সাৰাংশ: তাপ হৈছে শক্তিৰ এক ৰূপ। উষ্ণতা হৈছে কোনো এটা বস্তু কিমান গৰম বা ঠাণ্ডা, তাৰ পৰিমাপ। কোনো বস্তুৰ উত্তাপ তাৰ উষ্ণতাৰ দ্বাৰা নিৰ্ণয় কৰা হয়। উষ্ণতা ডিগ্ৰী ছেলছিয়াছ (°C) এককত জোখা হয়। উষ্ণতা জোখা যন্ত্ৰক তাপমেতাৰ বোলে। ক্লিনিকেল তাপমেতাৰ মানুহৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ পৰিসীমা ৩৫°C ৰ পৰা ৪২°C লৈকে। পৰীক্ষাগাৰৰ তাপমেতাৰৰ পৰিসীমা −১০°C ৰ পৰা ১১০°C লৈকে। ক্লিনিকেল তাপমেতাৰত পাৰা ওপৰলৈ উঠিলে কিংক (বক্ৰ অংশ)ৰ ফলত তললৈ নামিব নোৱাৰে, গতিকে পঢ়াটো স্থায়ী হৈ থাকে।

তাপ সঞ্চালন তিনিটা পদ্ধতিৰে হয়— পৰিবহণ (Conduction), পৰিচলন (Convection) আৰু বিকিৰণ (Radiation)। পৰিবহণ পদ্ধতিত পদাৰ্থৰ কণাবোৰে নিজে ননৰা-কৈ এটাৰ পৰা আনটোলৈ তাপ সঞ্চালিত হয়। ধাতু যেনে লো আৰু তামে তাপ ভালকৈ পৰিবহণ কৰে বাবে এইবোৰক সুপৰিবাহক বোলে। কাঠ, কাগজ, প্লাষ্টিক আদিয়ে তাপ ভালকৈ পৰিবহণ নকৰে বাবে এইবোৰক অপৰিবাহক বোলে। পৰিচলন পদ্ধতিত পদাৰ্থৰ কণাবোৰে নিজেই গতি কৰে আৰু তাপ বহন কৰে। এই পদ্ধতি তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থত দেখা যায়। সাগৰীয় বতাহ (Sea Breeze) আৰু স্থলীয় বতাহ (Land Breeze) পৰিচলনৰ উদাহৰণ। বিকিৰণ পদ্ধতিত তাপ সঞ্চালনত কোনো মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নহয়; সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীলৈ তাপ এই পদ্ধতিতে আহে।

গাঢ় ৰঙৰ বস্তুৱে পাতল ৰঙৰ বস্তুতকৈ অধিক তাপ শোষণ কৰে আৰু অধিক তাপ বিকিৰণ কৰে। সেয়েহে শীতকালত গাঢ় ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধিলে উম পোৱা যায় আৰু গ্ৰীষ্মকালত পাতল ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধিলে ঠাণ্ডা অনুভৱ হয়। গৰম দেশত ঘৰৰ বাহিৰৰ দেৱাল বগা ৰঙেৰে ৰং কৰা হয় কাৰণ বগা ৰঙে তাপ প্ৰতিফলিত কৰে আৰু ঘৰৰ ভিতৰত উষ্ণতা কম থাকে। ঠাণ্ডা বতৰত কেইবাটাও পাতল কাপোৰ পিন্ধিলে এটা মোটা কাপোৰতকৈ বেছি উম পোৱা যায় কাৰণ কাপোৰসমূহৰ মাজত বায়ু আৱদ্ধ হৈ থাকে আৰু বায়ু তাপৰ কুপৰিবাহক হোৱা বাবে শৰীৰৰ তাপ বাহিৰলৈ ওলাই যাব নোৱাৰে।

