সাৰাংশ: ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন অধ্যায়ত পদাৰ্থত ঘটা দুই ধৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ভৌতিক পৰিৱৰ্তন হ’ল এনে পৰিৱৰ্তন য’ত পদাৰ্থৰ কোনো নতুন উপাদান উৎপন্ন নহয় এবং কেৱল পদাৰ্থৰ ভৌতিক ধৰ্মৰহে পৰিৱৰ্তন ঘটে। এই পৰিৱৰ্তন সাধাৰণতে বিপৰীতমুখী অৰ্থাৎ পদাৰ্থটোক পুনৰাই আগৰ অৱস্থালৈ আনিব পৰা যায়। বৰফ গলি পানী হোৱা, পানী গৰম কৰি বাষ্প হোৱা, কাগজ কটা, মোম গলা আদি ভৌতিক পৰিৱৰ্তনৰ উদাহৰণ। আনহাতে ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন হ’ল এনে পৰিৱৰ্তন য’ত এক বা একাধিক নতুন পদাৰ্থৰ সৃষ্টি হয়। এই পৰিৱৰ্তনক ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াও বোলা হয়। ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন সাধাৰণতে অপৰিৱৰ্তনীয় অৰ্থাৎ একবাৰ ঘটিলে পদাৰ্থটোক পুনৰ পূৰ্বৰ অৱস্থালৈ আনিব নোৱাৰি।

কয়লা বা কাঠ জ্বলোৱা, লোত মামৰ ধৰা, দৈ তৈয়াৰ হোৱা, খাদ্যৰ পাচন, সালোক-সংশ্লেষণ আদি ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ উদাহৰণ। লোত মামৰ ধৰাটো এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন য’ত লো, অক্সিজেন আৰু পানীৰ বিক্ৰিয়াত আইৰণ অক্সাইড (মামৰ) নামৰ নতুন পদাৰ্থ তৈয়াৰ হয়। লোত মামৰ ধৰাৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ গেলভেনাইজেচন (জিংকৰ প্ৰলেপ দিয়া), তেলৰ প্ৰলেপ দিয়া বা ৰং লগোৱা পদ্ধতি অৱলম্বন কৰা হয়। তুঁতিয়াৰ দ্ৰৱণৰ পৰা স্ফটিক তৈয়াৰ কৰাটো এটা ভৌতিক পৰিৱৰ্তন কাৰণ ই এটা পৃথকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া য’ত কোনো নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন নহয়। মমবাতি জ্বলোৱাটো একে সময়তে দুয়োধৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ উদাহৰণ — মোম গলা ভৌতিক পৰিৱৰ্তন, আৰু মোম জ্বলি কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু জলীয় বাষ্প উৎপন্ন হোৱাটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

বেকিং ছোডা (ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেন কাৰ্বনেট) নেমু ৰসৰ (চাইট্ৰিক এছিড) লগত মিহলালে বুৰবুৰণি উঠে আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছ উৎপন্ন হয় — এয়া ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন। চূণপানীৰে মাজেদি কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছ পাঠিয়ালে চূণপানী গাখীৰৰ দৰে বগা হৈ পৰে কাৰণ কেলচিয়াম কাৰ্বনেট উৎপন্ন হয়। উপকূলীয় অঞ্চলত শুষ্ক মৰুভূমিৰ তুলনাত লোৰ সামগ্ৰীত বেছিকৈ মামৰ ধৰে কাৰণ উপকূলীয় অঞ্চলত বায়ুৰ আৰ্দ্ৰতা অধিক আৰু মামৰ ধৰিবলৈ পানী আৰু অক্সিজেন দুয়োটাৰে প্ৰয়োজন।

Summary: Chapter 6 of Class 7 General Science deals with Physical and Chemical Changes. A physical change is one in which no new substance is formed and only the physical properties of a substance change. Such changes are generally reversible — for example, melting of ice, boiling of water, cutting of paper, and melting of wax. A chemical change (also called a chemical reaction) is one in which one or more new substances are formed. Chemical changes are generally irreversible — for example, burning of coal or wood, rusting of iron, curdling of milk, digestion of food, and photosynthesis. Rusting of iron is an important chemical change in which iron reacts with oxygen and moisture to form iron oxide (rust). To prevent rusting, methods like galvanisation (coating with zinc), applying oil or grease, and painting are used. Burning a candle shows both types of changes simultaneously — melting of wax is a physical change, while burning of wax to produce carbon dioxide and water vapour is a chemical change. Baking soda mixed with lemon juice produces carbon dioxide gas (a chemical change), while crystallisation of copper sulphate is a physical change. Coastal areas experience more rusting than deserts because they have higher humidity — and rusting requires both water and oxygen.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। তলত দিয়া পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ধৰণ উল্লেখ কৰা।

(ক) সালোক-সংশ্লেষণ

উত্তৰঃ ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন। সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত উদ্ভিদে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু পানীৰ পৰা গ্লুক’জ নামৰ নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে, সেয়েহে ই এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

