পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগ আৰু ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন — প্ৰশ্ন উত্তৰ
HSLC Guru লৈ আপোনাক স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ)ৰ সপ্তম শ্ৰেণীৰ সমাজ বিজ্ঞানৰ প্ৰথম অধ্যায় “পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগ আৰু ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন”ৰ সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ (অনুশীলনী ১ আৰু ২), অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন, সাৰাংশ আৰু শব্দাৰ্থ সহজ অসমীয়াত আগবঢ়ালোঁ। পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ পাবলৈ এই সমাধানসমূহ মনোযোগেৰে অধ্যয়ন কৰক।
সাৰাংশ: পৃথিৱীৰ ভূপৃষ্ঠ কেতিয়াও একে ৰূপত থাকি নাথাকে; ই সদায় লাহে লাহে পৰিৱৰ্তিত হৈ থাকে। এই পৰিৱৰ্তনৰ কাৰক দুই ধৰণৰ—পৃথিৱীৰ ভিতৰৰপৰা ক্ৰিয়া কৰা আভ্যন্তৰীণ কাৰক (Internal Factors) আৰু ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰৰপৰা ক্ৰিয়া কৰা বাহিক কাৰক (External Factors)।
পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগত মুখ্যতঃ তিনিটা স্তৰ আছে—ভূত্বক (Crust), গুৰুমণ্ডল (Mantle) আৰু কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core)। ভূত্বক ছিলিকন আৰু এলুমিনিয়ামেৰে গঠিত বাবে ইয়াক ‘ছিয়াল’ (Sial), গুৰুমণ্ডল ছিলিকন আৰু মেগনেছিয়ামেৰে গঠিত বাবে ‘ছিমা’ (SiMa) আৰু কেন্দ্ৰমণ্ডল নিকেল আৰু লোৱেৰে গঠিত বাবে ‘নিফ’ (NiFe) স্তৰ বোলা হয়। পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰভাগৰ উত্তাপ প্ৰায় ৬০০০° চেলছিয়াছতকৈ বেছি। কেন্দ্ৰমণ্ডলৰ বাহিৰৰ অংশ তৰল (Outer Core) আৰু ভিতৰৰ অংশ কঠিন (Inner Core)।
আভ্যন্তৰীণ কাৰকৰ দুটা প্ৰধান ফলাফল হ’ল ভূমিকম্প (Earthquake) আৰু আগ্নেয়গিৰি উদ্গিৰণ (Volcanic Eruption)। ভূমিকম্পৰ উৎপত্তিস্থলক কেন্দ্ৰ (Focus) আৰু তাৰ ঠিক ওপৰৰ ভূপৃষ্ঠক উপকেন্দ্ৰ (Epicentre) বোলে; সাগৰৰ তলত হোৱা ভূমিকম্পে চুনামী সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আগ্নেয়গিৰি উদ্গিৰণত ভূগৰ্ভৰ গলিত পদাৰ্থ (লাভা), গেছ, ছাই আদি জ্বালামুখেৰে বাহিৰলৈ ওলাই আহে।
বাহিক কাৰকে বিযুক্তিকৰণ (Weathering), ক্ষয়িকৰণ (Erosion), পৰিবহণ (Transportation) আৰু অৱক্ষেপণ (Deposition)ৰ যোগেদি ভূপৃষ্ঠক পৰিৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰকবোৰ হ’ল—সূৰ্যৰশ্মি (ক্ষয়জাত পৰ্বত), প্ৰবাহিত জল বা নদী (‘V’ আকৃতিৰ উপত্যকা, জলপ্ৰপাত, অশ্বক্ষুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ, ব-দ্বীপ), হিমবাহ, বতাহ (কাঠফুলাৰ আকৃতিৰ শিলা, মৰুদ্যান, বালিয়ৰি, ল’এচ) আৰু সাগৰৰ ঢৌ (উপকূলৰ পৰিৱৰ্তন)।