Summary: Chapter 4 of Class 7 General Science deals with Heat (তাপ). Heat is a form of energy, while temperature measures how hot or cold an object is. Temperature is measured in degrees Celsius (°C) using a thermometer. The clinical thermometer, used to measure human body temperature, has a range of 35°C to 42°C, while the laboratory thermometer ranges from −10°C to 110°C. The kink (constriction) in a clinical thermometer prevents mercury from falling back, allowing a stable reading. Heat can be transferred in three ways: conduction (through solid materials without particle movement), convection (through fluids where particles themselves move), and radiation (which requires no medium). Good conductors like iron and copper transfer heat easily, while insulators like wood and paper resist heat transfer. Dark-coloured objects absorb and emit more heat than light-coloured ones, which is why dark clothes are preferred in winter and light clothes in summer. Wearing multiple thin layers in cold weather traps air between the layers; since air is a poor conductor, body heat is retained effectively.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। পাৰ্থক্য আৰু মিল লিখা (Similarities and Differences)

পৰীক্ষাগাৰৰ তাপমেতাৰ আৰু ক্লিনিকেল তাপমেতাৰৰ মিল আৰু পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ

মিলসমূহ (Similarities):

• দুয়োটাতে তৰল পদাৰ্থ হিচাপে পাৰা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
• দুয়োটাৰ এটা মূৰত পাৰা থকা বাল্ব আছে।
• দুয়োটাত ছেলছিয়াছ মাত্ৰাৰে উষ্ণতা চিহ্নিত কৰা থাকে।
• দুয়োটাই দীঘলীয়া, সরু কাঁচৰ নলীৰে তৈয়াৰ।

পাৰ্থক্যসমূহ (Differences):

পৰীক্ষাগাৰৰ তাপমেতাৰ	ক্লিনিকেল তাপমেতাৰ
পৰিসীমা −১০°C ৰ পৰা ১১০°C লৈকে।	পৰিসীমা ৩৫°C ৰ পৰা ৪২°C লৈকে।
পোন হৈ ধৰি ৰাখি পঢ়িব লাগে।	কাতি কৰি ধৰি পঢ়া হয়।
কিংক (বক্ৰ অংশ) নাথাকে।	পাৰাৰ স্তম্ভ ধৰি ৰাখিবলৈ কিংক থাকে।
পৰীক্ষাগাৰত বিভিন্ন পদাৰ্থৰ উষ্ণতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়।	কেৱল মানুহৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়।

২। উদাহৰণ দিয়া (Give Examples)

তাপৰ সুপৰিবাহক আৰু কুপৰিবাহকৰ দুটাকৈ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ

তাপৰ সুপৰিবাহক (Good conductors of heat): লো (Iron) আৰু তাম (Copper)।

তাপৰ কুপৰিবাহক (Poor conductors / Insulators): কাঠ (Wood) আৰু প্লাষ্টিক (Plastic) / কাগজ (Paper)।

৩। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) কোনো এটা বস্তুৰ উত্তাপ ইয়াৰ ________ ৰ দ্বাৰা নিৰ্ণয় কৰা হয়।

উত্তৰঃ উষ্ণতা (Temperature)।

(খ) উতলা পানীৰ উষ্ণতা ________ তাপমেতাৰেৰে জুখিব নোৱাৰি।

উত্তৰঃ ক্লিনিকেল (Clinical)। কাৰণ ক্লিনিকেল তাপমেতাৰৰ পৰিসীমা মাত্ৰ ৩৫°C ৰ পৰা ৪২°C পৰ্যন্ত, কিন্তু উতলা পানীৰ উষ্ণতা ১০০°C।

(গ) ডিগ্ৰী ________ এককত উষ্ণতা জোখা হয়।

উত্তৰঃ ছেলছিয়াছ (Celsius)।

(ঘ) ________ প্ৰক্ৰিয়াৰে তাপৰ সঞ্চালনত মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নহয়।

উত্তৰঃ বিকিৰণ (Radiation)। সূৰ্যৰ তাপ শূন্যতাৰ মাজেদি বিকিৰণ পদ্ধতিতে পৃথিৱীত আহি পায়।

(ঙ) গৰম গাখীৰত এটা ইস্পাতৰ চামুচ ডুবালে ________ প্ৰক্ৰিয়াৰে চামুচৰ আনটো মূৰলৈ তাপ সঞ্চালিত হয়।

উত্তৰঃ পৰিবহণ (Conduction)। ইস্পাত এটা তাপৰ সুপৰিবাহক, গতিকে চামুচৰ গৰম গাখীৰত থকা মূৰৰ পৰা আনটো মূৰলৈ পৰিবহণ পদ্ধতিত তাপ সঞ্চালিত হয়।

