সাৰাংশ: মাটি হৈছে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ এটি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক সম্পদ। শিলাখণ্ডৰ বিচূৰ্ণীভৱনৰ (weathering) ফলত ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ কণিকা সৃষ্টি হয় আৰু এই কণিকাৰ সৈতে মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পচা পদাৰ্থ (হিউমাছ) মিলিত হৈ মাটি গঠন হয়। বায়ু, পানী, সূৰ্যৰ তাপ আৰু জীৱজন্তুৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত শিলখণ্ড ভাঙি মাটি তৈয়াৰ হয়। মাটিৰ গঠনত শিলৰ কণিকা, হিউমাছ, খনিজ পদাৰ্থ, বায়ু আৰু পানী থাকে। মাটিৰ উল্লম্ব পার্শ্বচিত্ৰত (soil profile) বিভিন্ন স্তৰ দেখা যায় — ক-স্তৰ (শীৰ্ষ মৃত্তিকা, হিউমাছ বেছি), খ-স্তৰ (মধ্যস্তৰ, হিউমাছ কম, খনিজ বেছি) আৰু গ-স্তৰ (অৰ্ধবিচূৰ্ণিত শিল)।
মাটিক মূলতঃ তিনি ভাগত ভাগ কৰা হয়: বালিচহীয়া মাটি (Sandy Soil), বোকা মাটি (Clayey Soil) আৰু দোমোজা মাটি (Loamy Soil)। বালিচহীয়া মাটিত ডাঙৰ কণিকা থাকে, পানী ধৰি ৰাখিব পাৰে কম আৰু পানী সৰকি যোৱা বেগ বেছি। বোকা মাটিৰ কণিকা সৰু, পানী ধাৰণ ক্ষমতা সর্বোচ্চ, হিউমাছৰ পৰিমাণ বেছি আৰু ই উৰ্বৰ; ঘেঁহু, ধান, মৰাপাটৰ খেতিৰ বাবে উপযুক্ত। দোমোজা মাটি বালি, বোকা, পলস আৰু হিউমাছৰ মিশ্ৰণ আৰু ই সকলো শস্যৰ বাবে সৰ্বোৎকৃষ্ট। মাটিৰ জীৱ যেনে কেঁচু, কুমটি, গুবৰুৱা, উদ্ভিদৰ শিপা আদিয়ে মাটিক উৰ্বৰ কৰি ৰাখে।
মাটিৰ পানী সৰকি যোৱা বেগ (percolation rate) পৰিমাপ কৰিব পৰা যায়। পলিথিন, প্লাষ্টিক, কীটনাশক ৰাসায়নিক দ্ৰব্য আদিয়ে মাটি প্ৰদূষিত কৰে। বনাঞ্চল ধ্বংস, অতিৰিক্ত বৃষ্টিপাত আৰু বানপানীৰ কাৰণে ভূমিধস (soil erosion) হয় যাৰ ফলত মাটিৰ ওপৰৰ উৰ্বৰ তৰপ ধুই যায়। গছ-গছনি লগোৱা আৰু ঘাঁহ-বনৰ আচ্ছাদন বৰ্তাই ৰাখিলে মাটি ক্ষয়ৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায়।
Summary: Chapter 9 of ASSEB Class 7 General Science is about Soil (মাটি). Soil is formed by the weathering of rocks into fine particles, which then mix with humus — the decayed remains of dead plants and animals. Soil contains rock particles, humus, minerals, air, and water. A vertical cross-section of soil (soil profile) reveals distinct layers: the A-horizon (topsoil, rich in humus), the B-horizon (subsoil, less humus, more minerals), and the C-horizon (partially weathered parent rock). There are three main types of soil: sandy soil (large particles, low water retention), clayey soil (small particles, highest water retention, most fertile — suitable for wheat, rice, jute), and loamy soil (a mixture of sand, clay, silt, and humus — best for most crops). Soil erosion, caused by wind and water, strips away the fertile topsoil; planting trees and maintaining vegetation cover helps prevent it. Soil pollution caused by polythene, plastics, and chemical pesticides must be controlled to protect soil fertility.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা (Choose the Correct Answer)
