আদি-মধ্যযুগৰ ভাৰত — প্ৰশ্ন উত্তৰ
HSLC Guru লৈ আপোনাক স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ)ৰ সপ্তম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞানৰ পঞ্চম অধ্যায় “আদি-মধ্যযুগৰ ভাৰত”ৰ সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ (অনুশীলনী), অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন, সাৰাংশ আৰু শব্দাৰ্থ সহজ অসমীয়াত আগবঢ়ালোঁ। পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ পাবলৈ এই সমাধানসমূহ মনোযোগেৰে অধ্যয়ন কৰক।
সাৰাংশ: ভাৰতৰ ইতিহাসক প্ৰাক্-ঐতিহাসিক যুগ, প্ৰাচীন যুগ, মধ্যযুগ আৰু আধুনিক যুগ—এই চাৰিটা যুগত ভাগ কৰি অধ্যয়ন কৰা হয়। প্ৰাচীন যুগ আৰু মধ্যযুগৰ মাজৰ প্ৰায় সপ্তম শতিকাৰপৰা বাৰ শতিকালৈকে (প্ৰায় ৫০০ বছৰ) সময়ছোৱাক ভাৰতৰ ইতিহাসত আদি-মধ্যযুগ বুলি কোৱা হয়। এই সময়ছোৱাত সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱনত কেতবোৰ নতুন পৰিৱৰ্তন আহিছিল, সেয়েহে ইয়াক যুগ-পৰিৱৰ্তনৰ পটভূমি বুলিও জনা যায়।
এই যুগৰ এক বিশেষ কথা আছিল ভূমি দানৰ প্ৰথা। প্ৰাচীন যুগত ভূমিৰ ওপৰত ৰজাৰেই সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ আছিল, কিন্তু আদি-মধ্যযুগত ৰজাসকলে ব্ৰাহ্মণ-পুৰোহিত, ধৰ্মীয় স্থান আৰু নিজৰ বিশ্বাসী লোকসকলক ভূমি দান দিয়া নিয়ম প্ৰচলন হয়। এই ভূমি লাভ কৰা লোকসকল শক্তিশালী ভূ-স্বামী হৈ পৰিছিল আৰু ক্ৰমে ৰজাৰ আধিপত্য অস্বীকাৰ কৰি নিজে শাসন চলাবলৈ ধৰিছিল। ইয়াৰ লগতে ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু নগৰ-কেন্দ্ৰবোৰৰ পতন ঘটিছিল আৰু কেন্দ্ৰীয় ৰাজশক্তি দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।
গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত কেইবাটাও শক্তিশালী আঞ্চলিক ৰাজবংশে মূৰ দাঙি উঠিছিল—থানেশ্বৰৰ পুষ্যভূতিসকল (হৰ্ষবৰ্ধন), বংগ-বিহাৰৰ পালসকল, দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰকূটসকল আৰু ৰাজপুতানাৰ গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকল। হৰ্ষবৰ্ধনৰ মৃত্যুৰ পাছত কনৌজ চহৰক অধিকাৰ কৰিবলৈ পাল, ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ—এই তিনি শক্তিৰ মাজত দীৰ্ঘদিন ধৰি ত্ৰিকোণীয়া সংঘাত চলিছিল।
এই সময়তে ভাৰতলৈ কেতবোৰ বিদেশী শক্তিৰ আগমন ঘটিছিল। ভাৰতত আক্ৰমণ কৰা প্ৰথম বিদেশী শক্তি আছিল আৰবসকল; তেওঁলোকে ৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দত মহম্মদ বিন কাছিমৰ নেতৃত্বত সিন্ধু আক্ৰমণ কৰি ৰজা দাহিৰক পৰাজিত কৰিছিল। পাছত গজনীৰ চুলতান মামুদে লুটপাতৰ উদ্দেশ্যে ভাৰত বহুবাৰ আক্ৰমণ কৰিছিল আৰু মহম্মদ ঘোৰীয়ে তৰাইনৰ দুই যুদ্ধৰ জৰিয়তে ভাৰতত শাসন প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল। ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত কুতুবউদ্দিন আইবকৰ নেতৃত্বত ভাৰতত চুলতানী আমোলৰ আৰম্ভণি হয়।