Summary: The Earth’s surface is never static — it changes slowly and continuously. These changes are caused by internal factors that act from within the Earth and external factors that act on the surface. The interior has three layers: the Crust (Sial — silica and aluminium), the Mantle (SiMa — silica and magnesium) and the Core (NiFe — nickel and iron), and the temperature at the centre is above 6000°C. Internal forces cause earthquakes (with a focus and an epicentre, and tsunamis under the sea) and volcanic eruptions (lava through a vent). External forces work through weathering, erosion, transportation and deposition, driven by the Sun’s rays, rivers, glaciers, wind and sea waves, forming landforms such as V-shaped valleys, waterfalls, ox-bow lakes, deltas, sand dunes and oases.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অনুশীলনী – ১
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া—
(ক) ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ওপৰৰ পৃষ্ঠভাগ অৰ্থাৎ ভূপৃষ্ঠৰ আকৃতি, আকাৰ বা গঠনৰ যি সাল-সলনি হয়, তাকেই ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন বোলে। বিভিন্ন আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত পৰ্বত, উপত্যকা, সমভূমি, নদী, উপকূল আদিৰ ৰূপ লাহে লাহে সলনি হৈ যায়।
(খ) ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তনৰ কাৰক কেইটা কি কি?
উত্তৰঃ ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তনৰ কাৰক দুটা—(১) আভ্যন্তৰীণ কাৰক (Internal Factors), যি পৃথিৱীৰ ভিতৰৰপৰা ক্ৰিয়া কৰে; যেনে—ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰি উদ্গিৰণ। (২) বাহিক কাৰক (External Factors), যি ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰৰপৰা ক্ৰিয়া কৰে; যেনে—সূৰ্যৰশ্মি, নদী, হিমবাহ, বতাহ, সাগৰৰ ঢৌ।
(গ) পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰভাগৰ উত্তাপ কিমান?
উত্তৰঃ ভূবিজ্ঞানীসকলে ঠাৱৰ কৰিছে যে পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰভাগৰ উত্তাপ প্ৰায় ৬০০০° চেলছিয়াছতকৈ বেছি।
(ঘ) ছিমা (SiMa) শব্দটো ক’ৰপৰা আহিছে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ গুৰুমণ্ডল (Mantle) মুখ্যতঃ ছিলিকন (Silicon) আৰু মেগনেছিয়াম (Magnesium)ৰে গঠিত। এই দুটা মৌলৰ নামৰ আদ্যাক্ষৰ লৈ ইয়াক ‘ছিমা’ (SiMa) বোলা হয়—য’ত ‘Si’-এ ছিলিকন আৰু ‘Ma’-এ মেগনেছিয়াম বুজায়।
২। পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰপৰা কেন্দ্ৰলৈ কেইটা স্তৰ আছে ছবিৰ সহায়ত বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ চিত্ৰ ১.১ ত দেখুওৱাৰ দৰে পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰপৰা কেন্দ্ৰলৈ মুখ্যতঃ তিনিটা স্তৰ আছে—
(ক) ভূত্বক (Crust): পৃথিৱীৰ ওপৰৰ কঠিন আৱৰণটোৱেই ভূত্বক। ইয়াৰ গড় ডাঠ প্ৰায় ২০ কিলোমিটাৰ। ই মুখ্যতঃ ছিলিকন আৰু এলুমিনিয়ামেৰে গঠিত বাবে ইয়াক ‘ছিয়াল’ (Sial) বোলা হয়।
(খ) গুৰুমণ্ডল (Mantle): ভূত্বকৰ তলত প্ৰায় ২৯০০ কিলোমিটাৰ গভীৰলৈ বিস্তৃত স্তৰ। ভূত্বক আৰু গুৰুমণ্ডলৰ মাজৰ সীমাক মোহোৰোভিচিক অবিচ্ছিন্নতা (Mohorovicic Discontinuity) বোলে। ই ছিলিকন আৰু মেগনেছিয়ামেৰে গঠিত বাবে ইয়াক ‘ছিমা’ (SiMa) বোলে।
(গ) কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core): গুৰুমণ্ডলৰ তলৰপৰা পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰলৈকে বিয়পি থকা স্তৰ, যাৰ গভীৰতা প্ৰায় ৩৪৮৬ কিলোমিটাৰ। ই নিকেল (Ni) আৰু লো (Fe)ৰে গঠিত বাবে ইয়াক ‘নিফ’ (NiFe) স্তৰ বোলে। ইয়াৰ বাহিৰৰ তৰল অংশক বহিঃকেন্দ্ৰমণ্ডল (Outer Core) আৰু ভিতৰৰ কঠিন অংশক অন্তঃকেন্দ্ৰমণ্ডল (Inner Core) বোলে।
৩। পৃথিৱীৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰক বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগৰপৰা উৎপন্ন হৈ ভূপৃষ্ঠত পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা শক্তি বা কাৰকবোৰকে আভ্যন্তৰীণ কাৰক (Internal Factors) বোলে। পৃথিৱীৰ ভিতৰৰ প্ৰচণ্ড উত্তাপ আৰু চাপৰ ফলত এই শক্তি সৃষ্টি হয়। ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি উদ্গিৰণ ইয়াৰ প্ৰধান দুটা ফলাফল; আভ্যন্তৰীণ কাৰকৰ প্ৰভাৱত ভাঁজ পৰ্বত, স্তম্ভ পৰ্বত আদিও সৃষ্টি হয়।
৪। ভূমিকম্প কি? ভূমিকম্পৰ কেন্দ্ৰ আৰু উপকেন্দ্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত হঠাৎ শক্তি মুক্ত হোৱাৰ ফলত ভূপৃষ্ঠ কঁপি উঠা প্ৰক্ৰিয়াটোকে ভূমিকম্প (Earthquake) বোলে। ভূ-অভ্যন্তৰত যি ঠাইত ভূমিকম্পৰ উৎপত্তি হয়, সেই ঠাইক ভূমিকম্পৰ কেন্দ্ৰ (Focus) বোলে। এই কেন্দ্ৰৰ ঠিক ওপৰত থকা ভূপৃষ্ঠৰ ঠাইখনক ভূমিকম্পৰ উপকেন্দ্ৰ বা অভিকেন্দ্ৰ (Epicentre) বোলে।
৫। আগ্নেয়গিৰি উদ্গিৰণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগত থকা তপত গলিত পদাৰ্থ (মেগমা), গেছ, বাষ্প, ছাই আদি ভূপৃষ্ঠৰ ফাট বা দুৰ্বল ঠাইয়েদি হঠাৎ বাহিৰলৈ ওলাই অহা প্ৰক্ৰিয়াটোকে আগ্নেয়গিৰি উদ্গিৰণ (Volcanic Eruption) বোলে। ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰত ওলাই অহা গলিত পদাৰ্থক লাভা (Lava) বোলে আৰু য’ৰপৰা এই পদাৰ্থবোৰ ওলায় সেই মুখটোক জ্বালামুখ (Vent) বোলে।
অনুশীলনী – ২
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া—
