ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য — প্ৰশ্ন উত্তৰ
HSLC Guru লৈ আপোনাক স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ)ৰ সপ্তম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞানৰ দশম অধ্যায় “ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য”ৰ সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন, সাৰাংশ আৰু শব্দাৰ্থ সহজ অসমীয়াত আগবঢ়ালোঁ। পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ পাবলৈ এই সমাধানসমূহ মনোযোগেৰে অধ্যয়ন কৰক।
সাৰাংশ: সংস্কৃতি হ’ল কোনো এখন সমাজৰ লোকসকলৰ জীৱন পদ্ধতি। মানুহৰ বিশ্বাস, মূল্যবোধ, আচাৰ-ব্যৱহাৰ, কলা, সাহিত্য, সংগীত, সাজ-পোছাক আৰু উৎসৱ-পাৰ্বণ আদিয়ে মিলি এই জীৱন পদ্ধতি গঢ়ি তোলে। সমাজবিজ্ঞানীসকলে সংস্কৃতিক দুটা ভাগত ভাগ কৰিছে—বস্তুগত সংস্কৃতি (ঘৰ-দুৱাৰ, পুথিভঁৰাল আদি কায়িক সম্পদ) আৰু অবস্তুগত সংস্কৃতি (ৰীতি-নীতি, মূল্যবোধ, প্ৰথা, লোকাচাৰ আদি)।
ভাষা সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। ভাৰতৰ বেছিভাগ ভাষাৰ উৎস সংস্কৃত, যিটো ইণ্ডো-ইউৰোপীয় ভাষা-গোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত। প্ৰাচীন ধৰ্মপুথি আৰু শিলালিপি সংস্কৃততে ৰচনা হোৱা বাবে ইয়াক ‘দেৱভাষা’ বোলা হয়। প্ৰাকৃত আৰু পালি আছিল সাধাৰণ প্ৰজাৰ উপভাষা, আৰু প্ৰাকৃতৰপৰা অপভ্ৰংশ হৈ বহু আধুনিক ভাষাৰ উৎপত্তি হৈছিল। প্ৰাচীন তামিল সাহিত্যক ‘সংগম সাহিত্য’ বোলা হয়। পাঠটোত ভাষা আৰু সাহিত্যৰ লগতে কলাৰ পাঁচটা ৰূপ—সংগীত, নাটক, নৃত্য, চিত্ৰকলা আৰু স্থাপত্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
ভাৰতৰ শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ দুটা ধাৰা—হিন্দুস্তানী আৰু কৰ্ণাটকী। শাস্ত্ৰীয় নৃত্যৰ ভিতৰত আছে ভৰতনাট্যম, কথক, কথাকলি, মণিপুৰী, ওড়িছী, কুচিপুড়ি, মোহিনীআট্টম আৰু সত্ৰীয়া। চিত্ৰকলাত মোগল মিনিয়েচাৰ চিত্ৰ আৰু সচিত্ৰ পুথিৰ বিশেষ স্থান আছে। মন্দিৰ স্থাপত্যৰ তিনিটা শৈলী—নাগৰ, দ্ৰাবিড় আৰু বেছৰ। এই সকলোবোৰেই ভাৰতৰ চহকী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য।
Summary: This chapter explains India’s cultural heritage. Culture is the way of life of a society and is divided into tangible and intangible culture. Language is a key element—Sanskrit is the source of most Indian languages and is called the language of the gods (Devabhasha), while Prakrit, Pali and Apabhramsa gave rise to modern languages, and ancient Tamil literature is called Sangam literature. The chapter surveys five art forms—music (Hindustani and Carnatic classical traditions), drama, dance (eight classical styles), painting (Bhimbetka cave art, Mughal miniatures and illustrated manuscripts), and architecture (the Nagara, Dravida and Vesara temple styles, along with Buddhist stupas and medieval monuments like the Qutub Minar and the Taj Mahal). Preserving this heritage is a duty of every citizen.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অনুশীলনী – ১
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া—
(ক) ভাৰতৰ বেছিভাগ ভাষাৰ মূল স্বৰূপ ভাষাটো কি?
