ভাৰতত ভক্তিবাদ আৰু সামাজিক সমন্বয় — প্ৰশ্ন উত্তৰ
HSLC Guru লৈ আপোনাক স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ)ৰ সপ্তম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞানৰ নৱম অধ্যায় “ভাৰতত ভক্তিবাদ আৰু সামাজিক সমন্বয়”ৰ সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন, সাৰাংশ আৰু শব্দাৰ্থ সহজ অসমীয়াত আগবঢ়ালোঁ। পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ পাবলৈ এই সমাধানসমূহ মনোযোগেৰে অধ্যয়ন কৰক।
সাৰাংশ: ভাৰতীয় সমাজত অতীতৰেপৰা বিভিন্ন ধৰ্মীয় মতাদৰ্শ আৰু বিশ্বাস প্ৰচলিত হৈ আহিছে। মধ্যযুগত বিভিন্ন বিশ্বাস আৰু প্ৰচলিত প্ৰথাৰ সংমিশ্ৰণে এক নতুন আধ্যাত্মিক ধাৰাৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাক সমন্বয়বাদ (Syncretism) বোলা হয়। সংস্কৃত ‘ভজ’ ধাতুৰপৰা অহা ‘ভক্তি’ৰ অৰ্থ হ’ল ঈশ্বৰক পূজা কৰা বা আনুগত্য প্ৰকাশ কৰা। ভক্তি শব্দৰ প্ৰথম উল্লেখ উপনিষদত পোৱা যায়। কঠোৰ নিয়ম-নীতিৰ পৰিৱৰ্তে ঈশ্বৰৰ প্ৰতি ভক্তি আৰু সমৰ্পণৰ যোগেদি মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি বুলি প্ৰচাৰ কৰা এই মত সপ্তম শতিকাত পোন প্ৰথমে বৰ্তমানৰ তামিলনাডু অঞ্চলত আলবাৰ আৰু নায়নাৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজত উত্থান হৈছিল।
শংকৰাচাৰ্যই অদ্বৈতবাদ (আত্মা আৰু পৰমাত্মা অভিন্ন) প্ৰচাৰ কৰিছিল, দাক্ষিণাত্যত ৰামানুজ আছিল ভক্তি আন্দোলনৰ আন এক গুৰি ধৰোঁতা, আৰু দ্বাদশ শতিকাত কৰ্ণাটকত বাসৱন্নাৰ নেতৃত্বত বীৰশৈৱ (লিংগায়ত) সম্প্ৰদায়ে জাতিভেদৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। খ্ৰীষ্টীয় নৱম শতিকাত ইছলাম ধৰ্মৰ আগমন আৰু হিন্দু সমাজৰ কঠোৰ জাতিভেদ-কুসংস্কাৰৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত তেৰ শতিকাৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত ভক্তি আন্দোলনে পুনৰ্বাৰ গঢ় লৈ উঠে, যাক নব্য ভক্তিবাদ বোলা হয়। মহাৰাষ্ট্ৰত জ্ঞানেশ্বৰ, নামদেৱ, তুকাৰাম; উত্তৰ ভাৰতত ৰামানন্দ, কবীৰ, সুৰদাস, তুলসীদাস, গুৰু নানক; উত্তৰ-পূৱ ভাৰতত জয়দেৱ, চৈতন্যদেৱ আদিয়ে ইয়াক আগবঢ়াই লৈ যায়।
অসমত পঞ্চদশ শতিকাত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে ভাগৱতক আধাৰ কৰি একশৰণ নাম ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল আৰু নাম-কীৰ্তনৰ যোগেদি মুক্তিৰ পথ দেখুৱাইছিল। ইছলাম ধৰ্মতো একে সময়তে উদাৰ চুফীবাদৰ উত্থান হয়, য’ত গোঁড়ামিৰ পৰিৱৰ্তে শান্তি, উদাৰতা আৰু সংগীতৰ যোগেদি আল্লাক স্মৰণ কৰা হৈছিল। ইউৰোপতো ১৫১৭ চনত মাৰ্টিন লুথাৰে প্ৰটেষ্টান্ট মতবাদৰ সূচনা কৰে। এই ভক্তি আৰু সমন্বয়ৰ ধাৰাই জাতিভেদ হ্ৰাস কৰি, নাৰীক সমান অধিকাৰ দি আৰু আঞ্চলিক ভাষাসমূহৰ বিকাশ ঘটাই ভাৰতত সামাজিক সম্প্ৰীতি আৰু সহিষ্ণুতা গঢ়ি তুলিছিল।