(ক) বাহিক শক্তিৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বাহিক শক্তিৰ দুটা উদাহৰণ হ’ল—নদী (প্ৰবাহিত জল) আৰু বতাহ। (ইয়াৰ উপৰিও সূৰ্যৰশ্মি, হিমবাহ আৰু সাগৰৰ ঢৌও বাহিক শক্তি।)
(খ) ক্ষয়কাৰ্য কেইপ্ৰকাৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ ক্ষয়কাৰ্য মূলতঃ দুই প্ৰকাৰ—(১) বিযুক্তিকৰণ (Weathering): য’ত ভূপৃষ্ঠৰ শিলাস্তৰবোৰ এঠাইতে ভাঙি-চুৰি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হয়। (২) ক্ষয়িকৰণ (Erosion): য’ত নদী, বতাহ, হিমবাহ আদিয়ে সেই চূৰ্ণ পদাৰ্থবোৰ এঠাইৰপৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নি ভূপৃষ্ঠ ক্ষয় কৰে।
(গ) অৱক্ষেপণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ নদী, বতাহ, হিমবাহ আদি বাহিক কাৰকে ক্ষয় কৰি কঢ়িয়াই অনা পদাৰ্থবোৰ (পলস, বালি আদি) কোনো এঠাইত জমা কৰি থোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে অৱক্ষেপণ (Deposition) বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত ব-দ্বীপ, প্লাৱন ভূমি, বালিয়ৰি আদি নতুন ভূ-অৱয়ব সৃষ্টি হয়।
(ঘ) বালিয়ৰি কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ বালিয়ৰি মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ—(১) অনুদৈৰ্ঘ্য বালিয়ৰি (Longitudinal Sand Dune): বতাহৰ গতিৰ একে দিশত থকা বালিয়ৰি। (২) অনুপ্ৰস্থ বালিয়ৰি (Transverse Sand Dune): বতাহৰ গতিৰ দিশে লম্বভাৱে থকা বালিয়ৰি। (৩) বাৰখান (Barkhan): অৰ্ধ-চন্দ্ৰাকৃতিৰ বালিয়ৰি।
২। সৌৰশক্তিয়ে কিদৰে ক্ষয়জাত পৰ্বত সৃষ্টি কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ সূৰ্যৰশ্মি অৰ্থাৎ সৌৰশক্তি ভূপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তনৰ এক অন্যতম প্ৰধান বাহিক কাৰক। দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ তাপত শিলা উত্তপ্ত হৈ প্ৰসাৰিত হয় আৰু ৰাতি জাৰত সংকুচিত হয়। এইদৰে বাৰে বাৰে প্ৰসাৰণ-সংকোচনৰ ফলত শিলাবোৰ ফাটি ভাঙি সৰি পৰে। কোমল শিলাবোৰ সোনকালে ক্ষয় হৈ যায়, কিন্তু কঠিন শিলাবোৰ ক্ষয় নোহোৱাকৈ ওখ হৈ থাকি যায়। চাৰিওফালৰ কোমল অংশ ক্ষয় হৈ যোৱাৰ পাছত অৱশিষ্ট থকা কঠিন শিলাৰে গঠিত ওখ ভাগকে ক্ষয়জাত পৰ্বত বা অৱশিষ্ট পৰ্বত (Residual Mountain) বোলে।
৩। হিমবাহৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ উচ্চ পৰ্বতৰ শিখৰত বা মেৰু অঞ্চলত বছৰজুৰি জমা হৈ থকা বৰফ নিজৰ ওজনতে চেপ খাই টান বৰফলৈ পৰিণত হয় আৰু মাধ্যাকৰ্ষণৰ প্ৰভাৱত লাহে লাহে ঢাল বাই তললৈ নামি আহে। এই তললৈ গতি কৰা বৃহৎ বৰফৰ দ’মকে হিমবাহ (Glacier) বোলে। হিমবাহে তললৈ নামি অহাৰ সময়ত ঘৰ্ষণৰ দ্বাৰা ভূপৃষ্ঠ ক্ষয় কৰি নানা ভূ-অৱয়ব সৃষ্টি কৰে।
৪। সাগৰৰ ঢৌৱে কেনেকৈ উপকূলভূমিৰ পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে?