উত্তৰঃ সংস্কৃত। ভাৰতৰ বেছিভাগ ভাষাৰ উৎস বা মূল স্বৰূপ ভাষা হৈছে সংস্কৃত, যিটো ইণ্ডো-ইউৰোপীয় ভাষা-গোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত।
(খ) সংস্কৃত ভাষাক কিয় ‘দেৱভাষা’ বোলা হয়?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতৰ বেছিভাগ ধৰ্মপুথি সংস্কৃত ভাষাতে ৰচনা কৰা হৈছিল আৰু শিলালিপিসমূহো সংস্কৃততে খোদিত কৰা হৈছিল। আজিও ভাৰতৰ ধৰ্ম, দৰ্শন আদিৰ প্ৰাচীন জ্ঞানৰ মাধ্যম সংস্কৃত ভাষা। এই বাবেই সংস্কৃত ভাষাক ‘দেৱভাষা’ বোলা হয়।
(গ) অপভ্ৰংশ কি?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন প্ৰাকৃত ভাষাৰপৰা কালক্ৰমত উদ্ভৱ হোৱা কথিত ভাষাৰূপবোৰেই হ’ল অপভ্ৰংশ। জৈন ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক মহাবীৰে নিজৰ বাণী অপভ্ৰংশতে প্ৰচাৰ কৰিছিল। ভাৰতত বৰ্তমান প্ৰচলিত বহু ৰাজ্যৰ আধুনিক ভাষাৰ উৎপত্তি এই অপভ্ৰংশৰপৰাই হৈছিল।
২। ‘সংগম সাহিত্য’ কাক বোলে? এই সাহিত্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত মহাকাব্য দুখনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাচীন তামিল সাহিত্যক ‘সংগম সাহিত্য’ বুলি কোৱা হয়। প্ৰায় ৩০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বত এই সংগম সাহিত্যৰ বিকাশ ঘটিছিল। এই সাহিত্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত তামিল ভাষাৰ দুখন মহাকাব্য হ’ল— ‘চিলাপ্পাধিকাৰম’ আৰু ‘মণিমেখলাই’।
৩। সংস্কৃত ভাষাত লিখা দুখন সাধুকথাৰ পুথিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সংস্কৃত ভাষাত লিখা দুখন বিখ্যাত সাধুকথাৰ পুথি হ’ল— ‘পঞ্চতন্ত্ৰ’ আৰু ‘হিতোপদেশ’।
অনুশীলনী – ২
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া—
(ক) ভাৰতৰ সংগীতৰ মূল ভেঁটি কি?
উত্তৰঃ ভৰত মুনিয়ে ৰচনা কৰা ‘নাট্যশাস্ত্ৰ’ই হৈছে ভাৰতৰ সংগীত, নৃত্য আৰু নাট্যৰ মূল ভেঁটিস্বৰূপ।
(খ) ভাৰতৰ শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ প্ৰধান ভাগ দুটা কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ প্ৰধান ভাগ দুটা হ’ল— (১) হিন্দুস্তানী সংগীত, যিটো উত্তৰ, পশ্চিম আৰু পূব ভাৰতত প্ৰচলিত; আৰু (২) কৰ্ণাটকী সংগীত, যিটো দক্ষিণ ভাৰতত প্ৰচলিত।
(গ) কালিদাসে ৰচনা কৰা দুখন নাটকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ কালিদাসে ৰচনা কৰা দুখন কালজয়ী নাটক হ’ল— ‘অভিজ্ঞানশকুন্তলম্’ আৰু ‘মালবিকাগ্নিমিত্ৰম্’। এই দুয়োখন সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত।
