সাৰাংশ: বতাহ, ধুমুহা আৰু ঘূণিবতাহ অধ্যায়ত বায়ুৰ চলন আৰু তাৰ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। চলমান বায়ুকে বতাহ বোলা হয়। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ অসম উত্তাপনৰ ফলত বতাহৰ সৃষ্টি হয়। ভূ-পৃষ্ঠৰ ওচৰত উষ্ণ বায়ু ওপৰলৈ উঠে আৰু তুলনামূলকভাৱে ঠাণ্ডা বায়ু তললৈ নামে। বায়ু সদায় অধিক চাপৰ অঞ্চলৰ পৰা কম চাপৰ অঞ্চললৈ প্ৰবাহিত হয়। বায়ুমণ্ডলীয় চাপ জুখিবলৈ বেৰ’মিটাৰ, বতাহৰ গতি জুখিবলৈ এনিম’মিটাৰ আৰু বতাহৰ দিশ জুখিবলৈ বায়ু পংখী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। গ্ৰীষ্মকালত সমুদ্ৰৰ পৰা স্থলভাগলৈ বতাহ প্ৰবাহিত হয় কাৰণ স্থলভাগ সমুদ্ৰৰ পানীতকৈ বেছিকৈ গৰম হয়। এই বতাহে সমুদ্ৰৰ পানীয় বাষ্প কঢ়িয়াই আনি বৰষুণ দিয়ে।
ধুমুহা (Thunderstorm) হৈছে গৰম আৰু আৰ্দ্ৰ জলবায়ুত হোৱা এক প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ। প্ৰচণ্ড উষ্ণতাৰ ফলত সবল ঊৰ্ধ্বগামী বায়ুস্ৰোত তৈয়াৰ হয়। এই বায়ুস্ৰোতে পানীৰ কণিকাবোৰ ওপৰলৈ নিয়ে য’ত সেইবোৰ জমি বৰফ হয় আৰু পুনৰ তললৈ পৰে। পানীৰ কণিকাৰ দ্ৰুত ওপৰ-তল গতিয়ে বজ্ৰপাত আৰু শব্দৰ সৃষ্টি কৰে। ঘূণিবতাহ (Cyclone) হৈছে সমুদ্ৰৰ ওপৰত সৃষ্টি হোৱা এক বিশাল বায়ুৰ ঘূৰণি। পানীৰ বাষ্পীভৱনৰ সময়ত বায়ুমণ্ডলৰ পৰা তাপ শোষিত হয়; পুনৰ পানীৰ কণিকালৈ পৰিণত হওঁতে এই তাপ মুক্ত হৈ বায়ু গৰম কৰে। গৰম বায়ু ওপৰলৈ উঠিলে চাপ কমে আৰু এই ক্ৰমাগত প্ৰক্ৰিয়াই ঘূণিবতাহৰ সৃষ্টি কৰে। ঘূণিবতাহৰ মাজত এটা শান্ত অংশ থাকে যাক ‘চকু’ (Eye) বোলা হয়।
ঘূণিবতাহৰ ফলত বিধ্বংসী পানীৰ ঢৌ (৩–১২ মিটাৰ উচ্চ), প্ৰচণ্ড বতাহ, বন্যা আৰু যোগাযোগ বিচ্ছিন্ন হোৱাৰ দৰে ক্ষতি হয়। উপগ্ৰহ আৰু ৰাডাৰৰ সহায়ত ঘূণিবতাহৰ পূৰ্বাভাস দিয়া হয়। ঘূণিবতাহৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত থকা, বৰষুণৰ পানী নোখোৱা, বিদ্যুতৰ খুঁটাৰ পৰা আঁতৰি থকা আৰু চৰকাৰী নিৰ্দেশনা মানি চলাটো অতি জৰুৰী।
Summary: Chapter 8 of Class 7 General Science deals with Winds, Storms and Cyclones. Moving air is called wind. Winds are generated due to uneven heating of the Earth’s surface. Near the surface, warm air rises and cooler air descends, creating air pressure differences — air always moves from high pressure regions to low pressure regions. In summer, winds blow from the sea towards land because land heats up faster, and these winds carry moisture that brings rainfall. A thunderstorm forms in hot, humid tropical regions where strong updrafts carry water droplets upward, which freeze and fall, creating lightning and thunder. A cyclone is a massive rotating