Summary: This chapter of ASSEB Class 7 Social Science studies Early Medieval India — roughly the seventh to the twelfth century, the transition between the ancient and medieval ages. It explains the causes of this change, mainly the practice of land grants that created powerful landlords, the decline of trade and towns, and the weakening of central royal power after the fall of the Guptas. It then describes the major regional powers — the Pushyabhutis under Harshavardhana, the Palas of Bengal-Bihar, the Rashtrakutas of the Deccan and the Gurjara-Pratiharas — and the tripartite struggle for Kanauj among the Palas, Rashtrakutas and Gurjara-Pratiharas. Finally it covers the coming of foreign powers: the Arabs under Muhammad bin Qasim (712 CE), Sultan Mahmud of Ghazni’s plundering raids, Muhammad Ghori and the two battles of Tarain, and the beginning of the Sultanate period in 1206 CE.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অনুশীলনী – ১
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া—
(ক) ভাৰতৰ ইতিহাস অধ্যয়নত আদি-মধ্যযুগ বুলিলে কোনছোৱা সময়ক বুজা যায়?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ইতিহাসত প্ৰাচীন যুগৰ পাছৰ, প্ৰায় সপ্তম শতিকাৰপৰা বাৰ শতিকালৈকে (প্ৰায় ৫০০ বছৰ) সময়ছোৱাক আদি-মধ্যযুগ বুলি কোৱা হয়। গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছৰ এই সময়ছোৱাত প্ৰাচীন যুগৰ সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাত কেতবোৰ নতুন পৰিৱৰ্তন আহিছিল, সেয়েহে ইয়াক প্ৰাচীন যুগ আৰু মধ্যযুগৰ মাজৰ যুগ-পৰিৱৰ্তনৰ পটভূমি হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
(খ) ৰজাই কোনবোৰ লোকক ভূমি দান কৰিছিল?
উত্তৰঃ আদি-মধ্যযুগত ৰজাসকলে নিজৰ ইচ্ছামতে ব্ৰাহ্মণ-পুৰোহিত, ধৰ্মীয় স্থান (মন্দিৰ আদি) আৰু নিজৰ বিশ্বাসী লোকসকলক ভূমি দান কৰিছিল। এই ভূমি লাভ কৰা লোকসকল নতুন ভূ-স্বামী হৈ পৰিছিল আৰু বিশেষ অধিকাৰ লাভ কৰিছিল।
(গ) পুষ্যভূতি বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
উত্তৰঃ প্ৰভাকৰবৰ্ধন। তেওঁ বৰ্তমান হাৰিয়ানাৰ থানেশ্বৰ নামৰ ঠাইখনক ৰাজধানী কৰি প্ৰায় ৫৭০ খ্ৰীষ্টাব্দত পুষ্যভূতি বংশৰ ৰাজত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। এই বংশৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰজা আছিল তেওঁৰ পুত্ৰ হৰ্ষবৰ্ধন।
(ঘ) হৰ্ষবৰ্ধন ৰাজত্বকালত ভাৰতলৈ অহা চীনা পৰিব্ৰাজকজন কোন আছিল?