(ক) শিলৰ কণিকাৰ বাহিৰেও মাটিত থাকে—
(i) বায়ু আৰু পানী (ii) পানী আৰু উদ্ভিদ (iii) খনিজ, জৈৱ পদার্থ, বায়ু আৰু পানী (iv) পানী, বায়ু আৰু উদ্ভিদ
উত্তৰঃ (iii) খনিজ, জৈৱ পদার্থ, বায়ু আৰু পানী।
(খ) পানী ধাৰণ ক্ষমতা আটাইতকৈ বেছি হ’ল—
(i) বালিচহীয়া মাটিৰ (ii) বোকা মাটিৰ (iii) দোমোজা মাটিৰ (iv) বালি আৰু দোমোজা মাটিৰ মিশ্ৰণৰ
উত্তৰঃ (ii) বোকা মাটিৰ।
২। খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
(ক) মাটি তৈয়াৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক ________ বোলে।
উত্তৰঃ বিচূৰ্ণীভৱন (weathering)।
(খ) শীৰ্ষ মৃত্তিকাৰ আন এটি নাম ________ স্তৰ।
উত্তৰঃ ক-স্তৰ (A-horizon)।
(গ) মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পচা অংশক ________ বোলে।
উত্তৰঃ হিউমাছ।
(ঘ) ________ মাটিত পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ সবাতোকৈ বেছি।
উত্তৰঃ বালিচহীয়া মাটিত।
(ঙ) মাটি ক্ষয় ৰোধ কৰিবলৈ ________ কৰা উচিত।
উত্তৰঃ গছ-গছনি ৰোপণ (বনায়ন)।
৩। মিলোৱা (Match the Following)
‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| জীৱৰ গৃহ | সকলো প্ৰকাৰৰ মাটি |
| মাটিৰ প্ৰথম স্তৰ (ক-স্তৰ) | কলা বৰণৰ, হিউমাছ সমৃদ্ধ |
| বালিচহীয়া মাটি | ডাঙৰ কণিকা, পানী সৰকি যায় |
| মাটিৰ মধ্যস্তৰ (খ-স্তৰ) | হিউমাছৰ পৰিমাণ কম, খনিজ বেছি |
| বোকা মাটি | ক্ষুদ্ৰ কণিকা, পানী ধৰি ৰাখে |
৪। মাটি কিদৰে সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ মাটি সৃষ্টি হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো দীৰ্ঘকালীন। বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা শিলাখণ্ড ভাঙি মাটি তৈয়াৰ হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক বিচূৰ্ণীভৱন বোলে। শিলাখণ্ড বিচূৰ্ণ হোৱাৰ কাৰণসমূহ হৈছে—
- সূৰ্যৰ তাপ: দিনত সূৰ্যৰ তাপত শিল গৰম হৈ প্ৰসাৰিত হয়, ৰাতি ঠাণ্ডাত সংকুচিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ বাৰে বাৰে পুনৰাবৃত্তিত শিলত ফাট মেলে আৰু শিল ভাঙে।
- বায়ু প্ৰবাহ: বতাহে শিলৰ গুড়ি এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ লৈ যায় আৰু আন শিলৰ লগত ঘর্ষণ কৰায়, ফলত দুয়োটা শিল ভাঙে।
- প্ৰবহমান পানী: নদীৰ পানীয়ে বা বৰষুণৰ পানীয়ে শিলাখণ্ড ঘর্ষণ কৰি সৰু সৰু কণিকাত পৰিণত কৰে।
- উদ্ভিদৰ শিপা: উদ্ভিদৰ শিপাই শিলৰ ফাটৰ ভিতৰত সোমাই শিলখণ্ড ফাটাই দিয়ে।
এইদৰে সৃষ্টি হোৱা শিলৰ কণিকাৰ লগত মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পচা অংশ (হিউমাছ) মিহলি হৈ মাটি তৈয়াৰ হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি চলি থাকে।
৫। বোকা মাটি শস্যৰ বাবে কিদৰে উপযোগী?
