা।
স্থলমণ্ডল	পৃথিৱীৰ কঠিন ভূত্বক যি পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমিৰে গঠিত।

৪। চমু উত্তৰ লিখা (৩০ শব্দৰ ভিতৰত):

(ক) বাস্তুতন্ত্ৰ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ জীৱসমূহ আৰু তাৰ চৌপাশৰ পৰিবেশৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক কাৰকসমূহৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰদ্বাৰা শক্তি আৰু পদাৰ্থৰ বিনিময় হয়। এই গোটেই তন্ত্ৰটোক বাস্তুতন্ত্ৰ বোলে। যেনে — বনাঞ্চল, হ্ৰদ আদি প্ৰতিটোৱেই এক-একটা বাস্তুতন্ত্ৰ।

(খ) প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ দ্বাৰা নিজে নিজে গঠিত পৰিবেশক প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ বোলে। মাটি, পানী, বায়ু, গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু আদিয়ে প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ গঠন কৰে। পৰ্বত, নদী, বন, সাগৰ আদি প্ৰাকৃতিক পৰিবেশৰ উদাহৰণ।

(গ) পৰিবেশৰ প্ৰধান উপাংশসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ পৰিবেশৰ প্ৰধান উপাংশ তিনিটা — (ক) প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ (মাটি, পানী, বায়ু, গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু), (খ) মানৱসৃষ্ট পৰিবেশ (ঘৰ-দুৱাৰ, ৰাস্তা, দলং, উদ্যোগ), আৰু (গ) মানৱ পৰিবেশ (সমাজ, সম্প্ৰদায়, ধৰ্ম, আৰ্থিক ব্যৱস্থা)।

(ঘ) মানৱসৃষ্ট পৰিবেশৰ চাৰিটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ মানৱসৃষ্ট পৰিবেশৰ উদাহৰণ হৈছে — (ক) ঘৰ-দুৱাৰ, (খ) ৰাস্তা-ঘাট, (গ) দলং, (ঘ) উদ্যোগ আৰু কাৰখানা। এইবোৰ মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজনত নিৰ্মাণ কৰিছে।

(ঙ) স্থলমণ্ডল বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ কঠিন ভূত্বক বা উপৰিভাগৰ শক্ত আৱৰণটোক স্থলমণ্ডল বোলে। ই শিল, মণিক আৰু মাটিৰে গঠিত। স্থলমণ্ডলত পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি, উপত্যকা আদি ভূ-ৰূপ দেখা যায়। ই বনাঞ্চল, কৃষিভূমি আৰু খনিজ সম্পদ যোগান ধৰে।

(চ) জৈৱিক পৰিবেশৰ দুটা প্ৰধান উপাংশ কি?

উত্তৰঃ জৈৱিক পৰিবেশৰ দুটা প্ৰধান উপাংশ হৈছে — (ক) উদ্ভিদ (গছ-গছনি, ঘাঁহ-বন আদি) আৰু (খ) প্ৰাণী (মানুহকে ধৰি সকলো জীৱ-জন্তু, চৰাই-চিৰিকটি, কীট-পতংগ)।

(ছ) জৈৱমণ্ডল বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সেই সংকীৰ্ণ মণ্ডলটোক জৈৱমণ্ডল বোলে য’ত স্থল, জল আৰু বায়ু পৰস্পৰ ক্ৰিয়া কৰি জীৱৰ অস্তিত্ব বজাই ৰাখে। জৈৱমণ্ডলত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী — উভয় প্ৰকাৰৰ জীৱ একেলগে বাস কৰে।

৫। উত্তৰ লিখা (১০০ শব্দৰ ভিতৰত):

