সাৰাংশ: অম্ল, ক্ষাৰক আৰু লৱণ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ অতি পৰিচিত পদাৰ্থ। যিবোৰ পদাৰ্থৰ সোৱাদ টেঙা সেইবোৰক অম্ল বোলে। লেবু, তেঁতেলি, দৈ, আমলখি আদিত অম্ল থাকে। অম্লই নীলা লিটমাছ কাগজ ৰঙা কৰে আৰু ইয়াত হাইড্ৰ’জেন আয়ন (H⁺) থাকে। অন্যহাতে যিবোৰ পদাৰ্থৰ সোৱাদ তিতা বা খাৰুৱা সেইবোৰক ক্ষাৰক বোলে। চাবোন, বেকিং ছ’ডা, চুণ পানী আদি ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থ। ক্ষাৰকে ৰঙা লিটমাছ কাগজ নীলা কৰে আৰু হাইড্ৰ’ক্সিল আয়ন (OH⁻) উৎপন্ন কৰে। ক্ষাৰকক স্পৰ্শ কৰিলে হাত পিছল লাগে।
কোনো পদাৰ্থ অম্লীয় নে ক্ষাৰকীয় সেইটো জানিবলৈ সূচক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সূচক হৈছে এনে এবিধ পদাৰ্থ যি অম্লীয় আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত বেলেগ বেলেগ ৰঙ দেখুৱায়। লিটমাছ হৈছে সবাতোকৈ পৰিচিত সূচক। লিটমাছ ছত্ৰক-শৈৱাল (লাইকেন) নামৰ উদ্ভিদৰ পৰা পোৱা যায়। হালধি, গোলাপ পাহি আদি প্ৰাকৃতিক সূচক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। হালধিয়ে অম্লত হালধীয়া ৰং আৰু ক্ষাৰকত ৰঙচুৱা বৰণ দেখুৱায়। যিসকল পদাৰ্থ অম্লীয় বা ক্ষাৰকীয় নহয়, তেওঁলোক প্ৰশম। পাতিত পানী প্ৰশম পদাৰ্থৰ উদাহৰণ; ইয়ে লিটমাছৰ ৰঙ সলনি নকৰে।
অম্ল আৰু ক্ষাৰকৰ মাজত হোৱা বিক্ৰিয়াক প্ৰশমন বিক্ৰিয়া বোলে। এই বিক্ৰিয়াত উভয়ৰে ধৰ্ম নষ্ট হৈ লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন হয় আৰু তাপ নিৰ্গত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড আৰু ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইডৰ বিক্ৰিয়াত ছ’ডিয়াম ক্লৰাইড (নিমখ) আৰু পানী উৎপন্ন হয়: HCl + NaOH → NaCl + H₂O। প্ৰশমন বিক্ৰিয়াৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ বহুত আছে — বুকুজ্বলা হ’লে অম্লনাশক (এন্টাচিড) খোৱা হয় যি ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থ, মৌমাখিৰ হুলত ফৰ্মিক এছিড থাকে বাবে ক্ষাৰকীয় কেলামাইন লগাই দিয়া হয়, পৰুৱাই কামুৰিলেও চুণ ঘঁহি দিয়া হয় কাৰণ চুণ ক্ষাৰক। কাৰখানাৰ অম্লীয় আৱৰ্জনা জলাশয়ত পেলোৱাৰ আগতে প্ৰশমিত কৰা হয়। অম্লীয় মাটি সংশোধন কৰিবলৈ চুণ প্ৰয়োগ কৰা হয়।
Summary: Chapter 5 of Class 7 General Science (SCERT Assam, ASSEB) deals with Acids, Bases, and Salts. Substances that taste sour are called acids — examples include lemon, tamarind, curd, and amla. Acids turn blue litmus paper red. Substances that taste bitter or feel slippery are called bases — examples include soap, baking soda, and lime water. Bases turn red litmus paper blue. Indicators are substances that show different colors in acidic and basic solutions; litmus, extracted from a plant called lichen, is the most common indicator. Turmeric is a natural indicator. Distilled water is neutral and does not change the color of litmus. When an acid and a base react, they neutralize each other, producing salt, water, and heat — this reaction is called neutralization. Neutralization is applied in daily life: antacids (basic substances) relieve acidity by neutralizing stomach acid; calamine lotion (containing zinc carbonate) is applied to ant bites or bee stings to neutralize formic acid; acidic industrial waste is neutralized before disposal; and acidic soil is treated with lime. Understanding acids, bases, and salts helps us solve many everyday problems in health, environment, and agriculture.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)