(ঘ) সমৰকলাৰ লগত জড়িত দুবিধ নৃত্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সমৰ কলাৰ (যুদ্ধ-কৌশলৰ) লগত জড়িত দুবিধ নৃত্য হ’ল— কেৰালাৰ ‘কালাৰীপায়াট্টু’ আৰু মণিপুৰৰ ‘থাংটা’। ইয়াৰ উপৰি পঞ্জাৱৰ গটকা আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ মৰদানীও সমৰ কলাৰ লগত জড়িত নৃত্য।
২। মোগল চিত্ৰকলাৰ প্ৰধান বিষয়বস্তুবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ মোগল চিত্ৰকলাৰ (মিনিয়েচাৰ চিত্ৰ) প্ৰধান বিষয়বস্তুবোৰ হ’ল— সমসাময়িক ৰাজনৈতিক ঘটনা, ৰাজদৰবাৰৰ দৃশ্য, সম্ৰাটৰ প্ৰতিকৃতি, চিকাৰৰ দৃশ্য, প্ৰাকৃতিক দৃশ্য আৰু গছ-লতা আদি। বস্তুৰ পুংখানুপুংখ চিত্ৰায়ন, উজ্জ্বল ৰং আৰু বাস্তৱধৰ্মী আঁকন এই চিত্ৰকলাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। মোগল সম্ৰাট আকবৰ আৰু জাহাঙ্গীৰৰ ৰাজত্বকালত মোগল চিত্ৰকলাই বহু উন্নতি লাভ কৰিছিল।
৩। সচিত্ৰ পুথি কাক বোলে? অসমৰ তিনিখন সচিত্ৰ পুথিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ যিবোৰ হাতে-লিখা পুথিত লিখনিৰ লগতে সংশ্লিষ্ট বিষয়ৰ ছবি বা চিত্ৰো আঁকি সন্নিবিষ্ট কৰা হয়, সেই পুথিবোৰক সচিত্ৰ পুথি বোলে। অসমৰ তিনিখন উল্লেখযোগ্য সচিত্ৰ পুথি হ’ল— ‘হস্তীবিদ্যাৰ্ণৱ’, ‘চিত্ৰ ভাগৱত’ (দশম স্কন্ধ ভাগৱত) আৰু ‘গীতগোবিন্দ’। (‘হস্তীবিদ্যাৰ্ণৱ’ পুথিখন সুকুমাৰ বৰকাইথে ১৭ শতিকাত ৰচনা কৰিছিল।)
৪। ভাৰতৰ কোনটো অঞ্চলৰ মন্দিৰশৈলীক ‘বেছৰ’ বুলি জনা যায়?
উত্তৰঃ বিন্ধ্য পৰ্বত আৰু কৃষ্ণা নদীৰ মাজভাগৰ অঞ্চলৰ, বিশেষকৈ কৰ্ণাটক অঞ্চলৰ মন্দিৰশৈলীক ‘বেছৰ’ (Vesara) বুলি জনা যায়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ভাৰতৰ বেছিভাগ ভাষাৰ উৎস কোন ভাষা?
(ক) তামিল (খ) সংস্কৃত (গ) পালি (ঘ) উৰ্দু
উত্তৰঃ (খ) সংস্কৃত।
২। ‘নাট্যশাস্ত্ৰ’ কোনে ৰচনা কৰিছিল?
(ক) পাণিনি (খ) কালিদাস (গ) ভৰত মুনি (ঘ) অশ্বঘোষ
উত্তৰঃ (গ) ভৰত মুনি।
৩। তলৰ কোনটো ভাৰতৰ শাস্ত্ৰীয় নৃত্য?
(ক) বিহু (খ) কালবেলিয়া (গ) ভৰতনাট্যম (ঘ) চেৰাউ
উত্তৰঃ (গ) ভৰতনাট্যম।
৪। ‘হস্তীবিদ্যাৰ্ণৱ’ পুথিখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
(ক) শংকৰদেৱ (খ) সুকুমাৰ বৰকাইথ (গ) মাধৱদেৱ (ঘ) কালিদাস
উত্তৰঃ (খ) সুকুমাৰ বৰকাইথ।
৫। দক্ষিণ ভাৰতৰ মন্দিৰশৈলীক কি বোলা হয়?