(ক) মানুহে কিয় পৰিবেশ পৰিৱৰ্তন কৰে? বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ মানুহে বিভিন্ন মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে পৰিবেশ পৰিৱৰ্তন কৰে। মানুহৰ খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, যাতায়াত, বাণিজ্য আদি প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে পৰিবেশৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আদিতে মানুহে গুহাত বাস কৰিছিল, কিন্তু ক্ৰমে কৃষিকাৰ্য, গৃহ নিৰ্মাণ, উদ্যোগ আদি আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে মানুহে পৰিবেশ বেছিকৈ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ ধৰিলে। চাকৰ আৱিষ্কাৰ, কৃষি বিপ্লৱ আৰু শিল্প বিপ্লৱে মানুহৰ পৰিবেশ পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিলে। কিন্তু অত্যধিক পৰিবেশ পৰিৱৰ্তনে বাস্তুতন্ত্ৰ ধ্বংস কৰে আৰু জীৱ-জন্তুৰ বাসস্থান নষ্ট কৰে। সেয়েহে পৰিবেশ সংৰক্ষণৰ প্ৰতি সচেতন হোৱা আৱশ্যক।

(খ) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল কিয়? বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ মাজত এক নিৰ্ভৰযোগ্য পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বিদ্যমান। উদ্ভিদে সালোক সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত বায়ুমণ্ডলৰ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰি অক্সিজেন নিৰ্গত কৰে। প্ৰাণীয়ে সেই অক্সিজেন উশাহলৈ গ্ৰহণ কৰে আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড এৰি দিয়ে — যিটো পুনৰ উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰে। প্ৰাণীয়ে উদ্ভিদ খাই জীয়াই থাকে আৰু উদ্ভিদৰ পৰাগ সংযোজনত সহায় কৰে। প্ৰাণীৰ মৃত্যুৰ পিছত তাৰ দেহ পচি মাটিৰ সাৰ হয় — যি পুনৰ উদ্ভিদৰ খাদ্য হয়। এইদৰে উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

(গ) পৰিবেশৰ চাৰিটা মণ্ডল সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৰিবেশ চাৰিটা মূল মণ্ডলৰে গঠিত:

(ক) স্থলমণ্ডল (Lithosphere): পৃথিৱীৰ কঠিন ভূত্বক বা উপৰিভাগৰ শক্ত আৱৰণটো স্থলমণ্ডল। ইয়াত পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি, উপত্যকা আদি বিভিন্ন ভূ-ৰূপ আছে। বনাঞ্চল, কৃষিভূমি, খনিজ সম্পদ আৰু মানৱ বসতিৰ আধাৰ হৈছে স্থলমণ্ডল।

(খ) জলমণ্ডল (Hydrosphere): পৃথিৱীৰ সকলো জলভাগ — নদী, হ্ৰদ, সাগৰ, মহাসাগৰ, ভূগৰ্ভস্থ পানী, তুষাৰ আদিৰে গঠিত মণ্ডলটো জলমণ্ডল। পৃথিৱীৰ প্ৰায় তিনিভাগ জলমণ্ডলে আচ্ছাদিত। জলমণ্ডল জীৱনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।

(গ) বায়ুমণ্ডল (Atmosphere): পৃথিৱীক আৱৰি ধৰা বায়ুৰ আৱৰণটো বায়ুমণ্ডল। নাইট্ৰজেন, অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, আৰ্গন আৰু অন্যান্য গেছেৰে বায়ুমণ্ডল গঠিত। ই সূৰ্যৰ অতিবেগুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা জীৱক ৰক্ষা কৰে আৰু পৃথিৱীৰ তাপমাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

(ঘ) জৈৱমণ্ডল (Biosphere): পৃথিৱীৰ সেই সংকীৰ্ণ মণ্ডলটো জৈৱমণ্ডল য’ত স্থল, জল আৰু বায়ু পৰস্পৰ ক্ৰিয়া কৰি জীৱৰ বিকাশ সাধন কৰে। জৈৱমণ্ডল সকলো জীৱন্ত জীৱৰ আবাসস্থল।

(ঘ) পৰিবেশ অৱনমন বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ কাৰণসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ ফলত পৰিবেশৰ মানদণ্ড হ্ৰাস পোৱাক পৰিবেশ অৱনমন বোলা হয়। পৰিবেশ অৱনমনৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে —

• দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু ইয়াৰ ফলত সম্পদৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ।
• বনাঞ্চল ধ্বংস কৰি কৃষিভূমি আৰু বসতিৰ প্ৰসাৰ।
• কলকাৰখানাৰ বৰ্জিত পদাৰ্থ নদী, পুখুৰী আদিত নিক্ষেপ।
• যানবাহনৰ ধোঁৱা আৰু উদ্যোগৰ পৰা নিৰ্গত বিষাক্ত গেছে বায়ু প্ৰদূষণ কৰা।
• ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্যৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰে মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত কৰা।

পৰিবেশ অৱনমন ৰোধ কৰিবলৈ সচেতনতা বৃদ্ধি, গছ ৰোপণ, সম্পদৰ সুষম ব্যৱহাৰ আৰু পৰিবেশ সংৰক্ষণ আইনৰ কাৰ্যকৰী প্ৰয়োগ প্ৰয়োজন।

(ঙ) জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাংশৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

জৈৱিক উপাংশ	অজৈৱিক উপাংশ
সজীৱ জীৱ-জগতক জৈৱিক উপাংশ বোলে।	নিৰ্জীৱ পদাৰ্থসমূহক অজৈৱিক উপাংশ বোলে।
উদাহৰণ: গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু, অণুজীৱ, মানুহ।	উদাহৰণ: মাটি, পানী, বায়ু, সূৰ্যৰ পোহৰ, তাপমাত্ৰা।
জৈৱিক উপাংশবোৰ জন্ম লয়, বৃদ্ধি পায় আৰু মৃত্যু হয়।	অজৈৱিক উপাংশবোৰ প্ৰাকৃতিক কাৰণত সৃষ্টি হয়; ইহঁতৰ জীৱন চক্ৰ নাই।
জৈৱিক উপাংশে অজৈৱিক উপাংশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।	অজৈৱিক উপাংশে জৈৱিক উপাংশৰ বিকাশত সহায় কৰে।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। পৰিবেশ বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণসহ লিখা।

উত্তৰঃ আমাৰ চাৰিওফালে থকা সকলো বস্তু, ঘটনা আৰু পৰিস্থিতিৰ সমষ্টিকে পৰিবেশ বোলা হয়। ইয়াত প্ৰাকৃতিক বস্তু যেনে মাটি, পানী, বায়ু, গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু — আৰু মানুহে নিৰ্মাণ কৰা বস্তু যেনে ঘৰ, ৰাস্তা, দলং — দুয়োটাই অন্তৰ্ভুক্ত। ফৰাচী শব্দ “environ” ৰ পৰা “environment” শব্দটোৰ উৎপত্তি যাৰ অৰ্থ হৈছে “পৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থা”। সহজ কথাত ক’বলৈ গ’লে — আমাৰ চাৰিওফালে যা দেখো, শুনো, অনুভৱ কৰো — সেয়াই আমাৰ পৰিবেশ।

প্ৰশ্ন ২। প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ আৰু মানৱসৃষ্ট পৰিবেশৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ	মানৱসৃষ্ট পৰিবেশ
প্ৰকৃতিৰ দ্বাৰা নিজে নিজে গঠিত।	মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজনত নিৰ্মাণ কৰা।
উদাহৰণ: পৰ্বত, নদী, বন, সাগৰ, বায়ু।	উদাহৰণ: ঘৰ, দলং, ৰাস্তা, কাৰখানা, পাৰ্ক।
মানুহৰ হস্তক্ষেপ নোহোৱাকৈ বিদ্যমান।	মানুহৰ হস্তক্ষেপ অবিহনে সৃষ্টি নহয়।
এই পৰিবেশ পৃথিৱীৰ আদিৰে পৰা আছে।	মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশৰ লগে লগে গঠিত হৈছে।

প্ৰশ্ন ৩। বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীৰ জীৱসমূহক কেনেদৰে ৰক্ষা কৰে?

উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীৰ জীৱসমূহক বিভিন্নভাৱে ৰক্ষা কৰে:

• বায়ুমণ্ডলত থকা অ’জ’ন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেগুনীয়া (UV) ৰশ্মিৰ পৰা জীৱক ৰক্ষা কৰে।
• বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীৰ তাপমাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি জীৱনৰ উপযোগী পৰিবেশ বজাই ৰাখে।
• বায়ুমণ্ডলত থকা অক্সিজেন জীৱৰ উশাহ লোৱাৰ বাবে আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড উদ্ভিদৰ সালোক সংশ্লেষণৰ বাবে প্ৰয়োজন।
• বায়ুমণ্ডলে মহাকাশৰ উল্কাপিণ্ডৰ আঘাতৰ পৰাও পৃথিৱীক সুৰক্ষিত ৰাখে।

প্ৰশ্ন ৪। স্থলমণ্ডলে আমাৰ জীৱনত কেনেদৰে অবদান ৰাখে?

উত্তৰঃ স্থলমণ্ডল আমাৰ জীৱনৰ আধাৰ। ইয়াৰ অবদানসমূহ হৈছে:

• স্থলমণ্ডলে কৃষিভূমি যোগান দিয়ে য’ত খাদ্যশস্য উৎপাদন হয়।
• বনাঞ্চলৰ যোগান ধৰে যি অক্সিজেন, কাঠ, ঔষধি গুণসম্পন্ন উদ্ভিদ আদি দিয়ে।
• বিভিন্ন খনিজ সম্পদ যেনে লো, কয়লা, তেল আদি স্থলমণ্ডলত পোৱা যায়।
• মানুহ, জীৱ-জন্তুৰ বাসস্থান স্থলমণ্ডলতে অৱস্থিত।
• চৰণীয়া পথাৰ, বাসস্থান নিৰ্মাণৰ ভূমি স্থলমণ্ডলে দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৫। মানুহে পৰিবেশ কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন কৰে? উদাহৰণসহ লিখা।

উত্তৰঃ মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে বিভিন্নভাৱে পৰিবেশ পৰিৱৰ্তন কৰে:

• কৃষিকাৰ্যৰ বাবে: বনাঞ্চল পৰিষ্কাৰ কৰি খেতিপথাৰ বনোৱা হয়।
• বসতিৰ বাবে: প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ নষ্ট কৰি ঘৰ-দুৱাৰ, চহৰ-নগৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়।
• যোগাযোগৰ বাবে: পৰ্বত কাটি ৰাস্তা, নদীৰ ওপৰত দলং নিৰ্মাণ কৰা হয়।
• উদ্যোগৰ বাবে: কাৰখানা নিৰ্মাণ কৰি পৰিবেশত ধোঁৱা-প্ৰদূষণ কৰা হয়।
• জলবিদ্যুৎৰ বাবে: নদীত বান্ধ দি বৃহৎ জলাধাৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৬। পৰিবেশ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ আমি কি কি কৰিব পাৰো?

উত্তৰঃ পৰিবেশ সংৰক্ষণৰ বাবে আমি তলত দিয়া কামবোৰ কৰিব পাৰো:

• অধিক গছ ৰোপণ কৰা আৰু বন ধ্বংস ৰোধ কৰা।
• প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ কমোৱা আৰু পৰিবেশ বান্ধৱ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা।
• পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰা আৰু নদী-পুখুৰী পৰিষ্কাৰ ৰখা।
• সৌৰশক্তি, বায়ুশক্তি আদি নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বঢ়োৱা।
• আৱৰ্জনা যথাস্থানত পেলোৱা আৰু পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা।
• পৰিবেশ সংক্ৰান্তীয় আইনসমূহ মানি চলা।

প্ৰশ্ন ৭। বাস্তুতন্ত্ৰত উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰঃ বাস্তুতন্ত্ৰত প্ৰতিটো জীৱৰ নিজস্ব ভূমিকা আছে:

(ক) উদ্ভিদ (উৎপাদক): উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰ, পানী আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড ব্যৱহাৰ কৰি সালোক সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা নিজৰ খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে। এইদৰে উদ্ভিদে উৎপাদক হিচাপে কাম কৰে আৰু সকলো প্ৰাণীৰ খাদ্যৰ আধাৰ।