(ক) নাইট্ৰিক এছিডে ৰঙা লিটমাছ কাগজ নীলা কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। নাইট্ৰিক এছিড এটি অম্ল, সেয়েহে ই নীলা লিটমাছ কাগজ ৰঙা কৰে, ৰঙা লিটমাছ নীলা নকৰে।
(খ) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইডে নীলা লিটমাছ ৰঙা কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড এটি ক্ষাৰক; ই ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰে, নীলা লিটমাছ ৰঙা নকৰে।
(গ) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড পৰস্পৰে পৰস্পৰক প্ৰশমিত কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড (ক্ষাৰক) আৰু হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড (অম্ল) প্ৰশমন বিক্ৰিয়াৰে পৰস্পৰক প্ৰশমিত কৰি ছ’ডিয়াম ক্লৰাইড আৰু পানী উৎপন্ন কৰে।
(ঘ) সূচক হৈছে এবিধ দ্ৰব্য যি অম্লীয় আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত বেলেগ বেলেগ বৰণ দেখুৱায়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। সূচকে অম্লীয় দ্ৰৱত এক ৰঙ আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত আন এক ৰঙ দেখুৱায়।
(ঙ) ক্ষাৰকৰ উপস্থিতিৰ বাবে দন্তক্ষয় ৰোগ হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। দন্তক্ষয় ৰোগ অম্লৰ উপস্থিতিৰ বাবে হয়, ক্ষাৰকৰ বাবে নহয়। মুখৰ বেক্টেৰিয়াই খাদ্যকণিকা পচাই অম্ল উৎপন্ন কৰে যি দাঁত ক্ষয় কৰে।
২। অম্ল আৰু ক্ষাৰকৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ অম্ল আৰু ক্ষাৰকৰ মাজত পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
| অম্ল | ক্ষাৰক |
|---|---|
| সোৱাদ টেঙা। | সোৱাদ তিতা বা খাৰুৱা। |
| নীলা লিটমাছ ৰঙা কৰে। | ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰে। |
| স্পৰ্শ কৰিলে হাত খহটা লাগে। | স্পৰ্শ কৰিলে হাত পিছল লাগে। |
| হাইড্ৰ’জেন আয়ন (H⁺) মুক্ত কৰে। | হাইড্ৰ’ক্সিল আয়ন (OH⁻) মুক্ত কৰে। |
| উদাহৰণ: হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড, লেক্টিক এছিড, ফৰ্মিক এছিড। | উদাহৰণ: ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড, কেলচিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড, বেকিং ছ’ডা। |
৩। খিৰিকী পৰিষ্কাৰকত এম’নিয়া থাকে আৰু ই ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰে। এম’নিয়াৰ প্ৰকৃতি কি?
উত্তৰঃ এম’নিয়া ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ। কাৰণ ক্ষাৰকেহে ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰে। এম’নিয়াই ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰাৰ দেখি স্পষ্ট হয় যে ই এটি ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থ।
৪। লিটমাছ দ্ৰৱৰ উৎস কি? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ লিটমাছ দ্ৰৱ ছত্ৰক-শৈৱাল (Lichen) নামৰ উদ্ভিদৰ পৰা পোৱা যায়। লিটমাছ সাধাৰণতে বেঙুনীয়া ৰঙৰ হয়। ইয়াক অম্লীয় আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱ চিনাক্ত কৰিবলৈ সূচক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অম্লীয় দ্ৰৱত লিটমাছ ৰঙা হয় আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত নীলা হয়।
৫। পাতিত পানী অম্লীয়, ক্ষাৰকীয় নে প্ৰশম?