উত্তৰঃ সাগৰ-মহাসাগৰৰ পানীত সদায় ঢৌ উঠি-নমি থাকে। এই ঢৌবোৰ একেৰাহে উপকূলৰ শিলা-পাৰত খুন্দিয়াই ক্ষয় কৰে আৰু ক্ষয় হোৱা পদাৰ্থবোৰ কঢ়িয়াই আনি আন ঠাইত জমা কৰে। ঢৌৰ এই ক্ষয় আৰু সঞ্চয় কাৰ্যৰ ফলত উপকূলত সাগৰীয় গুহা (Sea Cave), খিলা, বালিময় সৈকত আদি নানা ভূ-অৱয়ব সৃষ্টি হয় আৰু উপকূলভূমিৰ ৰূপ ক্ৰমান্বয়ে সলনি হৈ পৰে। এইদৰে সাগৰৰ ঢৌৱে উপকূলভূমিৰ পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। পৃথিৱীৰ ভূত্বকক আন কি নামেৰে জনা যায়?
(ক) নিফ (খ) ছিমা (গ) ছিয়াল (ঘ) মেগমা
উত্তৰঃ (গ) ছিয়াল।
২। পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core) মুখ্যতঃ কি কি মৌলেৰে গঠিত?
(ক) ছিলিকন-এলুমিনিয়াম (খ) ছিলিকন-মেগনেছিয়াম (গ) নিকেল-লো (ঘ) লো-এলুমিনিয়াম
উত্তৰঃ (গ) নিকেল আৰু লো।
৩। ভূমিকম্পৰ কেন্দ্ৰৰ ঠিক ওপৰত থকা ভূপৃষ্ঠৰ ঠাইখনক কি বোলে?
(ক) কেন্দ্ৰ (খ) উপকেন্দ্ৰ (গ) জ্বালামুখ (ঘ) ক্ৰেটাৰ
উত্তৰঃ (খ) উপকেন্দ্ৰ।
৪। মৰুভূমিত বতাহৰ ক্ষয়কাৰ্যৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কাঠফুলাৰ আকৃতিৰ শিলাক ইংৰাজীত কি বোলে?
(ক) Barkhan (খ) Mushroom Rock (গ) Oasis (ঘ) Loess
উত্তৰঃ (খ) Mushroom Rock।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
১। ভূত্বক আৰু গুৰুমণ্ডলৰ মাজৰ সীমাক ______ অবিচ্ছিন্নতা বোলে।
উত্তৰঃ মোহোৰোভিচিক।
২। সাগৰৰ তলত হোৱা প্ৰবল ভূমিকম্পৰ ফলত ______ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
উত্তৰঃ চুনামী।
৩। নদীৰ মোহনাত পলস জমা হৈ ______ সৃষ্টি হয়।
উত্তৰঃ ব-দ্বীপ (Delta)।
৪। বতাহে উৰুৱাই অনা সূক্ষ্ম ধুলিকণা জমা হৈ ______ নামৰ উৰ্বৰ মাটি সৃষ্টি হয়।
উত্তৰঃ ল’এচ (Loess)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
১। পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰমণ্ডলৰ বাহিৰৰ অংশ তৰল অৱস্থাত থাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২। ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি পৃথিৱীৰ বাহিক কাৰক।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। এইবোৰ পৃথিৱীৰ আভ্যন্তৰীণ কাৰক।
৩। নদীৰ ওপৰৰ অংশত (উচ্চ ভূমিত) ক্ষয়কাৰ্য বেছি হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। অশ্বক্ষুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ বতাহৰ কাৰ্যৰ ফলত সৃষ্টি হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। অশ্বক্ষুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ নদীৰ কাৰ্যৰ ফলত সৃষ্টি হয়।
চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ
১। আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহিক কাৰকৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) আভ্যন্তৰীণ কাৰক পৃথিৱীৰ ভিতৰৰপৰা ক্ৰিয়া কৰে, কিন্তু বাহিক কাৰক ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰৰপৰা ক্ৰিয়া কৰে। (খ) আভ্যন্তৰীণ কাৰকে ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰি, পৰ্বত আদি সৃষ্টি কৰে; বাহিক কাৰকে ক্ষয়, পৰিবহণ আৰু অৱক্ষেপণৰ যোগেদি ভূপৃষ্ঠক ক্ষয় কৰি নতুন ৰূপ দিয়ে।
২। নদীৰ কাৰ্যৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা তিনিটা ভূ-অৱয়বৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (ক) ‘V’ আকৃতিৰ উপত্যকা, (খ) জলপ্ৰপাত, আৰু (গ) অশ্বক্ষুৰাকৃতিৰ হ্ৰদ। (ইয়াৰ উপৰি প্লাৱন ভূমি আৰু ব-দ্বীপো নদীৰ কাৰ্যৰ ফল।)
৩। মৰুদ্যান (Oasis) কি?