wind system that forms over warm oceans. Water vapour absorbs heat from the atmosphere during evaporation; when it condenses back into water droplets, it releases heat that warms the surrounding air, causing it to rise and lowering the pressure — this cycle intensifies to form a cyclone with a calm central region called the ‘eye’. Cyclones cause devastating waves (3–12 metres high), powerful winds, flooding, and disruption of communications. Satellites and radars are used to forecast cyclones. During a cyclone, people should stay indoors, avoid flood water, stay away from fallen power lines, and follow official advisories.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
(ক) বতাহ হৈছে ________ বায়ু।
উত্তৰঃ চলমান।
(খ) পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ ________ উত্তাপনৰ ফলত বতাহৰ সৃষ্টি হয়।
উত্তৰঃ অসম (অসমান)।
(গ) ভূ-পৃষ্ঠৰ ওচৰত ________ বায়ু ওপৰলৈ উঠে আৰু তুলনামূলকভাৱে ________ বায়ু তললৈ নামে।
উত্তৰঃ উষ্ণ; ঠাণ্ডা।
(ঘ) বায়ু ________ চাপৰ অঞ্চলৰ পৰা ________ চাপৰ অঞ্চললৈ প্ৰবাহিত হয়।
উত্তৰঃ অধিক (উচ্চ); কম (নিম্ন)।
২। তোমাৰ অঞ্চলত বতাহৰ দিশ নিৰূপণ কৰিবলৈ দুটা পদ্ধতি পৰামৰ্শ দিয়া।
উত্তৰঃ বতাহৰ দিশ নিৰূপণ কৰাৰ দুটা পদ্ধতি:
- পদ্ধতি ১: ওপৰৰ পৰা এমুঠি ধূলি বা বালি এৰি দিয়া। ধূলিবোৰ যি দিশে যায় সেইটোৱেই বতাহৰ দিশ।
- পদ্ধতি ২: বায়ু পংখী (Wind Vane) বা আবহাওয়া চক্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা। বায়ু পংখীটো যি দিশলৈ ঘূৰে সেইটোৱেই বতাহৰ উৎস দিশ।
৩। বায়ুৱে চাপ প্ৰয়োগ কৰে বুলি দেখুওৱা দুটা অভিজ্ঞতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বায়ুৱে চাপ প্ৰয়োগ কৰে বুলি দেখুওৱা দুটা অভিজ্ঞতা:
- অভিজ্ঞতা ১: এটা বেলুন ফুলালে বায়ুৰ চাপত বেলুনটো প্ৰসাৰিত হয়। অতিৰিক্ত বায়ু ভৰালে বায়ুৰ চাপতে বেলুনটো ফাটি যায়।
- অভিজ্ঞতা ২: এটা গিলাচত পানী ভৰাই কাগজ বা ঢাকনিৰে ঢাকি উলটি ধৰিলে কাগজখন পৰি নাযায়। কাৰণ বাহিৰৰ বায়ুৰ চাপে কাগজখন তললৈ পৰিবলৈ নিদি ওপৰলৈ ঠেলি ধৰে।
৪। তুমি কি খিৰিকী থকাকিন্তু ভেণ্টিলেটৰ নথকা এখন ঘৰ কিনিবা? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ নাই, মই খিৰিকী থকাকিন্তু ভেণ্টিলেটৰ নথকা ঘৰ নিনিম। কাৰণ ভেণ্টিলেটৰ নাথাকিলে উষ্ণ বায়ু ঘৰৰ ভিতৰত আবদ্ধ হৈ থাকে। উষ্ণ বায়ু ওপৰলৈ উঠে আৰু ভেণ্টিলেটৰৰ জৰিয়তে বাহিৰ ওলায়; এইদৰে বাহিৰৰ ঠাণ্ডা বায়ু তলৰ খিৰিকীৰে ভিতৰলৈ সোমায়। ভেণ্টিলেটৰ নাথাকিলে এই প্ৰাকৃতিক বায়ু চলাচল বন্ধ হয় আৰু গৰমৰ দিনত ঘৰৰ ভিতৰত অসহ্য গৰম হয়।
৫। বিজ্ঞাপনৰ বৰ্ড আৰু হোৰ্ডিংবোৰত কিয় ফুটা কৰা হয়?