উত্তৰঃ পাতিত পানী প্ৰশম। পাতিত পানীত ৰঙা বা নীলা লিটমাছ কাগজৰ ৰঙৰ কোনো পৰিবৰ্তন নহয়। ই অম্লীয় বা ক্ষাৰকীয় কোনোটোৱেই নহয়।
৬। উদাহৰণসহ প্ৰশমন প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ অম্ল আৰু ক্ষাৰকৰ মাজত হোৱা বিক্ৰিয়াক প্ৰশমন প্ৰক্ৰিয়া বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াত অম্লৰ আম্লিক ধৰ্ম আৰু ক্ষাৰকৰ ক্ষাৰকীয় ধৰ্ম ধ্বংস হৈ লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন হয় আৰু তাপ নিৰ্গত হয়।
উদাহৰণ: হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড (HCl) + ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড (NaOH) → ছ’ডিয়াম ক্লৰাইড (NaCl) + পানী (H₂O) + তাপ
৭। তলত দিয়া কথাখিনি ব্যাখ্যা কৰা।
(ক) এছিডিটিত ভুগিলে তুমি অম্লনাশক টেবলেট খোৱা।
উত্তৰঃ আমাৰ পাকস্থলীত হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড নিঃসৃত হয় যি হজম প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰে। কিন্তু অত্যধিক অম্ল উৎপন্ন হ’লে বুকুজ্বলা বা এছিডিটি হয়। অম্লনাশক টেবলেট ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ (যেনে মেগনেচিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড বা এলুমিনিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড)। এই ক্ষাৰকীয় টেবলেটে পাকস্থলীৰ অতিৰিক্ত অম্লক প্ৰশমিত কৰি এছিডিটি ভাল কৰে।
(খ) পৰুৱাই কামুৰিলে কেলামাইন দ্ৰৱ ছালত ঘঁহি দিয়া হয়।
উত্তৰঃ পৰুৱাই কামুৰিলে ফৰ্মিক এছিড (HCOOH) ছালত সুমুৱাই দিয়ে যাৰ ফলত জ্বলাপোৰা হয়। কেলামাইনত জিংক কাৰ্বনেট (ZnCO₃) থাকে যি ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থ। ক্ষাৰকীয় কেলামাইনে ফৰ্মিক এছিডক প্ৰশমিত কৰে আৰু জ্বলাপোৰা কমায়।
(গ) কাৰখানাৰ আৱৰ্জনাবোৰ জলাশয়ত পেলোৱাৰ আগতে প্ৰশমিত কৰা হয়।
উত্তৰঃ কাৰখানাৰ আৱৰ্জনাত প্ৰায়েই অম্ল থাকে। এই অম্লযুক্ত আৱৰ্জনা পোনপটীয়াকৈ নদী বা পুখুৰীত পেলালে জলৰ অম্লীয়তা বাঢ়ে আৰু জলজ প্ৰাণী (মাছ, শামুক আদি) মৰে। সেয়েহে এই আৱৰ্জনা জলাশয়ত পেলোৱাৰ আগতে ক্ষাৰক যোগ দি প্ৰশমিত কৰা হয় যাতে পৰিবেশৰ ক্ষতি নহয়।
৮। তিনিবিধ তৰল পদাৰ্থ দিয়া হৈছে — HCl, NaOH আৰু চেনিৰ দ্ৰৱ। কেৱল হালধি সূচক ব্যৱহাৰ কৰি এইবোৰ চিনাক্ত কৰিবা কেনেকৈ?