Summary: This chapter traces the Bhakti movement and the growth of social harmony (syncretism) in medieval India. Derived from the Sanskrit root ‘bhaj’, bhakti means loving devotion to God and is first mentioned in the Upanishads. It first arose in the seventh century in the Tamil region through the Alvars and Nayanars, and was carried forward by Shankaracharya (Advaita), Ramanuja and the Virashaiva–Lingayat saints. From the thirteenth century a ‘new’ Bhakti wave spread through Jnaneshwar, Ramananda, Kabir, Surdas, Tulsidas, Guru Nanak, Jayadeva and Chaitanya, and in Assam through Srimanta Shankaradeva’s Ekasarana Nama-dharma. Alongside it, liberal Sufism grew within Islam, while in Europe Martin Luther began the Protestant movement in 1517. Together these movements reduced caste discrimination, gave women a greater role, enriched regional languages and strengthened social harmony and tolerance across India.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অনুশীলনী – ১
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া—
(ক) ভাৰতত নতুন ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাৰ বাহক কোন আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত নতুন ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাৰ বাহক আছিল আধ্যাত্মিক গুৰুসকল (তপস্বী, দাৰ্শনিক আৰু চিন্তাশীল ব্যক্তিসকল)। এওঁলোকৰ চিন্তা আৰু তত্ত্বই ভাৰতীয় ইতিহাস আৰু দৰ্শনক যুগ যুগ ধৰি সমৃদ্ধ কৰি আহিছে।
(খ) সমন্বয়বাদ মানে কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মীয়, সামাজিক আৰু আধ্যাত্মিক দিশত চলি অহা বিভিন্ন বিশ্বাস আৰু প্ৰচলিত প্ৰথাৰ সংমিশ্ৰণে যেতিয়া এক নতুন আধ্যাত্মিক বা সাংস্কৃতিক ধাৰাৰ সৃষ্টি হয়, তাকে সমন্বয়বাদ (Syncretism) বোলা হয়।
(গ) ভক্তি শব্দৰ প্ৰথম উল্লেখ ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ভক্তি শব্দৰ প্ৰথম উল্লেখ উপনিষদত পোৱা যায়।
(ঘ) ভক্তিবাদৰ উত্থান প্ৰথমে ক’ত ঘটিছিল?
উত্তৰঃ ভক্তিবাদৰ উত্থান পোন প্ৰথমে সপ্তম শতিকাত বৰ্তমানৰ তামিলনাডু অঞ্চলত (দক্ষিণ ভাৰতত) ঘটিছিল। ‘আলবাৰ’ আৰু ‘নায়নাৰ’ নামৰ সম্প্ৰদায় দুটাই তাত ভক্তিবাদৰ ধাৰণাৰে সামাজিক আলোড়নৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
(ঙ) বীৰশৈৱমতৰ অনুগামীসকলক কিয় লিংগায়ত বোলা হৈছিল?