উত্তৰঃ বোকা মাটি শস্যৰ বাবে নিম্নলিখিত কাৰণত উপযোগী—
- বোকা মাটিৰ কণিকাবোৰ অতি সৰু আৰু একেলগে ঘনিষ্ঠভাৱে থাকে, ফলত ই পানী ভালদৰে ধৰি ৰাখিব পাৰে।
- বোকা মাটিত হিউমাছৰ পৰিমাণ বেছি থাকে। হিউমাছে মাটিক উৰ্বৰ কৰে।
- বোকা মাটিত খনিজ পদাৰ্থ প্ৰচুৰ পৰিমাণে থাকে যি উদ্ভিদৰ পোষণৰ বাবে আৱশ্যকীয়।
- বোকা মাটি উদ্ভিদৰ শিপাক টানকৈ ধৰি ৰাখে।
সেয়েহে বোকা মাটিত ঘেঁহু, ধান আৰু মৰাপাটৰ খেতি ভালদৰে হয়।
৬। বোকা মাটি আৰু বালিচহীয়া মাটিৰ পার্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বোকা মাটি আৰু বালিচহীয়া মাটিৰ পার্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
| বোকা মাটি (Clayey Soil) | বালিচহীয়া মাটি (Sandy Soil) |
|---|---|
| কণিকাৰ আকাৰ অতি সৰু। | কণিকাৰ আকাৰ ডাঙৰ। |
| পানী ধাৰণ ক্ষমতা সর্বোচ্চ। | পানী ধাৰণ ক্ষমতা অতি কম। |
| পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ কম। | পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ অধিক। |
| হিউমাছৰ পৰিমাণ বেছি, উৰ্বৰ। | হিউমাছৰ পৰিমাণ কম, কম উৰ্বৰ। |
| কণিকাবোৰ ঘনিষ্ঠভাৱে বান্ধ খাই থাকে। | কণিকাবোৰ ঢিলাকৈ থাকে, বায়ু চলাচল বেছি। |
| ঘেঁহু, ধান, মৰাপাটৰ খেতিৰ বাবে উপযুক্ত। | কেৱল কিছু বিশেষ শস্য যেনে বাদামৰ খেতিৰ বাবে উপযুক্ত। |
৭। মাটিৰ পার্শ্বচিত্ৰ আঁকা আৰু বিভিন্ন স্তৰ চিহ্নিত কৰা।
উত্তৰঃ মাটিৰ পার্শ্বচিত্ৰত (Soil Profile) তিনিটা মূল স্তৰ দেখা যায়—
- ক-স্তৰ (A-Horizon / শীৰ্ষ মৃত্তিকা): এটি হৈছে মাটিৰ আটাইতকৈ ওপৰৰ স্তৰ। ইয়াত হিউমাছৰ পৰিমাণ বেছি থাকে বাবে ইয়াৰ ৰং কলা বা গাঢ় মটিয়া। কেঁচু, কুমটি, গুবৰুৱা, শামুক, পৰুৱা আদি জীৱ এই স্তৰত বাস কৰে। উদ্ভিদৰ শিপাবোৰো এই স্তৰত বিস্তৃত হয়।
- খ-স্তৰ (B-Horizon / মধ্যস্তৰ): এই স্তৰত হিউমাছৰ পৰিমাণ কম কিন্তু খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ অধিক। ইয়াৰ ৰং পাতল মটিয়া বা ৰঙচুৱা।
- গ-স্তৰ (C-Horizon): এই স্তৰত অৰ্ধবিচূৰ্ণিত শিলৰ টুকুৰা থাকে। ই অতি কঠিন আৰু ইয়াৰ তলত মূল শিল (parent rock) থাকে।
(টোকা: পাঠ্যপুথিত উল্লেখ কৰা মাটিৰ পার্শ্বচিত্ৰৰ আখচ পৰীক্ষাত আঁকিব লাগিব: ওপৰৰ পৰা তললৈ ক-স্তৰ, খ-স্তৰ, গ-স্তৰ আৰু শিল দেখুওৱা তিনটা স্তৰযুক্ত চিত্ৰ।)
৮। তলৰ হিছাপটো কৰা।
প্ৰশ্ন: ২০০ মিলিলিটাৰ পানীয়ে মাটিৰ নমুনা এটিৰ মাজেৰে সৰকি যাবলৈ ৪০ মিনিট লাগিল। পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ নির্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ নির্ণয়ৰ সূত্ৰ:
পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ = সৰকি যোৱা পানীৰ পৰিমাণ (মি.লি.) ÷ সময় (মিনিট)
= ২০০ মি.লি. ÷ ৪০ মিনিট
= ৫ মি.লি. প্ৰতি মিনিট
সেয়েহে পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ হৈছে ৫ মি.লি./মিনিট।
৯। ভূমি প্ৰদূষণ আৰু ভূমিধস কেনেকৈ ৰোধ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ
ভূমি প্ৰদূষণ ৰোধৰ উপায়:
- পলিথিন বেগ আৰু প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰিব লাগে।
- কীটনাশক ৰাসায়নিক দ্ৰব্যৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ কমাব লাগে।