উত্তৰঃ হালধি সূচকে অম্লত হালধীয়া আৰু ক্ষাৰকত ৰঙচুৱা (মটিয়া) ৰঙ দেখুৱায়। তিনিওবিধ তৰলত হালধি দ্ৰৱ মিহলাওক:
- যি তৰলৰ ৰঙ ৰঙচুৱা হয় — সেইটো NaOH (ক্ষাৰক)।
- যি তৰলৰ ৰঙ হালধীয়া থাকে — সেইটো HCl (অম্ল) অথবা চেনিৰ দ্ৰৱ (প্ৰশম)।
- এতিয়া ৰঙচুৱা হোৱা NaOH দ্ৰৱত HCl লাহে লাহে যোগ দিলে যদি ৰঙ পুনৰ হালধীয়া হয়, তেন্তে সেইটো HCl। বাকী ৰং নিনিবদলোৱাটো চেনিৰ দ্ৰৱ।
৯। এখন নীলা লিটমাছ কাগজ এটা দ্ৰৱত ডুবাই দিয়া হ’ল। কাগজখন নীলা হৈয়ে থাকিল। দ্ৰৱটোৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ দ্ৰৱটো হয় ক্ষাৰকীয় নহ’লে প্ৰশম। কাৰণ কেৱল অম্লেহে নীলা লিটমাছ কাগজ ৰঙা কৰে। ক্ষাৰক বা প্ৰশম দ্ৰৱত নীলা লিটমাছৰ ৰঙৰ কোনো পৰিবৰ্তন নহয়।
১০। অম্লৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ অম্লৰ দুটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে —
- অম্লৰ সোৱাদ টেঙা (যেনে লেবুৰ ৰসত চাইট্ৰিক এছিড থাকে বাবে ই টেঙা)।
- অম্লই নীলা লিটমাছ কাগজ ৰঙা কৰে।
১১। ক্ষাৰকৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ক্ষাৰকৰ দুটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে —
- ক্ষাৰকৰ সোৱাদ তিতা বা খাৰুৱা আৰু স্পৰ্শ কৰিলে হাত পিছল লাগে।
- ক্ষাৰকে ৰঙা লিটমাছ কাগজ নীলা কৰে।
১২। সূচক কি? দুবিধ সূচকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সূচক হৈছে এনে এবিধ পদাৰ্থ যি অম্লীয় দ্ৰৱত এক ৰঙ আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত আন এক ৰঙ দেখুৱায়। সূচকৰ সহায়ত কোনো দ্ৰৱ অম্লীয় নে ক্ষাৰকীয় সহজেই চিনাক্ত কৰিব পাৰি।
দুবিধ সূচকৰ নাম হৈছে — (১) লিটমাছ আৰু (২) হালধি (Turmeric)। ফেনলফ্থেলিনো এবিধ পৰিচিত সূচক।
১৩। মানুহৰ পাকস্থলীত কি অম্ল থাকে? ইয়াৰ কাম কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ পাকস্থলীত হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড (HCl) থাকে। এই এছিডে খাদ্য হজম কৰাত সহায় কৰে আৰু খাদ্যৰ লগত অহা ক্ষতিকাৰক বেক্টেৰিয়া ধ্বংস কৰে। কিন্তু অতিৰিক্ত হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিড উৎপন্ন হ’লে বুকুজ্বলা (Acidity) হয়।
১৪। দৈ আৰু গাখীৰ টেঙা সোৱাদ যুক্ত হোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ দৈত লেক্টিক এছিড (Lactic acid) থাকে বাবে ই টেঙা সোৱাদযুক্ত। গাখীৰ পচিলে বা দৈ হ’লে বেক্টেৰিয়াৰ ক্ৰিয়াত লেক্টিক এছিড উৎপন্ন হয় আৰু সেই কাৰণেই দৈ টেঙা হয়।