উত্তৰঃ বীৰশৈৱসকলে শিৱক এক ইষ্টলিংগ ৰূপত উপাসনা কৰিছিল। সেয়েহে, তেওঁলোকৰ অনুগামীসকলক লিংগায়ত বোলা হৈছিল।
২। বৌদ্ধধৰ্ম ভাৰতৰ বাহিৰতো কেনেদৰে সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰথমে অতি জনপ্ৰিয় হোৱা বৌদ্ধ ধৰ্মই সময়ৰ সোঁতত ভাৰতৰ ভিতৰত কিছু সীমাবদ্ধ হৈ পৰিলেও ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰি ই ভাৰতৰ বাহিৰত চীন, জাপান আৰু শ্ৰীলংকালৈকো সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল। শ্ৰীলংকাৰ অনুৰাধপুৰত থকা বুদ্ধদেৱৰ বিশাল প্ৰতিমূৰ্তি ইয়াৰ সাক্ষী।
৩। ভক্তি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সংস্কৃত ‘ভজ’ ধাতুৰপৰা ‘ভক্তি’ শব্দটো আহিছে, যাৰ অৰ্থ হ’ল ঈশ্বৰক পূজা কৰা বা আনুগত্য প্ৰকাশ কৰা। ভক্তি হ’ল এনে এক মানসিক অৱস্থা য’ত ভক্তই ঈশ্বৰৰ ওচৰত নিজকে সম্পূৰ্ণৰূপে সমৰ্পণ কৰি গভীৰ শ্ৰদ্ধা আৰু প্ৰশান্তি লাভ কৰে।
৪। উপনিষদত কি ধাৰণাক অদ্বৈতবাদ বুলি অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰঃ শংকৰাচাৰ্যৰ মতে আত্মা অৰ্থাৎ মানুহ আৰু পৰমাত্মা অৰ্থাৎ ঈশ্বৰৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাই—দুয়ো অভিন্ন। আত্মা আৰু পৰমাত্মা এক আৰু অভিন্ন বুলি কোৱা এই ধাৰণাকে উপনিষদত অদ্বৈতবাদ বুলি অভিহিত কৰা হয়।
৫। চমু টোকা লিখা—
(ক) ভক্তিবাদ (খ) শংকৰাচাৰ্য (গ) বীৰশৈৱ
উত্তৰঃ (ক) ভক্তিবাদঃ সপ্তমৰপৰা দ্বাদশ শতিকাৰ মাজৰ সময়ছোৱাত ভক্তিৰ ধাৰণাক ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠা ধৰ্মীয় মতকে ভক্তিবাদ বোলা হয়। কঠোৰ নিয়ম-নীতি আৰু কৰ্মকাণ্ডৰ পৰিৱৰ্তে ঈশ্বৰৰ প্ৰতি ভক্তি আৰু আত্মসমৰ্পণৰ যোগেদি মুক্তি লাভৰ কথা ইয়াত কোৱা হয়। ইতিহাসবিদসকলে ভক্তিবাদক সগুণ (সাকাৰ ঈশ্বৰ) আৰু নিৰ্গুণ (নিৰাকাৰ ঈশ্বৰ) এই দুই ভাগত ভাগ কৰিছে। দক্ষিণ ভাৰতৰ আলবাৰ আৰু নায়নাৰসকলৰপৰা ইয়াৰ আৰম্ভণি।
(খ) শংকৰাচাৰ্যঃ শংকৰাচাৰ্য আছিল অদ্বৈতবাদৰ প্ৰবক্তা। তেওঁ মানুহৰ মাজতে ভগৱান বিদ্যমান বুলি বিশ্বাস কৰিছিল আৰু আত্মা-পৰমাত্মা অভিন্ন বুলি প্ৰচাৰ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে সৎ জ্ঞান আৰু সৎ কৰ্মৰ যোগেদি মানুহে মুক্তি লাভ কৰিব পাৰে।
(গ) বীৰশৈৱঃ দ্বাদশ শতিকাৰ মাজভাগত কৰ্ণাটকত গঢ় লৈ উঠা এক সম্প্ৰদায় বীৰশৈৱ। এওঁলোকে শিৱক ইষ্টলিংগ ৰূপত উপাসনা কৰাৰ বাবে ইহঁতক লিংগায়তও বোলা হয়। এই আন্দোলনৰ গুৰিয়াল আছিল বাসৱন্না; তেওঁৰ সহযোগী আছিল আল্লামা প্ৰভু আৰু আক্কামহাদেৱী। বীৰশৈৱসকলে জাতিভেদ প্ৰথাৰ বিৰোধিতা কৰাৰ লগতে বিধৱা বিবাহৰ প্ৰচলন আৰু বাল্য বিবাহ ৰোধত গুৰুত্ব দিছিল।
অনুশীলনী – ২
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া—
(ক) কাৰ নেতৃত্বত খ্ৰীষ্টীয় তেৰ শতিকাত নব্য ভক্তিবাদৰ ধাৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ মহাৰাষ্ট্ৰৰ জ্ঞানেশ্বৰ (জ্ঞানদেৱ)ৰ নেতৃত্বত খ্ৰীষ্টীয় তেৰ শতিকাত নব্য ভক্তিবাদৰ ধাৰা আৰম্ভ হৈছিল।
(খ) মীৰাবাঈ কোন আছিল?