(চ) পাতল ৰঙৰ বস্ত্ৰতকৈ ________ ৰঙৰ বস্ত্ৰই অধিক তাপ শোষণ কৰে।

উত্তৰঃ গাঢ় (Dark)। গাঢ় ৰঙৰ কাপোৰে পাতল ৰঙৰ কাপোৰতকৈ অধিক তাপ শোষণ কৰে, সেয়েহে শীতকালত গাঢ় ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধিলে বেছি উম পোৱা যায়।

৪। মিলোৱা (Match the Following)

‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।

‘ক’ স্তম্ভ	‘খ’ স্তম্ভ
স্থলীয় বতাহ বলে	দিনত
সাগৰীয় বতাহ বলে	নিশা
গাঢ় ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধিবলৈ পছন্দ কৰা হয়	শীতকালত
পাতল ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধিবলৈ পছন্দ কৰা হয়	গ্ৰীষ্মকালত

উত্তৰঃ

• স্থলীয় বতাহ বলে — নিশা। (ৰাতিপুৱা স্থলভাগ দ্ৰুত ঠাণ্ডা হয়, ফলত স্থলভাগৰ পৰা সাগৰলৈ বতাহ বলে।)
• সাগৰীয় বতাহ বলে — দিনত। (দিনত স্থলভাগ দ্ৰুত গৰম হয়, বায়ু ওপৰলৈ উঠে আৰু সাগৰৰ পৰা ঠাণ্ডা বায়ু আহে।)
• গাঢ় ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধিবলৈ পছন্দ কৰা হয় — শীতকালত।
• পাতল ৰঙৰ কাপোৰ পিন্ধিবলৈ পছন্দ কৰা হয় — গ্ৰীষ্মকালত।

৫। কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা (Explain the Reason)

শীতকালত এখন মোটা কাপোৰতকৈ কেইবাখনো পাতল কাপোৰ পিন্ধিলে বেছি উম পোৱা যায় কিয়?

উত্তৰঃ কেইবাখনো পাতল কাপোৰৰ তৰপৰ মাজে মাজে বায়ু আৱদ্ধ হৈ থাকে। বায়ু তাপৰ কুপৰিবাহক হোৱা বাবে শৰীৰৰ তাপ বাহিৰলৈ ওলাই যাব নোৱাৰে। ফলত শৰীৰ গৰম হৈ থাকে। কিন্তু এখন মোটা কাপোৰত বায়ুৰ তৰপ বেছি নাথাকে, গতিকে তাপ ৰক্ষা কৰাৰ ক্ষমতা কম। সেয়েহে শীতকালত কেইবাখনো পাতল কাপোৰ পিন্ধিলে এখন মোটা কাপোৰতকৈ বেছি উম পোৱা যায়।

৬। তাপ সঞ্চালনৰ পদ্ধতি চিনাক্ত কৰা (Identify the Mode of Heat Transfer)

তলৰ পৰিস্থিতিত তাপ সঞ্চালনৰ পদ্ধতি (পৰিবহণ, পৰিচলন বা বিকিৰণ) চিনাক্ত কৰা:

(ক) গেছ বাৰ্নাৰৰ পৰা মাটিতি পাত্ৰৰ তলিলৈ।

উত্তৰঃ বিকিৰণ (Radiation)। বাৰ্নাৰৰ তাপ শিখাৰ পৰা পাত্ৰৰ তলিলৈ বিকিৰণ পদ্ধতিত সঞ্চালিত হয়।

(খ) পাত্ৰৰ তলিৰ পৰা পাত্ৰৰ গোটেই ভাগলৈ।

উত্তৰঃ পৰিবহণ (Conduction)। পাত্ৰৰ ধাতুৰ মাজেদি তাপ পৰিবহণ পদ্ধতিত তলিৰ পৰা ওপৰৰ ভাগলৈ সঞ্চালিত হয়।

(গ) পাত্ৰৰ তলিৰ পৰা পানীৰ ওপৰৰ তললৈ।

উত্তৰঃ পৰিচলন (Convection)। পানীত তাপ পৰিচলন পদ্ধতিত সঞ্চালিত হয় — তলৰ পানী গৰম হৈ হাল্কা হয় আৰু ওপৰলৈ উঠে, ওপৰৰ ঠাণ্ডা পানী তললৈ নামে, এই চক্ৰত সমগ্ৰ পানী গৰম হয়।

৭। কাৰণ লিখা (Give Reason)

গৰম দেশত ঘৰৰ বাহিৰৰ দেৱাল প্ৰায়েই বগা ৰঙেৰে ৰং কৰা হয় কিয়?