উত্তৰঃ বিজ্ঞাপনৰ বৰ্ড আৰু হোৰ্ডিংবোৰত ফুটা কৰা হয় যাতে বতাহ সেই ফুটাৰেদি পাৰ হৈ যাব পাৰে। যদি হোৰ্ডিংখন সম্পূৰ্ণ কঠিন হয় তেন্তে প্ৰবল বতাহে হোৰ্ডিংখনত বিশাল চাপ প্ৰয়োগ কৰিব আৰু সেইখন ভাঙি পৰিব পাৰে। ফুটা থাকিলে বায়ুৰ চাপ হ্ৰাস পায় আৰু হোৰ্ডিং ক্ষতিগ্ৰস্ত নহয়।
৬। ঘূণিবতাহৰ সময়ত তোমাৰ চুবুৰীয়াসকলক সহায় কৰিবলৈ তুমি কি কি পদক্ষেপ ল’বা?
উত্তৰঃ ঘূণিবতাহৰ সময়ত চুবুৰীয়াসকলক সহায় কৰিবলৈ মই তলৰ পদক্ষেপসমূহ ল’ম:
- ঘূণিবতাহৰ পূৰ্বাভাস পোৱাৰ লগে লগে চুবুৰীয়াসকলক সতৰ্ক কৰিম।
- বৃদ্ধ আৰু অক্ষম লোকসকলক সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থলীলৈ নিয়াত সহায় কৰিম।
- আহত লোকসকলক প্ৰাথমিক চিকিৎসা দিম।
- উদ্ধাৰকাৰী দলক চুবুৰীয়াৰ অৱস্থাৰ কথা জনাম।
- খাদ্য-পানী ভাগ কৰি দিম আৰু বিপদত পৰাসকলক মানসিক সাহস দিম।
৭। ঘূণিবতাহৰ আগতে কি কি পৰিকল্পনা কৰাটো প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ ঘূণিবতাহৰ আগতে তলৰ পৰিকল্পনাসমূহ লোৱা উচিত:
- ৪৮ ঘণ্টা আগতীয়াকৈ সতৰ্কবাৰ্তা জাৰি কৰা আৰু প্ৰতি ঘণ্টাত আপডেট দিয়া।
- উদ্ধাৰকাৰী দল সাজু কৰি ৰখা আৰু চিকিৎসাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
- খাদ্য, পানী আৰু ঔষধৰ মজুত ৰখা।
- গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ আৰু গোমস্তাহিনবোৰ সুৰক্ষিত ঠাইলৈ স্থানান্তৰিত কৰা।
- জৰুৰীকালীন যোগাযোগৰ নম্বৰ মনত ৰখা আৰু চৰকাৰী নিৰ্দেশনা মানি চলা।
৮। তলত দিয়া ঠাইসমূহৰ মাজৰ কোনটো ঘূণিবতাহৰ দ্বাৰা কমকৈ প্ৰভাৱিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে?
(i) চেন্নাই (ii) মেংগালোৰ (iii) অমৃতসৰ (iv) পুৰী
উত্তৰঃ (iii) অমৃতসৰ। অমৃতসৰ হৈছে ভাৰতৰ স্থলভাগৰ মাজত অৱস্থিত এখন চহৰ। ই সমুদ্ৰৰ পৰা বহু দূৰত থকা বাবে ঘূণিবতাহৰ প্ৰভাৱ তালৈ পোৱাৰ সম্ভাৱনা অতি কম। চেন্নাই, মেংগালোৰ আৰু পুৰী সমুদ্ৰ উপকূলৰ নিকটত অৱস্থিত, সেয়েহে এই ঠাইসমূহ ঘূণিবতাহৰ দ্বাৰা অধিক প্ৰভাৱিত হয়।
৯। তলৰ কোনটো বক্তব্য শুদ্ধ?