- গৃহস্থালি আৱৰ্জনা আৰু ৰাসায়নিক দ্ৰব্য মাটিত পেলোৱাৰ পৰিৱৰ্তে উপযুক্ত স্থানত নষ্ট কৰিব লাগে।
- জৈৱিক সাৰ ব্যৱহাৰৰ অভ্যাস বঢ়াব লাগে।
ভূমিধস (মাটি ক্ষয়) ৰোধৰ উপায়:
- গছ-গছনি ৰোপণ কৰিব লাগে (বনায়ন)। গছৰ শিপাই মাটিৰ কণিকা একেলগে ধৰি ৰাখে।
- নদীৰ পাৰ, পাহাৰৰ ঢাল আৰু পথাৰত ঘাঁহ-বনৰ আৱৰণ বজাই ৰাখিব লাগে।
- মাটি কাটি পাহাৰত থৰক-বৰককৈ (terrace farming) খেতি কৰিব লাগে।
- বানপানী নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বান্ধ নির্মাণ কৰিব লাগে।
১০। মাটি সম্পৰ্কীয় শব্দৰে বৰ্গপাজল সম্পূৰ্ণ কৰা।
উত্তৰঃ বৰ্গপাজলৰ সমাধানৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মূল শব্দসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
- মাটি ক্ষয়ৰ সৈতে জড়িত: ভূমিধস / মৃত্তিকা ক্ষয়
- মাটি প্ৰদূষণৰ সৈতে জড়িত: প্লাষ্টিক, কীটনাশক
- মৃৎশিল্পত ব্যৱহৃত মাটি: বোকা মাটি
- মাটিত বসবাসকাৰী জীৱ: কেঁচু
- মাটিৰ পার্শ্বচিত্ৰ: ক-স্তৰ, খ-স্তৰ, গ-স্তৰ
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১। মাটি কাক বোলে? মাটিত কি কি উপাদান থাকে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত থকা শিলৰ কণিকা, হিউমাছ আৰু অন্যান্য পদাৰ্থৰ মিশ্ৰণেৰে তৈয়াৰ পাতল তৰপটোকে মাটি বোলে। মাটিত তলত দিয়া উপাদানসমূহ থাকে—
- শিলৰ কণিকা (Rock particles)
- হিউমাছ (Humus) — মৃত উদ্ভিদ ও প্ৰাণীৰ পচা অংশ
- খনিজ পদাৰ্থ (Minerals)
- বায়ু (Air)
- পানী (Water)
প্ৰশ্ন ২। হিউমাছ কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ মাটিত থকা মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পচা জৈৱ পদাৰ্থক হিউমাছ বোলে। হিউমাছৰ গুৰুত্ব নিম্নৰূপ—
- হিউমাছে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
- মাটিৰ পানী ধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
- মাটিৰ বায়ু চলাচলত সহায় কৰে।
- উদ্ভিদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰব্য যোগান ধৰে।
প্ৰশ্ন ৩। দোমোজা মাটি সৰ্বোৎকৃষ্ট কিয়?
উত্তৰঃ দোমোজা মাটি হৈছে বালি, বোকা, পলস আৰু হিউমাছৰ মিশ্ৰণ। ই সর্বোৎকৃষ্ট কাৰণ—
- দোমোজা মাটিয়ে পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে পানী ধৰি ৰাখে আৰু অতিৰিক্ত পানী নিষ্কাশন কৰে।
- ইয়াত হিউমাছৰ পৰিমাণ বেছি থাকে, ফলত ই অতি উৰ্বৰ।
- উদ্ভিদৰ বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বায়ু চলাচল সুচল থাকে।
- প্ৰায় সকলো ধৰণৰ শস্যৰ বাবে উপযুক্ত।
প্ৰশ্ন ৪। মাটিত বসবাসকাৰী জীৱসমূহে মাটিক কেনেদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰঃ মাটিত বহু ধৰণৰ জীৱ বাস কৰে — কেঁচু, কুমটি, গুবৰুৱা, শামুক, পৰুৱা, বিভিন্ন অণুজীৱ ইত্যাদি। এই জীৱসমূহ মাটিৰ বাবে অতি উপকাৰী—
- কেঁচু: মাটিৰ ভিতৰত চলাফুৰা কৰি মাটি ঢিলা কৰে আৰু বায়ু চলাচলত সহায় কৰে। মৃত পদাৰ্থ খাই মাটিত হিউমাছ যোগায়।
- অণুজীৱ (ব্যাকটেৰিয়া, ভেঁকুৰ): মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ দেহ পচাই হিউমাছত পৰিণত কৰে আৰু মাটিত পোষক দ্ৰব্য মুক্ত কৰে।
- কুমটি আৰু অন্যান্য পোক: মাটিত গাঁত খুচৰি বায়ু চলাচল সুচল কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। মাটি ক্ষয় কি? ইয়াৰ কাৰণ আৰু পৰিণতি কি?