(ক) নাগৰ (খ) দ্ৰাবিড় (গ) বেছৰ (ঘ) মোগল
উত্তৰঃ (খ) দ্ৰাবিড়।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
১। পাণিনিয়ে সংস্কৃত ভাষাৰ ব্যাকৰণ ‘______’ ৰচনা কৰিছিল।
উত্তৰঃ অষ্টাধ্যায়ী।
২। বৌদ্ধ ধৰ্মপুথিবোৰ ______ ভাষাত লিখা হৈছিল।
উত্তৰঃ পালি।
৩। উত্তৰ ভাৰতৰ মন্দিৰশৈলীক ______ বোলা হয়।
উত্তৰঃ নাগৰ।
৪। সাঁচী আৰু অমৰাৱতীৰ ______ বৌদ্ধ স্থাপত্যৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন।
উত্তৰঃ স্তূপ।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। সংস্কৃতিৰ দুটা ভাগ হ’ল বস্তুগত আৰু অবস্তুগত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। কৰ্ণাটকী সংগীত মূলতঃ উত্তৰ ভাৰতত প্ৰচলিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। কৰ্ণাটকী সংগীত দক্ষিণ ভাৰতত প্ৰচলিত; উত্তৰ ভাৰতত প্ৰচলিত হৈছে হিন্দুস্তানী সংগীত।
৩। সত্ৰীয়া অসমৰ এক শাস্ত্ৰীয় নৃত্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। মোগল মিনিয়েচাৰ চিত্ৰ পাৰ্ছিয়ান আৰু ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ সমন্বয়ত সৃষ্টি হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ
১। সংস্কৃতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সংস্কৃতি হ’ল কোনো এখন সমাজৰ লোকসকলৰ জীৱন পদ্ধতি। মানুহৰ বিশ্বাস, মূল্যবোধ, আচাৰ-ব্যৱহাৰ, কলা, সাহিত্য, সংগীত, সাজ-পোছাক আৰু উৎসৱ-পাৰ্বণ আদিৰ সমষ্টিয়েই সংস্কৃতি।
২। ভাৰত চৰকাৰে ধ্ৰুপদী ভাষাৰ মৰ্যাদা দিয়া কেইটামান ভাষাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰত চৰকাৰে সংস্কৃত, তেলেগু, কানাড়া, মালয়ালম, ওড়িয়া, পালি, প্ৰাকৃত, অসমীয়া, বাংলা আৰু মৰাঠী ভাষাক ধ্ৰুপদী (classical) ভাষাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে।
৩। ভাৰতৰ মন্দিৰ স্থাপত্যৰ তিনিটা শৈলীৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মন্দিৰ স্থাপত্যৰ তিনিটা শৈলী হ’ল— নাগৰ (উত্তৰ ভাৰত), দ্ৰাবিড় (দক্ষিণ ভাৰত) আৰু বেছৰ (বিন্ধ্য-কৃষ্ণা মাজভাগৰ অঞ্চল)।
৪। অসমৰ কেইবিধমান লোকনৃত্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অসমৰ কেইবিধমান লোকনৃত্য হ’ল— বিহু, বাগৰুম্বা, ওজাপালি, দেৱধনী, ভোৰতাল নৃত্য, কুশান নৃত্য আৰু ঝুমুৰ।
৫। শংকৰদেৱে অসমত কি ধৰণৰ নাট আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ শংকৰদেৱৰ নেতৃত্বত অসমত অংকীয়া নাট আৰু ভাওনাৰ আৰম্ভণি ঘটিছিল, যি আজিও অসমৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| সংস্কৃতি | এখন সমাজৰ জীৱন পদ্ধতি (Culture) |
| ঐতিহ্য | পূৰ্বপুৰুষৰপৰা পোৱা সম্পদ (Heritage) |
| বস্তুগত সংস্কৃতি | ঘৰ-দুৱাৰ আদি কায়িক/দৃশ্যমান সম্পদ (Tangible culture) |
| অবস্তুগত সংস্কৃতি | ৰীতি-নীতি, মূল্যবোধ আদি অদৃশ্য উপাদান (Intangible culture) |
| দেৱভাষা | সংস্কৃত ভাষা—দেৱতাৰ ভাষা (Language of the gods) |
| অপভ্ৰংশ | প্ৰাকৃতৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা কথিত ভাষাৰূপ (Apabhramsa) |
| সংগম সাহিত্য | প্ৰাচীন তামিল সাহিত্য (Sangam literature) |
| ঘৰানা | গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰাৰ নিৰ্দিষ্ট সংগীত শৈলী (Gharana) |
| মিনিয়েচাৰ চিত্ৰ | সৰু আকাৰৰ পুংখানুপুংখ মোগল চিত্ৰ (Miniature painting) |
| সচিত্ৰ পুথি | চিত্ৰসহ হাতে-লিখা পুথি (Illustrated manuscript) |
| নাগৰ | উত্তৰ ভাৰতৰ মন্দিৰশৈলী (Nagara style) |
| দ্ৰাবিড় | দক্ষিণ ভাৰতৰ মন্দিৰশৈলী (Dravida style) |
| বেছৰ | বিন্ধ্য-কৃষ্ণা মাজভাগৰ মন্দিৰশৈলী (Vesara style) |
| স্তূপ | বৌদ্ধ ধৰ্মীয় স্থাপত্য (Stupa) |