১৫। এছিড বৰষুণ কি? ই কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত কাৰখানা আৰু যানবাহনৰ পৰা ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড (SO₂) আৰু নাইট্ৰ’জেন ডাইঅক্সাইড (NO₂) বায়ুমণ্ডলত মিহলি হয়। এই গেছবোৰ বায়ুমণ্ডলৰ আৰ্দ্ৰতাৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ছালফিউৰিক এছিড আৰু নাইট্ৰিক এছিড উৎপন্ন কৰে। এই অম্লবোৰ বৰষুণৰ পানীত মিহলি হৈ অম্লীয় বৰষুণ ঘটায় — ইয়াকে এছিড বৰষুণ বোলে। এছিড বৰষুণে গছ-গছনি নষ্ট কৰে, মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস কৰে, পুখুৰী-নদীৰ জলজ প্ৰাণী মাৰে আৰু ঐতিহাসিক স্থাপত্যৰ ক্ষতি কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। প্ৰশমন বিক্ৰিয়া দৈনন্দিন জীৱনত কেনেকৈ ব্যৱহাৰ হয়? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰশমন বিক্ৰিয়া দৈনন্দিন জীৱনত বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ হয়:
- মৌমাখিৰ হুল: মৌমাখিৰ হুলত ফৰ্মিক এছিড থাকে। হুলৰ স্থানত বেকিং ছ’ডা (ক্ষাৰক) লগালে প্ৰশমন বিক্ৰিয়াৰে বিষ কমে।
- অম্লীয় মাটি সংশোধন: কৃষি পথাৰৰ মাটি অতি অম্লীয় হ’লে চুণ (CaO) বা কেলচিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড যোগ দি প্ৰশমিত কৰা হয়, যাতে শস্যৰ বাবে উপযুক্ত মাটিৰ গুণাগুণ বজাই ৰাখিব পাৰি।
২। হালধি এটা প্ৰাকৃতিক সূচক — কেনেকৈ প্ৰমাণ কৰিবা?
উত্তৰঃ হালধি এটা প্ৰাকৃতিক সূচক হোৱাৰ প্ৰমাণ তলত দিয়া পৰীক্ষাৰে কৰিব পাৰি: হালধিৰ দ্ৰৱ প্ৰস্তুত কৰি দুখন বগা কাগজত লগাই দুখন হালধীয়া ৰঙৰ কাগজ তৈয়াৰ কৰক। এখন কাগজত লেবুৰ ৰস (অম্ল) ঢালক — ৰঙৰ কোনো পৰিবৰ্তন নহয় (হালধীয়াই থাকে)। আনখন কাগজত বেকিং ছ’ডা দ্ৰৱ (ক্ষাৰক) ঢালক — ৰং ৰঙচুৱা বা মটিয়া হয়। এইদৰে হালধিয়ে অম্ল আৰু ক্ষাৰকত বেলেগ বেলেগ ৰঙ দেখুৱায় বাবে ই এটা প্ৰাকৃতিক সূচক।
৩। লৱণ কাক বোলে? দুটা লৱণৰ নাম আৰু ইহঁতৰ ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ অম্ল আৰু ক্ষাৰকৰ প্ৰশমন বিক্ৰিয়াত উৎপন্ন হোৱা পদাৰ্থক লৱণ বোলে। লৱণ সাধাৰণতে প্ৰশম প্ৰকৃতিৰ হয়।
| লৱণৰ নাম | ৰাসায়নিক সংকেত | ব্যৱহাৰ |
|---|---|---|
| ছ’ডিয়াম ক্লৰাইড (নিমখ) | NaCl | খাদ্যত সোৱাদ যোগ কৰা, খাদ্য সংৰক্ষণ। |
| ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট (ধোৱা ছ’ডা) | Na₂CO₃ | কাপোৰ আৰু বাচন-বৰ্তন পৰিষ্কাৰ কৰা। |
৪। দন্তক্ষয় কিয় হয়? কেনেকৈ প্ৰতিৰোধ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ মুখৰ বেক্টেৰিয়াই দাঁতত লাগি থকা খাদ্যৰ কণিকা পচাই অম্ল উৎপন্ন কৰে। এই অম্লে দাঁতৰ এনামেল (দাঁতৰ কঠিন আৱৰণ) ক্ষয় কৰে যাৰ ফলত দন্তক্ষয় বা দাঁতৰ পোক হয়। দন্তক্ষয় প্ৰতিৰোধৰ উপায়:
- প্ৰতিদিনে দুবাৰ দাঁত মজিয়া — ৰাতিপুৱা আৰু শোৱাৰ আগতে।
- খোৱাৰ পিছত মুখ কুলকুলি কৰা।
- মিঠাই আৰু চুক্ৰোজযুক্ত খাদ্য কম খোৱা।
- নিয়মিত দন্ত চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লোৱা।
৫। ৰাসায়নিক সাৰে মাটিৰ উৰ্বৰতা কিয় হ্ৰাস কৰে? প্ৰশমন বিক্ৰিয়াৰে কেনেকৈ মাটি সংশোধন কৰা হয়?