উত্তৰঃ বায়ু, পানী বা অন্য প্ৰাকৃতিক কাৰকৰ দ্বাৰা মাটিৰ ওপৰৰ উৰ্বৰ তৰপ (শীৰ্ষ মৃত্তিকা) এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ আঁতৰি যোৱা বা ধুই যোৱাকে মাটি ক্ষয় বা ভূমিধস বোলে।
কাৰণসমূহ:
- বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা (গছ কটা)।
- অতিৰিক্ত বৰষুণ আৰু বানপানী।
- তীব্ৰ বতাহ।
- অতিৰিক্ত চৰণিয়া।
পৰিণতি:
- মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায়, শস্যৰ উৎপাদন কমে।
- মৰুভূমিকৰণ হোৱাৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ে।
- নদীৰ তলিত পলস জমা হয় ফলত বানপানীৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ৬। মাটিৰ পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ পৰীক্ষা কেনেকৈ কৰা হয়?
উত্তৰঃ মাটিৰ পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ পৰীক্ষা কৰিবলৈ তলৰ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়—
- এটা ফানেলৰ তলত তুলাৰ টুকুৰা দিয়া হয় আৰু তাৰ ওপৰত পৰীক্ষাৰ বাবে মাটিৰ নমুনা ভৰোৱা হয়।
- ফানেলটো এটা চিলিণ্ডাৰৰ ওপৰত ৰখা হয়।
- মাটিৰ ওপৰত নির্দিষ্ট পৰিমাণৰ পানী ঢলা হয়।
- পানী মাটিৰ মাজেৰে চুৱাই তললৈ আহিবলৈ লোৱা সময় টোকা কৰা হয়।
- পানী সৰকি যোৱাৰ বেগ = সৰকি যোৱা পানীৰ পৰিমাণ ÷ সময়।
বালিচহীয়া মাটিত পানী সৰকি যায় আটাইতকৈ দ্ৰুতভাৱে, বোকা মাটিত সৰ্বাপেক্ষা লেহেমকৈ।
প্ৰশ্ন ৭। মাটি প্ৰদূষণ কি? কোনবোৰ পদাৰ্থই মাটি প্ৰদূষিত কৰে?
উত্তৰঃ মাটিত অপ্ৰয়োজনীয় বা ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ মিহলি হৈ মাটিৰ প্ৰাকৃতিক গুণ নষ্ট হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে মাটি প্ৰদূষণ বোলে।
তলৰ পদাৰ্থসমূহে মাটি প্ৰদূষিত কৰে—
- পলিথিন বেগ আৰু প্লাষ্টিক — মাটিত পচে না, দীৰ্ঘদিন থাকে।
- কীটনাশক ৰাসায়নিক দ্ৰব্য (Pesticides) — মাটিৰ জীৱসমূহ হত্যা কৰে।
- ঔদ্যোগিক বৰ্জিত ৰাসায়নিক তৰল পদাৰ্থ।
- গৃহস্থালি আৱৰ্জনা।
- অতিৰিক্ত ৰাসায়নিক সাৰ।
প্ৰশ্ন ৮। বালিচহীয়া মাটিত কিয় কম শস্য জন্মে?
উত্তৰঃ বালিচহীয়া মাটিত কম শস্য জন্মাৰ কাৰণসমূহ হৈছে—
- বালিচহীয়া মাটিৰ কণিকাবোৰ ডাঙৰ আৰু ঢিলাকৈ থাকে, সেয়েহে পানী সহজে সৰকি যায় আৰু মাটিয়ে পানী ধৰি ৰাখিব নোৱাৰে।
- বালিচহীয়া মাটিত হিউমাছৰ পৰিমাণ অতি কম, ফলত উদ্ভিদৰ বাবে পোষক দ্ৰব্য কম।
- এই মাটি কম উৰ্বৰ আৰু উদ্ভিদৰ শিপাক টানকৈ ধৰিব নোৱাৰে।