উত্তৰঃ মীৰাবাঈ আছিল মেৱাৰৰ ৰাণাৰ পত্নী আৰু এগৰাকী কৃষ্ণভক্ত সন্ত কবি। ৰাজপৰিয়ালৰ হৈও তেওঁ ঈশ্বৰ ভক্তিৰ বাবে সাংসাৰিক সুখ-আনন্দ ত্যাগ কৰিছিল আৰু কৃষ্ণৰ প্ৰতি ভক্তিমূলক গীত ৰচনা কৰিছিল।
(গ) উত্তৰ ভাৰতত নব্য ভক্তিবাদৰ গুৰিয়াল কোন আছিল?
উত্তৰঃ উত্তৰ ভাৰতত নব্য ভক্তিবাদৰ গুৰিয়াল আছিল দাৰ্শনিক আৰু সমাজ সংস্কাৰক ৰামানন্দ। কবীৰ আছিল তেওঁৰ প্ৰিয় শিষ্য।
(ঘ) দোহা কি?
উত্তৰঃ কবীৰে বিষয়ভাৱৰপৰা মুক্ত হৈ নিৰপেক্ষভাৱে ৰচনা কৰা ভক্তিমাৰ্গৰ কবিতাবোৰক ‘দোহা’ বুলি কোৱা হয়। দোহাবোৰত কবীৰে হিন্দু আৰু ইছলাম দুয়োটা ধৰ্মৰে কঠোৰ নীতিবোৰৰ সমালোচনা কৰিছিল।
(ঙ) গীত গোবিন্দ কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ‘গীত গোবিন্দ’ কবি জয়দেৱে ৰচনা কৰিছিল। দ্বাদশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে এই গ্ৰন্থৰ মাধ্যমত উত্তৰ-পূৱ ভাৰতত (তেতিয়াৰ বংগদেশত) ভাগৱতকেন্দ্ৰিক নব্য ভক্তি আন্দোলনে প্ৰসাৰ লাভ কৰিছিল।
২। নব্য ভক্তিবাদ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টীয় নৱম শতিকাত ইছলাম ধৰ্মাৱলম্বী তুৰ্কী-আফগানসকলৰ ভাৰতলৈ আগমন আৰু হিন্দু সমাজত প্ৰচলিত কঠোৰ জাতিভেদ, উচ্চ-নীচ ভেদাভেদ আৰু কুসংস্কাৰৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত তেৰ শতিকাৰপৰা দুই শতিকাৰ ভিতৰত বহুকেইজন দাৰ্শনিক আৰু সমাজ সংস্কাৰকৰ নেতৃত্বত ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত ভক্তি আন্দোলনে পুনৰ্বাৰ গঢ় লৈ উঠে। এই নতুনকৈ পুনৰ্জীৱিত হোৱা ভক্তি আন্দোলনকে নব্য ভক্তিবাদ বোলা হয়।
৩। মহাপুৰুষ শংকৰদেৱে অসমত কিদৰে নব্য ভক্তিবাদ প্ৰচাৰ কৰিছিল বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আছিল একেধাৰে পণ্ডিত, কবি, গীতিকাৰ, সুৰকাৰ, নাট্যকাৰ, চিত্ৰশিল্পী, ধৰ্মগুৰু আৰু সমাজ সংস্কাৰক। খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চদশ শতিকাত অসমত হিন্দু ধৰ্মত কঠোৰ নীতি-নিয়ম, ধৰ্মীয় ৰক্ষণশীলতা আৰু উচ্চ-নীচ ভেদাভেদ আদি নানা কুসংস্কাৰ চলি আছিল। শংকৰদেৱে ভাৰতৰ বিভিন্ন তীৰ্থস্থান ভ্ৰমণ কৰাৰ লগতে ভক্তি আন্দোলনৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিছিল। ভাগৱতক মূল আধাৰ হিচাপে লৈ তেওঁ অসমত নিৰাকাৰ ভক্তিমাৰ্গৰ একশৰণ নাম ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল। যাগ-যজ্ঞ আৰু বলি-বিধানৰ পৰিৱৰ্তে নাম-কীৰ্তনৰ যোগেদি তেওঁ মুক্তিৰ পথ দেখুৱাইছিল। ব্ৰজাৱলী ভাষাত গীত, পদ, নাট আৰু ভাওনা আদি ৰচনা কৰি তেওঁ বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল। ধনী-দুখীয়া, উচ্চ-নীচ আৰু ধৰ্মীয় ভেদাভেদ আঁতৰাই তেওঁ আগ্ৰহী সকলোকে শিষ্য ৰূপে গ্ৰহণ কৰিছিল, যাৰ ফলত সমাজত একতা আৰু সম্প্ৰীতিৰ বান্ধোন সুদৃঢ় হৈছিল।
৪। ভক্তি আন্দোলনে ভাৰতৰ সামাজিক জীৱনত কিদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ ভক্তি আন্দোলনে ভাৰতৰ সামাজিক জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। (ক) জাতিভেদ, উচ্চ-নীচ আৰু ধনী-দুখীয়াৰ ভেদাভেদ হ্ৰাস পাইছিল আৰু সকলো লোককে সমাজত সমান স্থান দিয়া হৈছিল। (খ) নাৰীয়ে পুৰুষৰ লগতে ধৰ্মচৰ্চা আৰু ভক্তিত অংশ লোৱাৰ সুবিধা লাভ কৰিছিল। (গ) ভক্ত-সন্তসকলে সাধাৰণ মানুহে বুজিব পৰাকৈ আঞ্চলিক ভাষাত প্ৰচাৰ কৰাত অসমীয়া, হিন্দী, বাংলা, মাৰাঠী, তামিল আৰু ব্ৰজাৱলী আদি ভাষাবোৰ চহকী হৈছিল। (ঘ) সামগ্ৰিকভাৱে সমাজত সম্প্ৰীতি, সহিষ্ণুতা আৰু মানৱতাবাদৰ আদৰ্শ প্ৰসাৰিত হৈছিল।
৫। চমুটোকা লিখা—
(ক) কবীৰ (খ) গুৰুনানক (গ) চুফীবাদ
উত্তৰঃ (ক) কবীৰঃ কবীৰ আছিল ৰামানন্দৰ প্ৰিয় শিষ্য আৰু উত্তৰ ভাৰতৰ নব্য ভক্তিবাদৰ অন্যতম গুৰি ধৰোঁতা। তেওঁ নিৰাকাৰ ঈশ্বৰৰ উপাসনা কৰিছিল আৰু ‘দোহা’ ৰচনা কৰি হিন্দু আৰু ইছলাম দুয়োটা ধৰ্মৰে কঠোৰ নীতিবোৰৰ সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ দোহাৰ কিছু অংশ ‘গুৰুগ্ৰন্থ চাহিব’তো স্থান পাইছে।
(খ) গুৰুনানকঃ গুৰু নানক আছিল শিখ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাতা। কবীৰৰ ভক্তিমাৰ্গত প্ৰভাৱিত হৈ তেওঁ হিন্দু ধৰ্মৰ মূৰ্তি পূজা আৰু জাতিভেদ প্ৰথাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁ এজন নিৰাকাৰ ঈশ্বৰৰ (‘ৰব’) উপাসনাত আৰু মানৱ প্ৰেম-সেৱাত গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁৰ ধৰ্মীয় বাণীসমূহ ‘গুৰুগ্ৰন্থ চাহিব’ত সংকলিত হৈছে।
(গ) চুফীবাদঃ ইছলাম ধৰ্মৰ ভিতৰত গঢ় লৈ উঠা এক উদাৰনৈতিক মত হ’ল চুফীবাদ। খ্ৰীষ্টীয় একাদশ শতিকাত ধৰ্মীয় গোঁড়ামিৰ পৰিৱৰ্তে শান্তি আৰু উদাৰতাক মূল ভিত্তি হিচাপে লৈ, সংগীতৰ সহায়ত ঈশ্বৰ বা আল্লাক স্মৰণ কৰাৰ এই ধাৰাৰ উত্থান হয়। চুফীবাদে বৈৰাগ্যৰ যোগেদি ঈশ্বৰত ‘ফানাহ’ বা লীন হোৱাৰ কথা কয়। নিজামুদ্দিন আউলীয়া, মইনুদ্দিন চিস্তি আৰু আব্দুল কাদিৰ জিলানী আদি সাধুসকলে চুফীবাদ প্ৰচাৰ কৰিছিল; তেওঁলোকৰ ‘খানকা’ বা আশ্ৰমবোৰ সমাজ হিতকৰ আলোচনাৰ স্থান আছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ‘ভক্তি’ শব্দটো কোন ভাষাৰ কোন ধাতুৰপৰা আহিছে?
(ক) সংস্কৃত ‘ভজ’ (খ) পালি ‘ভব’ (গ) আৰবী ‘ফানা’ (ঘ) হিন্দী ‘ভাৱ’
উত্তৰঃ (ক) সংস্কৃত ‘ভজ’।
২। অসমত একশৰণ নাম ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল—
(ক) মাধবদেৱে (খ) শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে (গ) দামোদৰদেৱে (ঘ) হৰিদেৱে
উত্তৰঃ (খ) শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে।
৩। প্ৰটেষ্টান্ট মতবাদৰ সূচনা কৰা ব্যক্তিজন আছিল—
(ক) মইনুদ্দিন চিস্তি (খ) গুৰু নানক (গ) মাৰ্টিন লুথাৰ (ঘ) ৰামানুজ
উত্তৰঃ (গ) মাৰ্টিন লুথাৰ।
৪। বীৰশৈৱ সম্প্ৰদায়ৰ গুৰিয়াল আছিল—
(ক) বাসৱন্না (খ) ৰামানন্দ (গ) জ্ঞানেশ্বৰ (ঘ) চৈতন্যদেৱ
উত্তৰঃ (ক) বাসৱন্না।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
১। ভক্তি শব্দৰ প্ৰথম উল্লেখ ______ত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ উপনিষদ।
২। শংকৰাচাৰ্যৰ দৰ্শনক ______ বোলা হয়।
উত্তৰঃ অদ্বৈতবাদ।
৩। ‘গীত গোবিন্দ’ ৰচনা কৰিছিল ______।
উত্তৰঃ জয়দেৱে।
৪। চুফীসকলৰ আশ্ৰম বা সমাবেশস্থলক ______ বোলা হয়।
উত্তৰঃ খানকা।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। ভক্তিবাদৰ উত্থান পোন প্ৰথমে উত্তৰ ভাৰতত হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভক্তিবাদৰ উত্থান পোন প্ৰথমে দক্ষিণ ভাৰতৰ (বৰ্তমানৰ তামিলনাডু) অঞ্চলত হৈছিল।
২। কবীৰ আছিল ৰামানন্দৰ শিষ্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। চুফীবাদ হিন্দু ধৰ্মৰ এক উদাৰনৈতিক মত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চুফীবাদ ইছলাম ধৰ্মৰ এক উদাৰনৈতিক মত।
৪। গুৰু নানকে মূৰ্তি পূজা আৰু জাতিভেদ প্ৰথাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ
১। আলবাৰ আৰু নায়নাৰসকলৰ মাজত পাৰ্থক্য কি আছিল?
উত্তৰঃ আলবাৰসকল আছিল বিষ্ণুৰ উপাসক আৰু নায়নাৰসকল আছিল শিৱৰ উপাসক। দুয়ো সম্প্ৰদায়েই গীত-মাতৰ যোগেদি নিজ নিজ উপাস্য দেৱতাৰ প্ৰতি ভক্তি প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু জাতি-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সকলোকে সামৰি লৈছিল।
২। ‘একশৰণ নাম ধৰ্ম’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে অসমত প্ৰচাৰ কৰা নিৰাকাৰ ভক্তিমাৰ্গৰ ধৰ্মকে একশৰণ নাম ধৰ্ম বোলা হয়। ইয়াত ভাগৱতক আধাৰ কৰি এজন ঈশ্বৰৰ (কৃষ্ণ) শৰণ লৈ যাগ-যজ্ঞ আৰু বলি-বিধানৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল নাম-কীৰ্তনৰ যোগেদি মুক্তি লাভৰ কথা কোৱা হয়।
৩। মধ্যযুগত ইউৰোপত কি নতুন ধৰ্মীয় চিন্তাৰ উত্থান হৈছিল?
উত্তৰঃ মধ্যযুগত ইউৰোপৰ প্ৰধান ধৰ্ম আছিল খ্ৰীষ্টান, আৰু গীৰ্জা তথা ধৰ্মযাজকসকলৰ স্বেচ্ছাচাৰিতাত সাধাৰণ মানুহ অতিষ্ঠ হৈ পৰিছিল। ১৫১৭ চনত জাৰ্মান ধৰ্মতত্ত্ববিদ মাৰ্টিন লুথাৰে এই স্বেচ্ছাচাৰিতাৰ প্ৰতিবাদত এক নতুন চিন্তাধাৰাৰ সূচনা কৰে, যাক প্ৰটেষ্টান্ট (Protestant) মতবাদ বোলা হয়।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| ভক্তি | ঈশ্বৰৰ প্ৰতি গভীৰ শ্ৰদ্ধা আৰু আত্মসমৰ্পণ (Devotion) |
| সমন্বয়বাদ | বিভিন্ন বিশ্বাস আৰু প্ৰথাৰ সংমিশ্ৰণে সৃষ্ট নতুন আধ্যাত্মিক ধাৰা (Syncretism) |
| অদ্বৈতবাদ | আত্মা আৰু পৰমাত্মা অভিন্ন বুলি কোৱা মত (Advaita/Monism) |
| সগুণ | সাকাৰ, ৰূপ থকা ঈশ্বৰৰ উপাসনা (With form) |
| নিৰ্গুণ | নিৰাকাৰ, ৰূপহীন ঈশ্বৰৰ উপাসনা (Formless) |
| লিংগায়ত | শিৱক ইষ্টলিংগ ৰূপত উপাসনা কৰা বীৰশৈৱসকল (Lingayat) |
| একশৰণ নাম ধৰ্ম | শংকৰদেৱে প্ৰচাৰ কৰা নিৰাকাৰ ভক্তিমাৰ্গৰ ধৰ্ম (Ekasarana Nama-dharma) |
| নাম-কীৰ্তন | ঈশ্বৰৰ নাম গাই ভক্তি প্ৰকাশ কৰা (Chanting God’s name) |
| দোহা | কবীৰে ৰচনা কৰা ভক্তিমাৰ্গৰ কবিতা (Doha/couplet) |
| চুফীবাদ | ইছলাম ধৰ্মৰ উদাৰনৈতিক আধ্যাত্মিক মত (Sufism) |
| ফানাহ | বৈৰাগ্যৰ যোগেদি ঈশ্বৰত লীন হোৱা (Fana) |
| খানকা | চুফীসকলৰ আশ্ৰম বা সমাবেশস্থল (Khanqah) |
| প্ৰটেষ্টান্ট | মাৰ্টিন লুথাৰে সূচনা কৰা খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ সংস্কাৰ মত (Protestant) |
| আধ্যাত্মিক | আত্মা বা আভ্যন্তৰীণ জীৱন সম্পৰ্কীয় (Spiritual) |
| মোক্ষ | জাগতিক বন্ধনৰপৰা মুক্তি (Salvation) |
| পাৰ্থিৱ | পৃথিৱীৰ সৈতে জড়িত, ক্ষণস্থায়ী (Worldly) |