(খ) পানীত চেনি দ্ৰৱীভূত কৰা

উত্তৰঃ ভৌতিক পৰিৱৰ্তন। চেনি পানীত মিলি গ’লেও চেনিৰ ৰাসায়নিক গঠন অপৰিৱৰ্তিত থাকে। পানী গৰম কৰি বাষ্পীভূত কৰিলে পুনৰ চেনি পোৱা যায়, সেয়েহে ই বিপৰীতমুখী ভৌতিক পৰিৱৰ্তন।

(গ) কয়লা পুৰিলে

উত্তৰঃ ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন। কয়লা পুৰিলে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, পানীৰ বাষ্প আৰু ছাই নামৰ নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়। এই পৰিৱৰ্তন অপৰিৱৰ্তনীয়।

(ঘ) মমবাতিৰ গলন

উত্তৰঃ ভৌতিক পৰিৱৰ্তন। মমবাতি গৰম হ’লে মোম গলি তৰল হয় কিন্তু কোনো নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন নহয় আৰু মোমৰ ৰাসায়নিক গঠন অপৰিৱৰ্তিত থাকে। (টোকা: মমবাতি জ্বলোৱাটো অৱশ্যে ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।)

(ঙ) এলুমিনিয়ামক পিটি পাত তৈয়াৰ কৰা

উত্তৰঃ ভৌতিক পৰিৱৰ্তন। এলুমিনিয়াম পিটিলে কেৱল আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন হয়, নতুন কোনো পদাৰ্থ উৎপন্ন নহয়। এলুমিনিয়ামৰ ৰাসায়নিক গঠন একে থাকে।

(চ) খাদ্যৰ পাচন

উত্তৰঃ ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন। পাচন প্ৰক্ৰিয়াত খাদ্যৰ জটিল পদাৰ্থসমূহ ভাঙি সহজ পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হোৱা বাবে ই ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

২। তলত দিয়াবোৰৰ শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা। অশুদ্ধ হ’লে শুদ্ধ কৰি লিখা।

(ক) গছৰ টুকুৰা কাটি খৰি তৈয়াৰ কৰাটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। গছৰ টুকুৰা কাটি খৰি তৈয়াৰ কৰাটো ভৌতিক পৰিৱৰ্তন, কাৰণ ইয়াত কেৱল আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন হয়, কোনো নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন নহয়।

(খ) গছৰ পাতৰ পৰা সাৰ (পচন সাৰ) তৈয়াৰ হোৱাটো ভৌতিক পৰিৱৰ্তন।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। গছৰ পাতৰ পৰা পচন সাৰ তৈয়াৰ হোৱাটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন, কাৰণ ইয়াত অণুজীৱৰ দ্বাৰা নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়।

(গ) লোৰ নলীত জিংকৰ প্ৰলেপ দিলে মামৰে সহজে নধৰে।

উত্তৰঃ শুদ্ধ। লোৰ নলীত জিংকৰ প্ৰলেপ দিলে (গেলভেনাইজেচন) বায়ু আৰু পানীৰ সংস্পৰ্শৰ পৰা লো ৰক্ষা পায়, ফলত মামৰ নধৰে।

(ঘ) লো আৰু মামৰ একে পদাৰ্থ।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। লো আৰু মামৰ ভিন্ন পদাৰ্থ। মামৰ হ’ল আইৰণ অক্সাইড (Fe₂O₃·xH₂O) যি লো, অক্সিজেন আৰু পানীৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত নতুনকৈ উৎপন্ন হয়।

(ঙ) পানীৰ বাষ্প ঘনীভূত হোৱাটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পানীৰ বাষ্প ঘনীভূত হোৱাটো ভৌতিক পৰিৱৰ্তন। ইয়াত পানীৰ অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন হয় মাত্ৰ (গেছীয় → তৰল), কোনো নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন নহয়।

৩। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা।

(ক) যেতিয়া চূণপানীৰ মাজেদি কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছ পাঠিওৱা হয়, তেতিয়া ________ উৎপন্ন হোৱা বাবে চূণপানী গাখীৰৰ দৰে বগা হৈ পৰে।

উত্তৰঃ কেলচিয়াম কাৰ্বনেট (Calcium Carbonate)।

(খ) বেকিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক নাম ________।

উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেন কাৰ্বনেট (Sodium Hydrogen Carbonate)।

(গ) লোক মামৰৰ পৰা ৰক্ষা কৰাৰ দুটা পদ্ধতি হ’ল ________ আৰু ________।

উত্তৰঃ গেলভেনাইজেচন (জিংকৰ প্ৰলেপ দিয়া) আৰু তেল বা গ্ৰীজৰ প্ৰলেপ দিয়া। (ৰং লগোৱাও এটা উপায়।)

(ঘ) যিবোৰ পৰিৱৰ্তনত কেৱল পদাৰ্থৰ ________ ধৰ্মৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে তেনে পৰিৱৰ্তনক ভৌতিক পৰিৱৰ্তন বোলে।

উত্তৰঃ ভৌতিক।

(ঙ) যিবোৰ পৰিৱৰ্তনত নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয় তেনে পৰিৱৰ্তনক ________ পৰিৱৰ্তন বোলে।

উত্তৰঃ ৰাসায়নিক।

৪। যেতিয়া বেকিং ছ’ডা নেমু ৰসৰ লগত মিহলোৱা হয় তেতিয়া বুৰবুৰণি উঠি গেছ উৎপন্ন হয়। এই পৰিৱৰ্তন কোন ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন?