(খ) প্ৰাণী (উপভোক্তা): শাকাহাৰী প্ৰাণীয়ে (প্ৰাথমিক উপভোক্তা) গছ-গছনি খায়। মাংসাহাৰী প্ৰাণীয়ে (দ্বিতীয় উপভোক্তা) শাকাহাৰী প্ৰাণী খায়। সৰ্বভোজী প্ৰাণীয়ে উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী দুয়োটাই খায়।

(গ) অণুজীৱ (বিয়োজক): বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ আদি অণুজীৱে মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ দেহ বিয়োজিত কৰে। এইদৰে পুষ্টিদ্ৰব্য পুনৰ মাটিলৈ আহে আৰু পুষ্টিচক্ৰ সম্পূৰ্ণ হয়।

প্ৰশ্ন ৮। “পৰিবেশ ৰক্ষা কৰা মানে নিজকে ৰক্ষা কৰা” — এই কথাষাৰ বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ মানুহ আৰু পৰিবেশ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল। পৰিবেশৰপৰাই মানুহে শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে অক্সিজেন, খাদ্যৰ বাবে উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী, পানী, আশ্ৰয়ৰ বাবে কাঠ আৰু পাথৰ আদি পায়। পৰিবেশ নষ্ট হ’লে এই সম্পদসমূহ কমি আহে আৰু মানুহৰ জীৱন বিপদত পৰে। বায়ু প্ৰদূষণে শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সমস্যা কৰে, পানী প্ৰদূষণে ৰোগ বিয়পায়, মাটি প্ৰদূষণে খাদ্যৰ মান হ্ৰাস কৰে। সেয়েহে পৰিবেশ ৰক্ষা কৰাটো মানুহৰ নিজৰ স্বাৰ্থতেই প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ৯। পৃথিৱীৰ চাৰিটা মণ্ডলৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ দিয়া।

মণ্ডল	ইংৰাজি নাম	সংজ্ঞা	উদাহৰণ
স্থলমণ্ডল	Lithosphere	পৃথিৱীৰ কঠিন ভূত্বক।	পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি।
জলমণ্ডল	Hydrosphere	পৃথিৱীৰ সকলো জলভাগ।	নদী, সাগৰ, হ্ৰদ, ভূগৰ্ভস্থ পানী।
বায়ুমণ্ডল	Atmosphere	পৃথিৱীক আৱৰি ধৰা গেছৰ আৱৰণ।	নাইট্ৰজেন, অক্সিজেন, অ’জ’ন স্তৰ।
জৈৱমণ্ডল	Biosphere	স্থল, জল, বায়ু মিলিত সংকীৰ্ণ জীৱন-মণ্ডল।	বনাঞ্চল, মহাসাগৰৰ জীৱ, মাটিৰ অণুজীৱ।

প্ৰশ্ন ১০। পৰিবেশ প্ৰদূষণৰ প্ৰকাৰসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ পৰিবেশ প্ৰদূষণ মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ:

(ক) বায়ু প্ৰদূষণ: যানবাহনৰ ধোঁৱা, কাৰখানাৰ বিষাক্ত গেছ, জ্বলোৱা আৱৰ্জনা আদিৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষিত হয়। ই শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ৰোগ আৰু এচিড বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰে।

(খ) পানী প্ৰদূষণ: কাৰখানাৰ বৰ্জিত পদাৰ্থ, গৃহস্থালীৰ আৱৰ্জনা, ৰাসায়নিক সাৰ আদি নদী-পুখুৰীত পৰিলে পানী প্ৰদূষণ হয়। ই জলজ জীৱনক ক্ষতি কৰে আৰু মানুহৰ ৰোগৰ কাৰণ হয়।

(গ) মাটি প্ৰদূষণ: ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক দ্ৰব্য, প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা আদিৰ ফলত মাটি প্ৰদূষিত হয়। ই মাটিৰ উৰ্বৰাশক্তি নষ্ট কৰে আৰু খাদ্যৰ মান হ্ৰাস কৰে।