উত্তৰঃ অতিৰিক্ত ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগত মাটিৰ অম্লীয়তা বা ক্ষাৰকীয়তা বাঢ়িব পাৰে। অম্লীয় মাটিত বহুতো শস্য ভালকৈ গজিব নোৱাৰে আৰু উপকাৰী মাটি-অণুজীৱৰ কাৰ্যক্ষমতা হ্ৰাস পায়। মাটি অম্লীয় হ’লে ইয়াত চুণ (CaO) বা কেলচিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড যোগ দিয়া হয় — চুণ ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থ বাবে ই মাটিৰ অম্লক প্ৰশমিত কৰি মাটি প্ৰশম বা লঘুভাৱে ক্ষাৰকীয় কৰে, যি শস্যৰ বাবে উপযুক্ত।
৬। তলৰ পদাৰ্থবোৰ অম্লীয়, ক্ষাৰকীয় নে প্ৰশম — চিনাক্ত কৰা: (ক) লেবুৰ ৰস (খ) বেকিং ছ’ডা (গ) পানী (ঘ) চাবোন (ঙ) ভিনেগাৰ
উত্তৰঃ
| পদাৰ্থ | প্ৰকৃতি | কাৰণ |
|---|---|---|
| (ক) লেবুৰ ৰস | অম্লীয় | চাইট্ৰিক এছিড থাকে। |
| (খ) বেকিং ছ’ডা | ক্ষাৰকীয় | ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেট (NaHCO₃) থাকে। |
| (গ) পানী (পাতিত) | প্ৰশম | অম্ল বা ক্ষাৰক কোনোটোৱেই নাই। |
| (ঘ) চাবোন | ক্ষাৰকীয় | চাবোন প্ৰস্তুতিত ক্ষাৰক ব্যৱহাৰ হয়। |
| (ঙ) ভিনেগাৰ | অম্লীয় | এচিটিক এছিড (Acetic acid) থাকে। |
৭। প্ৰশমন বিক্ৰিয়া কি? ইয়াৰ সাধাৰণ সমীকৰণ লিখা।
উত্তৰঃ অম্ল আৰু ক্ষাৰকৰ মাজত হোৱা এনে বিক্ৰিয়াক প্ৰশমন বিক্ৰিয়া বোলে য’ত উভয়ৰে ধৰ্ম নষ্ট হয় আৰু লৱণ, পানী আৰু তাপ উৎপন্ন হয়।
সাধাৰণ সমীকৰণ: অম্ল + ক্ষাৰক → লৱণ + পানী + তাপ
উদাহৰণ: HCl + NaOH → NaCl + H₂O + তাপ
৮। সোণৰ গহনা পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ কোন অম্ল ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ সোণৰ গহনা পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ নাইট্ৰিক এছিড (HNO₃) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নাইট্ৰিক এছিড এটি শক্তিশালী অম্ল যি সোণত লাগি থকা দাগ আৰু অপদ্ৰব্য পৰিষ্কাৰ কৰিব পাৰে।