(i) শীতকালত স্থলভাগৰ পৰা সমুদ্ৰলৈ বতাহ বয়।
(ii) গ্ৰীষ্মকালত স্থলভাগৰ পৰা সমুদ্ৰলৈ বতাহ বয়।
(iii) ঘূণিবতাহ এটা বিকশিত নহয় (Undeveloped) বতৰৰ পৰিঘটনা।
(iv) কোনোটোৱেই শুদ্ধ নহয়।
উত্তৰঃ (i) শীতকালত স্থলভাগৰ পৰা সমুদ্ৰলৈ বতাহ বয়। শীতকালত সমুদ্ৰৰ পানীতকৈ স্থলভাগ বেছি ঠাণ্ডা হয়। সমুদ্ৰৰ ওপৰৰ বায়ু উষ্ণতৰ হোৱা বাবে ওপৰলৈ উঠে আৰু স্থলভাগৰ পৰা ঠাণ্ডা বায়ু সমুদ্ৰলৈ প্ৰবাহিত হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১। বতাহ কাক বোলে? বতাহৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ চলমান বায়ুকে বতাহ বোলা হয়। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ বিভিন্ন অংশ সূৰ্যৰ তাপত অসমানভাৱে গৰম হয়। গৰম অংশৰ ওপৰত বায়ু গৰম হৈ প্ৰসাৰিত হয়, পাতল হয় আৰু ওপৰলৈ উঠে; এইদৰে সেই অংশত বায়ুচাপ কমে। ওচৰৰ ঠাণ্ডা অংশৰ পৰা বায়ু কম চাপৰ অঞ্চললৈ আহে। এই চলাচলেই বতাহৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২। ঘূণিবতাহ কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰঃ ঘূণিবতাহ গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া: সমুদ্ৰৰ পানী বাষ্পীভৱন হওঁতে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা তাপ শোষণ কৰে। পানীৰ বাষ্প পুনৰ পানীৰ কণিকালৈ পৰিণত হওঁতে এই তাপ বায়ুমণ্ডললৈ মুক্ত হয়। ইয়াৰ ফলত ওচৰৰ বায়ু গৰম হৈ ওপৰলৈ উঠে আৰু বায়ুচাপ কমে। কম বায়ুচাপৰ বাবে চাৰিওফালৰ বায়ু মাজলৈ আহে। পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ বাবে এই বায়ু ঘূৰণি খাই প্ৰবল ঘূণিবতাহৰ ৰূপ লয়। ঘূণিবতাহৰ মাজত এটা শান্ত অংশ থাকে — ইয়াকে ‘চকু’ (Eye) বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৩। বজ্ৰপাতৰ সময়ত কি কি সাৱধানতা অৱলম্বন কৰা উচিত?
উত্তৰঃ বজ্ৰপাতৰ সময়ত তলৰ সাৱধানতাসমূহ অৱলম্বন কৰিব লাগে:
- ঘৰৰ বাহিৰত থাকিলে সোনকালে ঘৰ বা কোনো আশ্ৰয়ৰ ভিতৰলৈ যোৱা।
- গছৰ তলত আশ্ৰয় নল’বা; বিশেষকৈ ওখ গছৰ তলত কেতিয়াও নাথাকিবা।
- ধাতুৰ ছাতি বা ধাতুৰ বস্তু ব্যৱহাৰ নকৰিবা।
- পানীৰ পৰা আঁতৰি আহা — পুখুৰী, নদী বা জলাশয়ৰ পৰা তৎক্ষণাত ওলাই আহা।
- খিৰিকী আৰু দুৱাৰৰ পৰা আঁতৰি থাকা।
- টেলিফোন আৰু বৈদ্যুতিক সঁজুলি ব্যৱহাৰ নকৰিবা।
প্ৰশ্ন ৪। ঘূণিবতাহে কি কি ক্ষতি কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ ঘূণিবতাহৰ ফলত হোৱা ক্ষতিসমূহ:
- ৩ ৰ পৰা ১২ মিটাৰ উচ্চ বিধ্বংসী পানীৰ ঢৌয়ে উপকূলীয় অঞ্চলত ব্যাপক ক্ষতি কৰে।
- প্ৰচণ্ড বতাহে ঘৰ-দুৱাৰ, গছ-গছনি আৰু বিদ্যুতৰ খুঁটা ভাঙে।
- অবিৰাম বৰষুণৰ ফলত বন্যা পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয় আৰু মাটি উটি যায়।
- যোগাযোগ ব্যৱস্থা, ৰাস্তা-পথ আৰু কৃষিভূমিৰ ব্যাপক ক্ষতি হয়।
- বহু লোকৰ মৃত্যু হয় আৰু গৃহহীন হয়।
প্ৰশ্ন ৫। বায়ুচাপ জুখিবলৈ ব্যৱহৃত যন্ত্ৰবোৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ বায়ু আৰু বতাহ জুখিবলৈ ব্যৱহৃত যন্ত্ৰসমূহ:
| যন্ত্ৰৰ নাম | কি জোখা হয় |
|---|---|
| বেৰ’মিটাৰ (Barometer) | বায়ুমণ্ডলীয় চাপ |
| এনিম’মিটাৰ (Anemometer) | বতাহৰ গতিবেগ |
| বায়ু পংখী (Wind Vane) | বতাহৰ দিশ |
প্ৰশ্ন ৬। ধুমুহা (Thunderstorm) কেনেকৈ হয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ধুমুহা মুখ্যতঃ গৰম আৰু আৰ্দ্ৰ গ্রীষ্মমণ্ডলীয় অঞ্চলত হয়। প্ৰচণ্ড উষ্ণতাৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠৰ ওচৰত সবল ঊৰ্ধ্বগামী বায়ুস্ৰোত সৃষ্টি হয়। এই বায়ুস্ৰোতে পানীৰ কণিকা উচ্চতালৈ কঢ়িয়াই নিয়ে; ওপৰত পাওঁতে কণিকাবোৰ জমি বৰফ হয় আৰু পুনৰ তললৈ পৰে। পানীৰ কণিকাৰ দ্ৰুত ওপৰ-তল গতি আৰু ঊৰ্ধ্বগামী বায়ুৰ মাজৰ ঘৰ্ষণৰ ফলত বিদ্যুৎ চাৰ্জ সৃষ্টি হয়, যাৰ পৰা বজ্ৰপাত (Lightning) আৰু গৰ্জন (Thunder) হয়।
প্ৰশ্ন ৭। গ্ৰীষ্মকালত সমুদ্ৰৰ পৰা স্থলভাগলৈ বতাহ বয় কিয়?
উত্তৰঃ গ্ৰীষ্মকালত স্থলভাগ সমুদ্ৰৰ পানীতকৈ বেছি আৰু সোনকালে গৰম হয়। স্থলভাগৰ ওপৰৰ বায়ু গৰম হৈ প্ৰসাৰিত হয়, পাতল হয় আৰু ওপৰলৈ উঠে; এইদৰে স্থলভাগত বায়ুচাপ কমে। সমুদ্ৰৰ ওপৰত তুলনামূলকভাৱে বায়ুচাপ বেছি থাকে। ফলত সমুদ্ৰৰ পৰা স্থলভাগলৈ বতাহ প্ৰবাহিত হয়। এই সমুদ্ৰীয় বতাহে পানীৰ বাষ্প কঢ়িয়াই আনে আৰু বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৮। ঘূণিবতাহৰ পূৰ্বাভাস কেনেকৈ দিয়া হয়?
উত্তৰঃ ঘূণিবতাহৰ পূৰ্বাভাস দিবলৈ উপগ্ৰহ (Satellites) আৰু ৰাডাৰ (Radar) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উপগ্ৰহে মেঘৰ গঠন আৰু গতিৰ ছবি তুলি পঠিয়ায়। ৰাডাৰে বৰষুণ আৰু ঘূণিবতাহৰ অৱস্থান নিৰূপণ কৰে। আবহাওয়া বিশেষজ্ঞসকলে এই তথ্যৰ আধাৰত ৪৮ ঘণ্টা বা তাতোধিক আগতীয়াকৈ পূৰ্বাভাস দিব পাৰে। এই পূৰ্বাভাসে মানুহক প্ৰস্তুতি লোৱাৰ সুযোগ দিয়ে আৰু বহু জীৱন বচাব পাৰে।