উত্তৰঃ মৰুভূমিৰ মাজত বতাহে বালি উৰুৱাই নিয়াৰ ফলত ভূগৰ্ভৰ পানী ওপৰলৈ ওলাই অহা সেউজীয়া উৰ্বৰ ঠাইকে মৰুদ্যান (Oasis) বোলে। ইয়াত গছ-গছনি জন্মে আৰু মানুহে বাস কৰিব পাৰে।
৪। চুনামী কি?
উত্তৰঃ সাগৰৰ তলত হোৱা প্ৰবল ভূমিকম্পৰ ফলত সাগৰৰ পানীত সৃষ্টি হোৱা প্ৰকাণ্ড ঢৌকে চুনামী (Tsunami) বোলে। এই ঢৌ উপকূলত আছাৰি খাই বহুত ধ্বংসযজ্ঞ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| ভূপৃষ্ঠ | পৃথিৱীৰ ওপৰৰ পৃষ্ঠভাগ (Earth’s surface) |
| ভূত্বক | পৃথিৱীৰ ওপৰৰ কঠিন আৱৰণ; ‘ছিয়াল’ (Crust / Sial) |
| গুৰুমণ্ডল | ভূত্বকৰ তলৰ স্তৰ; ‘ছিমা’ (Mantle / SiMa) |
| কেন্দ্ৰমণ্ডল | পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰৰ স্তৰ; ‘নিফ’ (Core / NiFe) |
| আভ্যন্তৰীণ কাৰক | পৃথিৱীৰ ভিতৰৰপৰা ক্ৰিয়া কৰা শক্তি (Internal Factors) |
| বাহিক কাৰক | ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰৰপৰা ক্ৰিয়া কৰা শক্তি (External Factors) |
| ভূমিকম্প | ভূপৃষ্ঠ হঠাৎ কঁপি উঠা প্ৰক্ৰিয়া (Earthquake) |
| উপকেন্দ্ৰ | ভূমিকম্পৰ কেন্দ্ৰৰ ঠিক ওপৰৰ ভূপৃষ্ঠ (Epicentre) |
| লাভা | ভূপৃষ্ঠলৈ ওলাই অহা গলিত পদাৰ্থ (Lava) |
| চুনামী | সাগৰৰ তলৰ ভূমিকম্পত সৃষ্টি হোৱা প্ৰকাণ্ড ঢৌ (Tsunami) |
| বিযুক্তিকৰণ | শিলা এঠাইতে ভাঙি চূৰ্ণ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া (Weathering) |
| ক্ষয়িকৰণ | ক্ষয় পদাৰ্থ কঢ়িয়াই নিয়া প্ৰক্ৰিয়া (Erosion) |
| অৱক্ষেপণ | ক্ষয় পদাৰ্থ এঠাইত জমা কৰা প্ৰক্ৰিয়া (Deposition) |
| হিমবাহ | তললৈ গতি কৰা বৃহৎ বৰফৰ দ’ম (Glacier) |
| মৰুদ্যান | মৰুভূমিৰ মাজত পানী থকা উৰ্বৰ ঠাই (Oasis) |
| ব-দ্বীপ | নদীৰ মোহনাত পলস জমা হৈ গঠিত ভূমি (Delta) |