উত্তৰঃ বগা ৰঙে তাপ শোষণ নকৰি প্ৰতিফলিত কৰে। গৰম দেশত সূৰ্যৰ পৰা প্ৰচুৰ তাপ আহে। ঘৰৰ দেৱাল বগা ৰঙেৰে ৰং কৰিলে সূৰ্যৰ তাপ প্ৰতিফলিত হৈ যায় আৰু ঘৰৰ ভিতৰত উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়। ফলত ঘৰৰ ভিতৰটো ঠাণ্ডা থাকে। যদি গাঢ় ৰঙেৰে ৰং কৰা হ’লে, তাপ শোষিত হ’ত আৰু ঘৰটো বেছি গৰম হৈ পৰিত।

৮। বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)

প্ৰশ্ন ৮: ১ লিটাৰ ৩০°C উষ্ণতাৰ পানীত ১ লিটাৰ ৫০°C উষ্ণতাৰ পানী মিহলি কৰিলে মিশ্ৰণটোৰ উষ্ণতা কিমান হ’ব?

(ক) ৮০°C    (খ) ৫০°C কতকৈ বেছি    (গ) ৩০°C তকৈ কম    (ঘ) ৩০°C আৰু ৫০°C ৰ মাজত

উত্তৰঃ (ঘ) ৩০°C আৰু ৫০°C ৰ মাজত। সম পৰিমাণৰ গৰম আৰু ঠাণ্ডা পানী মিহলি কৰিলে উষ্ণতা দুয়োৰে মাজামাজি হয়, প্ৰায় ৪০°C হ’ব।

প্ৰশ্ন ৯: ৪০°C উষ্ণতাৰ এটা লোৰ গোলক ৪০°C উষ্ণতাৰ পানীত ডুবালে কি হ’ব?

(ক) পানীৰ পৰা গোলকলৈ তাপ সঞ্চালিত হ’ব    (খ) তাপৰ কোনো সঞ্চালন নহ’ব    (গ) গোলকৰ পৰা পানীলৈ তাপ সঞ্চালিত হ’ব    (ঘ) তাপৰ সঞ্চালন দুয়ো দিশতে হ’ব

উত্তৰঃ (খ) তাপৰ কোনো সঞ্চালন নহ’ব। তাপ সদায় বেছি উষ্ণতাৰ বস্তুৰ পৰা কম উষ্ণতাৰ বস্তুলৈ সঞ্চালিত হয়। যেতিয়া দুয়োৰে উষ্ণতা সমান (৪০°C), তেতিয়া তাপৰ কোনো নিৱট সঞ্চালন নহয়।

প্ৰশ্ন ১০: এটা আইচক্ৰিম কাপত কাঠৰ চামুচেৰে খালে চামুচৰ আনটো মূৰ কি হ’ব?

(ক) বৰফ পানী হৈ যাব    (খ) চামুচ ঠাণ্ডা হ’ব    (গ) আইচক্ৰিম গলি যাব    (ঘ) চামুচ ঠাণ্ডা নহ’ব

উত্তৰঃ (ঘ) চামুচ ঠাণ্ডা নহ’ব। কাঠ তাপৰ কুপৰিবাহক বাবে ঠাণ্ডা আইচক্ৰিমৰ পৰা চামুচৰ আনটো মূৰলৈ তাপ সঞ্চালিত হ’ব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ১১: স্টেইনলেছ ষ্টিলৰ কুকৱেৰৰ তলত তামৰ প্ৰলেপ দিয়া থাকে কিয়?