উত্তৰঃ এই পৰিৱৰ্তন এটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন। নেমু ৰসত থকা চাইট্ৰিক এছিড আৰু বেকিং ছ’ডাত থকা ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেন কাৰ্বনেটৰ মাজত ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া হয়। এই বিক্ৰিয়াত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছ আৰু নতুন ৰাসায়নিক পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়। বুৰবুৰণি উঠাটো কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছ নিৰ্গত হোৱাৰ লক্ষণ। যিহেতু নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়, এয়া ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

৫। যেতিয়া মমবাতি জ্বলোৱা হয় তেতিয়া দুটা পৰিৱৰ্তনেই হয়। এই পৰিৱৰ্তন দুটা চিহ্নিত কৰা। LPG-ৰ দহন প্ৰক্ৰিয়াৰো এই দুই ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন চিহ্নিত কৰা।

উত্তৰঃ মমবাতি জ্বলোৱাত হোৱা পৰিৱৰ্তন দুটা হ’ল—

• ভৌতিক পৰিৱৰ্তন: গৰম হোৱাত মোম গলি তৰল হয়। মোমৰ আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন হয় কিন্তু মোমৰ ৰাসায়নিক গঠন একে থাকে। মোম ঠাণ্ডা হ’লে পুনৰ কঠিন হয়।
• ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন: মোম জ্বলি কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গেছ আৰু জলীয় বাষ্প উৎপন্ন হয়। নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয় বাবে এয়া ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন। এই পৰিৱৰ্তন অপৰিৱৰ্তনীয়।

LPG-ৰ দহনত হোৱা পৰিৱৰ্তন:

• ভৌতিক পৰিৱৰ্তন (পৰিৱৰ্তন ক): চিলিণ্ডাৰত থকা তৰল LPG বাৰ্নাৰলৈ আহোঁতে গেছীয় অৱস্থালৈ পৰিণত হয়। ইয়াত কেৱল অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন হয়, নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন নহয়।
• ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন (পৰিৱৰ্তন খ): বাৰ্নাৰত LPG জ্বলে আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, জলীয় বাষ্প আৰু তাপশক্তি উৎপন্ন হয়। নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয় বাবে এয়া ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

৬। গাখীৰৰ পৰা দৈ তৈয়াৰ হোৱাটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন বুলি ক’ব পাৰি কিয়?

উত্তৰঃ গাখীৰৰ পৰা দৈ তৈয়াৰ হোৱাটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন কাৰণ—

• গাখীৰত বেক্টেৰিয়াৰ ক্ৰিয়াত ল্যাকটিক এছিড উৎপন্ন হয় আৰু গাখীৰৰ প্ৰটিন (কেজিন) জমা হৈ দৈ তৈয়াৰ হয়।
• নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন হয় — দৈৰ ৰং, গোন্ধ, সোৱাদ গাখীৰৰ তুলনাত ভিন্ন।
• এই পৰিৱৰ্তন অপৰিৱৰ্তনীয় — দৈক পুনৰ গাখীৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব নোৱাৰি।

সেয়েহে গাখীৰৰ পৰা দৈ তৈয়াৰ হোৱাটো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন।

৭। কাঠ জ্বলোৱা আৰু কাঠ কটাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰঃ কাঠ জ্বলোৱা আৰু কাঠ কটাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল—

কাঠ জ্বলোৱা	কাঠ কটা
ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন	ভৌতিক পৰিৱৰ্তন
নতুন পদাৰ্থ (ছাই, কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, জলীয় বাষ্প) উৎপন্ন হয়	কেৱল আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন হয়, নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন নহয়
অপৰিৱৰ্তনীয় — পুনৰ কাঠ পোৱা নাযায়	বিপৰীতমুখী নহ’লেও কোনো ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন নাই
তাপ আৰু পোহৰ নিৰ্গত হয়	তাপ বা পোহৰ নিৰ্গত নহয়
কাঠৰ ৰাসায়নিক সংযোজন পৰিৱৰ্তিত হয়	কাঠৰ ৰাসায়নিক সংযোজন একে থাকে

৮। তুঁতিয়াৰ স্ফটিক কেনেকৈ তৈয়াৰ কৰিব পাৰি?

উত্তৰঃ তুঁতিয়াৰ স্ফটিক তৈয়াৰ কৰাৰ পদ্ধতি—