উত্তৰঃ চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন-চাং (Hiuen Tsang)। তেওঁ হৰ্ষবৰ্ধনৰ ৰাজত্বকালত ভাৰতলৈ আহি নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু তেওঁৰ ভ্ৰমণ-বিৱৰণ (চি-ইউ-কি)ত সেই সময়ৰ ভাৰতৰ কথা লিপিবদ্ধ কৰিছিল।
২। সাহিত্য আৰু ধৰ্মীয় দিশত ৰাষ্ট্ৰকূটবংশৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ শাসনকালত সংস্কৃত আৰু প্ৰাকৃত ভাষাই বিকাশ লাভ কৰিছিল। ৰজা অমোঘবৰ্ষ সাহিত্যৰ এগৰাকী পৃষ্ঠপোষক আছিল; তেওঁ ৰচনা কৰা ‘কবিৰাজমাৰ্গ’ কানাড়া ভাষাত ৰচিত এখন উল্লেখযোগ্য কাব্য। ধৰ্মীয় আৰু শিল্পকলাৰ দিশত তেওঁলোকে দক্ষিণ ভাৰতৰ বিভিন্ন স্থানত ৰথ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল; ইয়াৰে ইলোৰাৰ প্ৰসিদ্ধ কৈলাসনাথ মন্দিৰ প্ৰথম কৃষ্ণৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
৩। গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰবংশৰ পতনৰ কাৰণবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ (ক) কনৌজক কেন্দ্ৰ কৰি পাল আৰু ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ সৈতে দীৰ্ঘদিন চলা ত্ৰিকোণীয়া সংঘাতে গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলক দুৰ্বল কৰি পেলাইছিল। (খ) দশম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ৰাষ্ট্ৰকূট ৰজাই কনৌজ চহৰ আক্ৰমণ কৰি ধ্বংস কৰিছিল। (গ) সেই সুযোগত তেওঁলোকৰ অধীনত থকা আঞ্চলিক শাসকসকলে স্বাধীনতা ঘোষণা কৰি বংশটোক নিশকতীয়া (দুৰ্বল) কৰি পেলাইছিল। (ঘ) একাদশ শতিকাত গজনীৰ চুলতান মামুদৰ ভাৰত আক্ৰমণে তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক স্থিতি একেবাৰে নিঃশেষ কৰি পেলাইছিল।
৪। পালসকলে কেনেদৰে প্ৰশাসনিক কাৰ্য চলাইছিল তাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ পালসকলে নিজৰ ৰাজ্যখন ভুক্তি, বিষয় আৰু মণ্ডল—এই তিনিটা প্ৰশাসনীয় গোটত ভাগ কৰিছিল। প্ৰতিটো গোটৰ দায়িত্বত এজন বা ততোধিক বিষয়া আছিল। গাঁৱবোৰৰ প্ৰশাসনৰ দায়িত্ব গ্ৰামপতি আৰু দশগ্ৰামিকা নামৰ বিষয়াৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি পাল ৰজাসকলে ব্ৰাহ্মণ, পুৰোহিত আৰু মন্দিৰক ভূমি দান দিয়াৰ লগতে কৃষিজীৱী কৈৱৰ্তসকলকো ভূমি দান কৰিছিল।
৫। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলে নিজ নিজ ৰাজ্যবোৰক কি কি ভাগত ভাগ কৰিছিল? নামবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰকূটসকলে ৰাজ্যখন ৰাষ্ট্ৰ (প্ৰদেশ), বিষয় (জিলা) আৰু ভুক্তি—এই তিনিটা প্ৰধান ভাগত ভাগ কৰিছিল; ৰাষ্ট্ৰ বা প্ৰদেশৰ দায়িত্বত থকা বিষয়াক ‘বিষয়পতি’ বোলা হৈছিল। গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলে ৰাজ্যখন ৰাজ্য, প্ৰদেশ, ভুক্তি আৰু মণ্ডল—এই ভাগবোৰত বিভক্ত কৰিছিল।
অনুশীলনী – ২
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া—
(ক) ভাৰতবৰ্ষত আক্ৰমণ কৰা প্ৰথম বিদেশী শক্তি কোন আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত আক্ৰমণ কৰা প্ৰথম বিদেশী শক্তি আছিল আৰবসকল।
(খ) আৰবসকলৰ আগমনৰ সময়ত সিন্ধু অঞ্চলৰ ৰজা কোন আছিল?
উত্তৰঃ আৰবসকলৰ আগমনৰ সময়ত সিন্ধু অঞ্চলৰ ৰজা আছিল দাহিৰ। তেওঁ আৰবসকলৰ বিৰুদ্ধে সাহসিকতাৰে যুঁজিছিল যদিও পৰাজিত হৈছিল।
(গ) চুলতান মামুদে কিমানবাৰ ভাৰত আক্ৰমণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ গজনীৰ চুলতান মামুদে ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰপৰা ১০২৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত মুঠ ১৭ বাৰ ভাৰত আক্ৰমণ কৰিছিল।
(ঘ) ভাৰতত কেতিয়াৰপৰা চুলতানী আমোলৰ আৰম্ভণি হৈছিল?
উত্তৰঃ ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰপৰা কুতুবউদ্দিন আইবকৰ নেতৃত্বত ভাৰতত চুলতানী আমোলৰ আৰম্ভণি হৈছিল।
২। আৰবসকলে কোন কোন অঞ্চলত নিজৰ শাসন বিস্তাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দত মহম্মদ বিন কাছিমৰ নেতৃত্বত অভিযান চলাই আৰবসকলে ভাৰতৰ পশ্চিমাঞ্চলৰ সিন্ধু আৰু মুলতান অঞ্চলত নিজৰ শাসন বিস্তাৰ কৰিছিল।
৩। তৰাইনৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় যুদ্ধ কেতিয়া আৰু কাৰ কাৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰঃ তৰাইনৰ দুয়োখন যুদ্ধ মহম্মদ ঘোৰী আৰু ৰাজপুত ৰজা পৃথ্বীৰাজ চৌহানৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল। তৰাইনৰ প্ৰথম যুদ্ধ ১১৯১ খ্ৰীষ্টাব্দত হৈছিল, য’ত মহম্মদ ঘোৰী পৃথ্বীৰাজ চৌহানৰ হাতত পৰাজিত হৈছিল। তৰাইনৰ দ্বিতীয় যুদ্ধ ১১৯২ খ্ৰীষ্টাব্দত হৈছিল, য’ত মহম্মদ ঘোৰীয়ে পৃথ্বীৰাজ চৌহানক পৰাজিত কৰিছিল আৰু দিল্লীৰ ফালে অগ্ৰসৰ হৈছিল।
৪। তুৰ্কীসকলে ভাৰত আক্ৰমণ কৰাৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ আৰম্ভণিতে গজনীৰ চুলতান মামুদৰ ভাৰত আক্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতৰ ধন-সম্পদ লুটপাত কৰা; এই কাৰণেই তেওঁ মন্দিৰ আৰু চহৰবোৰ আক্ৰমণ কৰিছিল। পাছলৈ মহম্মদ ঘোৰীৰ দৰে তুৰ্কীসকলে ভাৰতত স্থায়ী শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰি ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে আক্ৰমণ চলাইছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। পুষ্যভূতি বংশৰ ৰাজধানী আছিল—
(ক) কনৌজ (খ) থানেশ্বৰ (গ) পাটলিপুত্ৰ (ঘ) উজ্জয়িনী
উত্তৰঃ (খ) থানেশ্বৰ।
২। ইলোৰাৰ কৈলাসনাথ মন্দিৰ কোন বংশৰ শাসনকালত নিৰ্মিত হৈছিল?
(ক) পাল (খ) গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ (গ) ৰাষ্ট্ৰকূট (ঘ) পুষ্যভূতি
উত্তৰঃ (গ) ৰাষ্ট্ৰকূট।
৩। ৭১২ খ্ৰীষ্টাব্দত সিন্ধু আক্ৰমণ কৰা আৰব সেনাপতি আছিল—
(ক) মহম্মদ ঘোৰী (খ) মহম্মদ বিন কাছিম (গ) চুলতান মামুদ (ঘ) কুতুবউদ্দিন আইবক
উত্তৰঃ (খ) মহম্মদ বিন কাছিম।
৪। তৰাইনৰ দ্বিতীয় যুদ্ধ কোন চনত হৈছিল?
(ক) ১১৯১ খ্ৰীষ্টাব্দ (খ) ১১৯২ খ্ৰীষ্টাব্দ (গ) ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দ (ঘ) ১৫২৬ খ্ৰীষ্টাব্দ
উত্তৰঃ (খ) ১১৯২ খ্ৰীষ্টাব্দ।
৫। নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল—
(ক) হৰ্ষবৰ্ধন (খ) প্ৰথম কুমাৰগুপ্ত (গ) গোপাল (ঘ) দান্তিদুৰ্গ
উত্তৰঃ (খ) প্ৰথম কুমাৰগুপ্ত।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
১। গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ পতন ______ শতিকাৰ মাজভাগত হৈছিল।
উত্তৰঃ ষষ্ঠ।
২। পাল বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল ______।
উত্তৰঃ গোপাল।
৩। গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল ______।
উত্তৰঃ হৰিশ্চন্দ্ৰ।
৪। ভাৰতত মোগল শাসনৰ সূচনা ______ খ্ৰীষ্টাব্দত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৫২৬।
৫। ৰাষ্ট্ৰকূট বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল ______।
উত্তৰঃ দান্তিদুৰ্গ।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। হৰ্ষবৰ্ধন পুষ্যভূতি বংশৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰজা আছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। চুলতান মামুদৰ ভাৰত আক্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতত স্থায়ী শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চুলতান মামুদৰ আক্ৰমণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতৰ ধন-সম্পদ লুটপাত কৰা।
৩। কনৌজক কেন্দ্ৰ কৰি পাল, ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰসকলৰ মাজত ত্ৰিকোণীয়া সংঘাত হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। গুজৰাটৰ সোমনাথ মন্দিৰ মহম্মদ ঘোৰীয়ে ধ্বংস কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। গুজৰাটৰ সোমনাথ মন্দিৰ গজনীৰ চুলতান মামুদে ধ্বংস কৰিছিল।
চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ
১। আদি-মধ্যযুগত ভূমি দানৰ প্ৰথাই ৰাজশক্তিৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ ভূমি দান লাভ কৰা লোকসকল শক্তিশালী ভূ-স্বামী হৈ পৰিছিল আৰু নিজৰ অধীনৰ লোকসকলক শাসন কৰা তথা কৰ আদায়ৰ অধিকাৰ পাইছিল। ক্ৰমে এওঁলোকে ৰজাৰ আধিপত্য অস্বীকাৰ কৰি নিজে শাসন চলাবলৈ ধৰিছিল, ফলত কেন্দ্ৰীয় ৰাজশক্তি দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।
২। ত্ৰিকোণীয়া সংঘাত (Tripartite Struggle) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ হৰ্ষবৰ্ধনৰ মৃত্যুৰ পাছত ভাৰতত ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ সৃষ্টি হয়। সেই সময়ত কনৌজ চহৰক অধিকাৰ কৰি আধিপত্য বিস্তাৰৰ বাবে পাল, ৰাষ্ট্ৰকূট আৰু গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ—এই তিনিটা শক্তিৰ মাজত দীৰ্ঘদিন ধৰি চলা প্ৰতিযোগিতাক ত্ৰিকোণীয়া সংঘাত বা ত্ৰিকোণীয়া কন্দল বোলে।
৩। নালন্দাৰ সমসাময়িক আন দুখন প্ৰাচীন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ নালন্দাৰ সমসাময়িক আন দুখন প্ৰাচীন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল তক্ষশীলা আৰু বিক্ৰমশীলা।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| আদি-মধ্যযুগ | প্ৰায় সপ্তম শতিকাৰপৰা বাৰ শতিকালৈকে সময়ছোৱা (Early Medieval Period) |
| প্ৰাক্-ঐতিহাসিক | যি যুগৰ বুৰঞ্জী পোৱা যায়, তাৰ আগৰ কাল (Pre-historic) |
| নিশকতীয়া | দুৰ্বল কৰি পেলোৱা (Weakened) |
| কৰতলীয়া | আন এক ৰজাৰ অধীন (Vassal / subordinate) |
| ভূ-স্বামী | ভূমিৰ মালিক, ভূমি দান পোৱা লোক (Landlord) |
| সামন্ত | ৰজাৰ অধীনৰ সৰু শাসনকৰ্তা (Feudatory) |
| পৰিব্ৰাজক | ভ্ৰমণকাৰী, ঠাইয়ে ঠাইয়ে ফুৰা পৰ্যটক (Traveller) |
| ভুক্তি | পাল আৰু গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ প্ৰশাসনৰ এক ভাগ (Administrative division) |
| মণ্ডল | প্ৰশাসনৰ এটা সৰু ভাগ (District / circle) |
| ত্ৰিকোণীয়া সংঘাত | কনৌজৰ বাবে তিনি শক্তিৰ মাজত চলা কন্দল (Tripartite struggle) |
| চুলতান | মুছলমান শাসকৰ উপাধি (Sultan) |
| চুলতানী আমোল | দিল্লীৰ চুলতানসকলৰ শাসনকাল (Sultanate period) |
| পৃষ্ঠপোষক | পোষকতা বা সহায় আগবঢ়োৱা ব্যক্তি (Patron) |
| অভিযান | আক্ৰমণ বা সৈন্য-অভিযান (Expedition / campaign) |