(ক) ষ্টিলতকৈ তাম বেছি সৰু    (খ) তাম বেছি টেকসই    (গ) ষ্টিলতকৈ তামে তাপ বেছি ভালকৈ পৰিবহণ কৰে    (ঘ) তাম বেছি সুলভ

উত্তৰঃ (গ) ষ্টিলতকৈ তামে তাপ বেছি ভালকৈ পৰিবহণ কৰে। তামৰ তাপ পৰিবহণ ক্ষমতা বেছি হোৱা বাবে পাত্ৰৰ তলত তামৰ প্ৰলেপ দিলে তাপ সমানভাৱে বিতৰণ হয় আৰু খাদ্য ভালকৈ ৰন্ধা হয়।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১: তাপ আৰু উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ তাপ হৈছে শক্তিৰ এক ৰূপ যি এটা বস্তুৰ পৰা আন এটা বস্তুলৈ প্ৰবাহিত হয়। তাপৰ একক জুল (Joule)। আনহাতে উষ্ণতা হৈছে কোনো বস্তু কিমান গৰম বা ঠাণ্ডা, তাৰ পৰিমাপ। উষ্ণতাৰ একক ডিগ্ৰী ছেলছিয়াছ (°C)। তাপ সদায় বেছি উষ্ণতাৰ বস্তুৰ পৰা কম উষ্ণতাৰ বস্তুলৈ প্ৰবাহিত হয়।

প্ৰশ্ন ২: ক্লিনিকেল তাপমেতাৰত কিংক থাকে কিয়?

উত্তৰঃ ক্লিনিকেল তাপমেতাৰত বাল্বৰ ওচৰত কিংক বা বক্ৰ অংশ থাকে। এই কিংকৰ ফলত তাপমেতাৰ শৰীৰৰ পৰা উলিয়াই আনিলেও পাৰাৰ স্তম্ভ তললৈ নামিব নোৱাৰে আৰু পঢ়াটো স্থায়ী হৈ থাকে। পাৰা পুনৰ তললৈ নামাবলৈ তাপমেতাৰখন জোৰেৰে জোকাৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ৩: সাগৰীয় বতাহ আৰু স্থলীয় বতাহ কেনেকৈ উৎপন্ন হয়?

উত্তৰঃ সাগৰীয় বতাহ (Sea Breeze): দিনত সূৰ্যৰ তাপত স্থলভাগ সাগৰতকৈ দ্ৰুতগতিত গৰম হয়। স্থলভাগৰ ওপৰৰ গৰম বায়ু হাল্কা হৈ ওপৰলৈ উঠে। ফলত তাৰ ঠাইত নিম্নচাপ সৃষ্টি হয়। সাগৰৰ ওপৰৰ ঠাণ্ডা বায়ু স্থলভাগৰ দিশে প্ৰবাহিত হয়। ইয়াকে সাগৰীয় বতাহ বোলে।

স্থলীয় বতাহ (Land Breeze): ৰাতি স্থলভাগ সাগৰতকৈ দ্ৰুতগতিত ঠাণ্ডা হয়। সাগৰৰ পানী বেছিকৈ ঠাণ্ডা নহয়। গতিকে সাগৰৰ ওপৰৰ বায়ু গৰম হৈ ওপৰলৈ উঠে আৰু স্থলভাগৰ পৰা ঠাণ্ডা বায়ু সাগৰৰ দিশে প্ৰবাহিত হয়। ইয়াকে স্থলীয় বতাহ বোলে।

প্ৰশ্ন ৪: তাপৰ পৰিবহণ পদ্ধতি কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ তাপ সঞ্চালনৰ যি পদ্ধতিত পদাৰ্থৰ কণাবোৰে নিজে নৰা-কৈ তাপ এটা কণাৰ পৰা আনটো কণালৈ প্ৰেৰণ কৰে, তাকে পৰিবহণ পদ্ধতি বোলে। এই পদ্ধতি মূলতঃ কঠিন পদাৰ্থত দেখা যায়। উদাহৰণ: ধাতুৰ এটা মূৰ গৰম কৰিলে ক্ৰমে ক্ৰমে আনটো মূৰো গৰম হয়। ৰন্ধনৰ সময়ত পাত্ৰৰ ধাতুৰ মাজেদি তাপ পৰিবহণ পদ্ধতিত সঞ্চালিত হয়। লো আৰু তাম হৈছে তাপৰ সুপৰিবাহক আৰু কাঠ, কাগজ হৈছে কুপৰিবাহক।

প্ৰশ্ন ৫: বিকিৰণ পদ্ধতিত তাপ সঞ্চালন কেনেকৈ হয়? ইয়াৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ বিকিৰণ পদ্ধতিত তাপৰ সঞ্চালনত কোনো মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নহয়। তাপ শক্তি বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় তৰংগৰ ৰূপত প্ৰেৰণ হয়। এই পদ্ধতিত তাপ প্ৰকাশৰ দৰে শূন্যতাৰ মাজেদিও যাব পাৰে। উদাহৰণ: (১) সূৰ্যৰ তাপ শূন্যতাৰ মাজেদি বিকিৰণ পদ্ধতিতে পৃথিৱীত আহি পায়। (২) জুইৰ সামুখীয়ে গৰম অনুভৱ হয় — ইয়াত জুইৰ পৰা তাপ বিকিৰণ পদ্ধতিতে শৰীৰত লাগে।

প্ৰশ্ন ৬: তাপমেতাৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁতে কি কি সতৰ্কতা অৱলম্বন কৰিব লাগে?

উত্তৰঃ তাপমেতাৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁতে নিম্নলিখিত সতৰ্কতা অৱলম্বন কৰিব লাগে:

• তাপমেতাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ আগতে ইয়াক ভালকৈ জোকাৰিব লাগে যাতে পাৰা ৩৫°C ৰ তলত থাকে।
• তাপমেতাৰ কেতিয়াও সূৰ্যৰ পোহৰত বা গৰম ঠাইত ৰাখিব নালাগে।
• পঢ়িবলৈ তাপমেতাৰ চকুৰ সমান্তৰালভাৱে ধৰিব লাগে।
• তাপমেতাৰ পাৰা থকা বাবে ভাঙিব দিব নালাগে — পাৰা অতি বিষাক্ত।
• ক্লিনিকেল তাপমেতাৰ সদায় এন্টিছেপ্টিকেৰে পৰিষ্কাৰ কৰি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ৭: তাপৰ পৰিচলন পদ্ধতি কেৱল তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থত হয় কিয়?

উত্তৰঃ পৰিচলন পদ্ধতিত তাপ সঞ্চালনৰ সময়ত পদাৰ্থৰ কণাবোৰে নিজে এক ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ গতি কৰে। কঠিন পদাৰ্থৰ কণাবোৰে স্বাধীনভাৱে গতি কৰিব নোৱাৰে, গতিকে কঠিন পদাৰ্থত পৰিচলন সম্ভৱ নহয়। তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থৰ কণাবোৰ স্বাধীনভাৱে চলাচল কৰিব পাৰে। গৰম তৰল হাল্কা হৈ ওপৰলৈ উঠে আৰু ঠাণ্ডা তৰল তললৈ নামে। এই চক্ৰীয় গতিৰ ফলে তাপ গোটেই তৰলত বিয়পি পৰে। সেয়েহে পৰিচলন পদ্ধতি কেৱল তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থত দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ৮: কৃত্ৰিম উপগ্রহ আৰু নভোচাৰীৰ পোছাকত তাপৰ প্ৰতিফলন কেনেকৈ কাম আহে?

উত্তৰঃ কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ আৰু নভোচাৰীৰ (Astronaut) পোছাকত চকচকীয়া রূপালী ৰঙৰ প্ৰলেপ দিয়া থাকে। এই প্ৰলেপে সূৰ্যৰ অতিৰিক্ত তাপ প্ৰতিফলিত কৰে আৰু ভিতৰলৈ তাপ আহিব নিদিয়ে। মহাকাশত সূৰ্যৰ তীব্ৰ বিকিৰণৰ পৰা যন্ত্ৰপাতি আৰু নভোচাৰীক সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ এই প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পাতল ৰঙে (বিশেষকৈ বগা বা ৰূপালী) তাপ প্ৰতিফলিত কৰাৰ এই নীতিৰ ওপৰতেই এই ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠিত।