সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত আঁহ আৰু কাপোৰৰ উৎপত্তি, প্ৰকাৰ আৰু প্ৰস্তুত প্ৰণালীৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। আঁহ হৈছে সেই সূক্ষ্ম সূতাজাতীয় পদাৰ্থ যাৰ পৰা কাপোৰ বোনা হয়। আঁহক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগোৱা হয় — প্ৰাকৃতিক আঁহ (Natural Fibre) আৰু কৃত্ৰিম আঁহ বা সংশ্লেষিত আঁহ (Synthetic Fibre)। প্ৰাকৃতিক আঁহ আকৌ উদ্ভিদজাত আঁহ আৰু প্ৰাণীজাত আঁহ — এই দুই ভাগত বিভক্ত। কপাহ, পাট, নেতোৰা আদি উদ্ভিদজাত আঁহৰ উদাহৰণ। পশম (ঊল) আৰু ৰেচম প্ৰাণীজাত আঁহৰ উদাহৰণ। নাইলন, পলিয়েষ্টাৰ, ৰেয়ন আদি কৃত্ৰিম বা সংশ্লেষিত আঁহৰ উদাহৰণ।

কপাহ গছৰ পৰা কপাহ আঁহ পোৱা যায়। কপাহ গছৰ ফলৰ ভিতৰত তুলাৰ দৰে থকা আঁহবোৰকে কপাহ বোলে। কপাহৰ আঁহৰ পৰা প্ৰথমে মিহি সূতা কটা হয় আৰু পিছত সেই সূতাৰ পৰা কাপোৰ বোনা হয়। পাট (Jute) উদ্ভিদৰ গা-গছৰ বাকলিৰ ভিতৰত থকা আঁহৰ পৰা পাটৰ কাপোৰ তৈয়াৰ হয়। পশম (Wool) ভেড়া, ছাগলী, ইয়াক, কাশ্মীৰী ছাগলী আদিৰ নোমৰ পৰা পোৱা যায়। ৰেচম (Silk) ৰেচম পোকৰ গুটিপোকৰ গুটিৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়। আঁহৰ পৰা সূতা কটাৰ প্ৰক্ৰিয়াক কতাই বোলে (Spinning) আৰু সূতাৰ পৰা কাপোৰ বোনাক বোৱা বোলে (Weaving)।

বিভিন্ন আঁহৰ গুণাগুণো পৃথক পৃথক। কপাহৰ কাপোৰ গৰমত আৰামদায়ক কাৰণ ই ঘাম শোষণ কৰে। পশমৰ কাপোৰ শীতকালত উষ্ণ ৰাখে কাৰণ পশমৰ আঁহৰ মাজত বায়ু আবদ্ধ হৈ থাকে। ৰেচমৰ কাপোৰ মৃদু, উজ্জ্বল আৰু টেকসই। সংশ্লেষিত আঁহ পানীত নষ্ট নহয়, বেছি টেকসই আৰু সহজে ধোৱা যায়, কিন্তু এইবোৰ শৰীৰৰ বাবে সম্পূৰ্ণ আৰামদায়ক নহয়। বৰ্তমান সময়ত প্ৰাকৃতিক আৰু কৃত্ৰিম আঁহ মিহলাই মিশ্ৰিত কাপোৰও তৈয়াৰ কৰা হয়।

Summary: Chapter 3 of Class 7 General Science deals with Fibre to Fabric, exploring the origin, types, and production of fibres and fabrics. Fibres are thread-like substances from which fabrics are woven. Fibres are broadly classified into two types — Natural Fibres and Synthetic (Man-made) Fibres. Natural fibres are further divided into plant-based fibres (cotton, jute, coir) and animal-based fibres (wool, silk). Synthetic fibres include nylon, polyester, and rayon, which are produced chemically in factories. Cotton is obtained from the cotton plant’s boll; jute fibre comes from the stem of the jute plant; wool is obtained from the fleece of sheep, goats, and yaks; and silk is obtained from the cocoon of the silkworm. The process of making yarn from fibre is called spinning, and making fabric from yarn is called weaving or knitting. Different fibres have different properties — cotton absorbs sweat and is comfortable in summer, woollen fabrics keep us warm in winter by trapping air, and silk is smooth and lustrous. Synthetic fibres are durable and easy to wash but are less breathable than natural fibres.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পৰা পোৱা আঁহক ________ আঁহ বোলে।

উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক।

(খ) কপাহ গছৰ ________ ৰ পৰা কপাহ আঁহ পোৱা যায়।

উত্তৰঃ ফল (বল বা পিণ্ড)।

(গ) পশমৰ আঁহ মূলতঃ ________ ৰ নোমৰ পৰা পোৱা যায়।

উত্তৰঃ ভেড়া।

(ঘ) আঁহৰ পৰা সূতা কটাৰ প্ৰক্ৰিয়াক ________ বোলে।

উত্তৰঃ কতাই (Spinning)।

(ঙ) ৰেচম আঁহ ________ ৰ গুটিৰ পৰা পোৱা যায়।

উত্তৰঃ ৰেচম পোক (ৰেচমপলু)।

২। সত্য নে মিথ্যা লিখা (True or False)

(ক) পাট হৈছে এটি প্ৰাণীজাত আঁহ।

উত্তৰঃ মিথ্যা। পাট হৈছে এটি উদ্ভিদজাত আঁহ।

(খ) নাইলন এটি সংশ্লেষিত (কৃত্ৰিম) আঁহ।

উত্তৰঃ সত্য।

(গ) ৰেচম পোকৰ লার্ভাই গুটি সাজে।

উত্তৰঃ সত্য।

(ঘ) কপাহৰ কাপোৰ শীতকালত উষ্ণতা প্ৰদান কৰে।

উত্তৰঃ মিথ্যা। পশমৰ কাপোৰ শীতকালত উষ্ণতা প্ৰদান কৰে; কপাহৰ কাপোৰ গ্ৰীষ্মকালত আৰামদায়ক।

(ঙ) আঁহৰ পৰা প্ৰথমে সূতা কাটি তাৰ পিছত কাপোৰ বোনা হয়।

উত্তৰঃ সত্য।

৩। মিলোৱা (Match the Following)

‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।

‘ক’ স্তম্ভ	‘খ’ স্তম্ভ
কপাহ	ভেড়াৰ নোম
পশম	কপাহ গছৰ ফল
ৰেচম	পাট গছৰ গা-গছ
পাট	ৰেচম পোকৰ গুটি
নাইলন	কৃত্ৰিম আঁহ

উত্তৰঃ কপাহ — কপাহ গছৰ ফল; পশম — ভেড়াৰ নোম; ৰেচম — ৰেচম পোকৰ গুটি; পাট — পাট গছৰ গা-গছ; নাইলন — কৃত্ৰিম আঁহ।

৪। চমু প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া (Short Answer Questions)

(ক) আঁহ কাক বোলে? ইয়াক কিমান ভাগত ভগোৱা হয়?

উত্তৰঃ সেই সূক্ষ্ম সূতাজাতীয় পদাৰ্থ যাৰ পৰা কাপোৰ বোনা বা তৈয়াৰ কৰা হয়, তাকে আঁহ বোলে। আঁহক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগোৱা হয়— (১) প্ৰাকৃতিক আঁহ (Natural Fibre) আৰু (২) কৃত্ৰিম বা সংশ্লেষিত আঁহ (Synthetic Fibre)।

(খ) প্ৰাকৃতিক আঁহ কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ উদ্ভিদ বা প্ৰাণীৰ পৰা পোৱা আঁহক প্ৰাকৃতিক আঁহ বোলে। উদাহৰণ: কপাহ (উদ্ভিদজাত) আৰু পশম (প্ৰাণীজাত)।

(গ) সংশ্লেষিত আঁহ কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ কাৰখানাত ৰাসায়নিক পদ্ধতিত প্ৰস্তুত কৰা কৃত্ৰিম আঁহক সংশ্লেষিত আঁহ বোলে। উদাহৰণ: নাইলন আৰু পলিয়েষ্টাৰ।

(ঘ) কপাহ কোন গছৰ পৰা আৰু কোন অংশৰ পৰা পোৱা যায়?

উত্তৰঃ কপাহ কপাহ গছ (Gossypium) ৰ পৰা পোৱা যায়। কপাহ গছৰ ফল পাকি ফুটিলে তাৰ ভিতৰত থকা তুলাজাতীয় সাদা আঁহক কপাহ বোলে।

(ঙ) ‘কতাই’ মানে কি?

উত্তৰঃ আঁহৰ পৰা সূতা প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে কতাই (Spinning) বোলে। চৰকা বা আধুনিক যন্ত্ৰৰ সহায়ত আঁহৰ পৰা মিহি সূতা কাটি উলিওৱা হয়।

৫। কপাহৰ পৰা কাপোৰ প্ৰস্তুত হোৱাৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ কপাহৰ পৰা কাপোৰ প্ৰস্তুত হোৱাৰ পদক্ষেপসমূহ তলত দিয়া হ’ল:

• কপাহ চপোৱা: পাকি ফুটা কপাহ গছৰ পৰা হাতেৰে বা যন্ত্ৰৰ সহায়ত কপাহৰ বল সংগ্ৰহ কৰা হয়।
• গুণা কোটা (Ginning): কপাহৰ বলৰ পৰা বীজ পৃথক কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে গুণা কোটা বোলে। আগতে হাতেৰে কৰা হৈছিল, এতিয়া যন্ত্ৰৰে কৰা হয়।
• ধূনা (Carding): আঁহবোৰ পৰিষ্কাৰ কৰি সমান্তৰালভাৱে সজাই মিহি তুলা আকাৰ দিয়া হয়।
• কতাই (Spinning): চৰকা বা আধুনিক যন্ত্ৰৰ সহায়ত আঁহৰ পৰা মিহি সূতা কটা হয়।
• বোৱা (Weaving/Knitting): সূতাৰ পৰা তাঁত যন্ত্ৰ বা বোনা যন্ত্ৰৰ সহায়ত কাপোৰ বোনা হয়।

এইদৰে কপাহ গছৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা আঁহৰ পৰা মিহি সূতা কাটি তাৰ পৰা কাপোৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়।

৬। পশম আঁহৰ উৎস আৰু পশমৰ পৰা কাপোৰ প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ পশম (Wool) হৈছে এক প্ৰাণীজাত প্ৰাকৃতিক আঁহ। ভেড়া, ছাগলী, ইয়াক, কাশ্মীৰী ছাগলী, আলপাকা, অ্যাঙ্গোৰা ছাগলী আদিৰ নোমৰ পৰা পশম পোৱা যায়। ভাৰতত মূলতঃ ভেড়াৰ নোমৰ পৰা পশম সংগ্ৰহ কৰা হয়।

পশমৰ পৰা কাপোৰ প্ৰস্তুত কৰাৰ পদক্ষেপ:

• নোম কটা (Shearing): গৰমকালত ভেড়াৰ শৰীৰৰ পৰা যন্ত্ৰৰ সহায়ত নোম কাটি উলিওৱা হয়।
• ধোৱা (Scouring): কটা নোম গৰম পানী আৰু সাবোনেৰে ভালকৈ ধুই পৰিষ্কাৰ কৰা হয়।
• বাছনি (Sorting): বিভিন্ন মান অনুযায়ী নোমবোৰ পৃথক কৰা হয়।
• কার্ডিং (Carding): নোমবোৰ সমান্তৰালভাৱে সজাই মিহি আঁহ তৈয়াৰ কৰা হয়।
• সূতা কতাই (Spinning): কার্ড কৰা আঁহৰ পৰা সূতা কটা হয়।
• বোৱা (Weaving/Knitting): সূতাৰ পৰা পশমৰ কাপোৰ বোনা হয়।

৭। ৰেচম আঁহ কিদৰে পোৱা যায়? ৰেচম পোকৰ জীৱনচক্ৰৰ বৰ্ণনা দিয়া।

উত্তৰঃ ৰেচম (Silk) হৈছে এক প্ৰাণীজাত মূল্যৱান প্ৰাকৃতিক আঁহ। ৰেচম পোকৰ (Silkworm) গুটি বা কোচন (Cocoon) ৰ পৰা ৰেচম আঁহ পোৱা যায়। ৰেচম পোকৰ বৈজ্ঞানিক নাম Bombyx mori।

ৰেচম পোকৰ জীৱনচক্ৰ:

• কণী (Egg): মাইকী ৰেচম পখিলাই তুঁত পাতৰ তলত কণী পাৰে।
• লার্ভা/গুটিপোক (Larva/Caterpillar): কণীৰ পৰা ফুটা গুটিপোকে তুঁত পাত খায় আৰু বাঢ়ে।
• পিউপা/গুটি (Pupa/Cocoon): গুটিপোকে নিজৰ চাৰিওফালে লালা নিঃসৰণ কৰি ৰেচম সূতাৰ গুটি তৈয়াৰ কৰে।
• পখিলা (Adult Moth): গুটিৰ পৰা পখিলা ওলায়।

ৰেচম আঁহ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ গুটিবোৰ গৰম পানীত সিদ্ধ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত গুটিৰ আঠা গলি যায় আৰু মিহি ৰেচম সূতা উলিয়াই আনিব পৰা যায়। এই এডাল সূতাৰ দৈৰ্ঘ্য ৩০০ ৰ পৰা ৯০০ মিটাৰ পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।

৮। প্ৰাকৃতিক আঁহ আৰু কৃত্ৰিম আঁহৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক আঁহ আৰু কৃত্ৰিম আঁহৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল:

প্ৰাকৃতিক আঁহ	কৃত্ৰিম আঁহ
উদ্ভিদ বা প্ৰাণীৰ পৰা পোৱা যায়।	কাৰখানাত ৰাসায়নিক পদ্ধতিত তৈয়াৰ কৰা হয়।
কপাহ, পাট, পশম, ৰেচম আদি উদাহৰণ।	নাইলন, পলিয়েষ্টাৰ, ৰেয়ন, এক্ৰিলিক আদি উদাহৰণ।
জৈৱ বিভাজনযোগ্য (Biodegradable)।	জৈৱ বিভাজনযোগ্য নহয়।
শৰীৰৰ বাবে আৰামদায়ক, ছালৰ বাবে নিৰাপদ।	শৰীৰৰ বাবে কম আৰামদায়ক, ছালত জ্বলা-পোৰা হ’ব পাৰে।
শোষণ ক্ষমতা বেছি।	শোষণ ক্ষমতা কম।
উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া সময়সাপেক্ষ।	কম সময়ত অধিক পৰিমাণে উৎপাদন কৰিব পৰা যায়।

৯। পাট গছৰ পৰা পাট আঁহ কিদৰে সংগ্ৰহ কৰা হয় বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ পাট (Jute) হৈছে পাট গছৰ গা-গছৰ বাকলিৰ ভিতৰৰ অংশৰ আঁহ। পাট গছ (Corchorus) মূলতঃ পশ্চিমবংগ, অসম আদি ৰাজ্যত জন্মে। পাট আঁহ সংগ্ৰহৰ পদ্ধতি:

• গছ কটা: পাট গছ ফুল ফুলা অৱস্থাত কাটি লোৱা হয়।
• জলীয় পচন (Retting): কটা গছবোৰ পুখুৰী বা পানীত কিছুদিন (১৫–২০ দিন) ডুবাই ৰখা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত গছৰ ভিতৰৰ আঁহ আৰু বাকলিৰ আঠাজাতীয় পদাৰ্থ পচি যায়।
• আঁহ পৃথক কৰা: পচা গছৰ পৰা হাতেৰে আঁহ টানি পৃথক কৰা হয়।
• শুকোৱা: পৃথক কৰা আঁহ ৰ’দত ভালকৈ শুকুওৱা হয়।

পাটৰ আঁহৰ পৰা বস্তা, দড়ি, চাটাই, কাৰ্পেট আদি তৈয়াৰ হয়। পাটক ‘সোণালী আঁহ’ বোলা হয়।

১০। কপাহ খেতি কৰা হয় এনে তিনিটা ৰাজ্যৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ ভাৰতত কপাহ খেতি কৰা প্ৰধান তিনিটা ৰাজ্য হৈছে— (১) মহাৰাষ্ট্ৰ, (২) গুজৰাট আৰু (৩) অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ। ইয়াৰ উপৰিও মধ্যপ্ৰদেশ, পাঞ্জাব, তামিলনাড়ু আদি ৰাজ্যতো কপাহ খেতি হয়।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১। পাটক ‘সোণালী আঁহ’ কিয় বোলা হয়?

উত্তৰঃ পাটক ‘সোণালী আঁহ’ (Golden Fibre) বোলা হয় কাৰণ পাটৰ আঁহৰ ৰং সোণৰ নিচিনা চকচকীয়া হালধীয়া। ইয়াৰ উপৰিও পাট ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত, বিশেষকৈ পশ্চিমবংগ আৰু অসমৰ কৃষকসকলৰ জীৱিকাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

প্ৰশ্ন ২। ৰেচম পালনক কি বোলে আৰু ইয়াৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?

উত্তৰঃ ৰেচম পোক পালন আৰু ৰেচম আঁহ উৎপাদনৰ প্ৰক্ৰিয়াকে ৰেচম পালন বা মনিপালন (Sericulture) বোলে। ৰেচম পোকৰ বৈজ্ঞানিক নাম Bombyx mori। ৰেচম পোকৰ লার্ভাই তুঁত পাত (Mulberry leaves) খায়।

প্ৰশ্ন ৩। কপাহ গুণা কোটা (Ginning) মানে কি?

উত্তৰঃ কপাহৰ বলৰ পৰা কপাহৰ আঁহ আৰু বীজ পৃথক কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে গুণা কোটা (Ginning) বোলে। আগতে এই কাম হাতেৰে কৰা হৈছিল, কিন্তু এতিয়া চিনৰিং যন্ত্ৰ (Gin) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৪। সংশ্লেষিত আঁহৰ দুটা সুবিধা আৰু দুটা অসুবিধা লিখা।

উত্তৰঃ

সুবিধা:

• অধিক টেকসই আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী।
• সহজে পানীত নষ্ট নহয় আৰু সহজে ধোৱা যায়।

অসুবিধা:

• জৈৱ বিভাজনযোগ্য নহয়, সেয়েহে পৰিবেশৰ বাবে ক্ষতিকাৰক।
• তাপ শোষণ কৰে আৰু গ্ৰীষ্মকালত পৰিধান কৰিলে অস্বস্তিদায়ক।

প্ৰশ্ন ৫। আঁহৰ পৰা কাপোৰ তৈয়াৰ হোৱালৈকে প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰবাহ চিত্ৰ লিখা।

উত্তৰঃ আঁহৰ পৰা কাপোৰলৈ প্ৰবাহ চিত্ৰ:

কাঁচা আঁহ সংগ্ৰহ → পৰিষ্কাৰ কৰা → কার্ডিং (Carding) → সূতা কতাই (Spinning) → সূতা প্ৰস্তুত → কাপোৰ বোৱা (Weaving/Knitting) → কাপোৰ প্ৰস্তুত

প্ৰশ্ন ৬। কপাহৰ কাপোৰ গ্ৰীষ্মকালত পৰিধান কৰিবলৈ কিয় উপযুক্ত?

উত্তৰঃ কপাহৰ কাপোৰ গ্ৰীষ্মকালত পৰিধান কৰিবলৈ উপযুক্ত কাৰণ— (১) কপাহৰ আঁহে শৰীৰৰ ঘাম সহজে শোষণ কৰে আৰু ই বাষ্পীভূত হ’লে শৰীৰ ঠাণ্ডা অনুভৱ হয়। (২) কপাহৰ কাপোৰ হালকা আৰু শৰীৰত বায়ু চলাচলত সহায় কৰে। (৩) ই ছালৰ বাবে নিৰাপদ আৰু আৰামদায়ক।

প্ৰশ্ন ৭। ভেড়াৰ নোম কোন সময়ত কটা হয় আৰু কিয়?

উত্তৰঃ ভেড়াৰ নোম সাধাৰণতে গ্ৰীষ্মৰ আৰম্ভণিতে কটা হয়। এই সময়ত ভেড়াক শীতল ৰাখিবলৈ নোম কটাটো উপকাৰী। গ্ৰীষ্মকালত ঘন নোম থাকিলে ভেড়া অতিৰিক্ত গৰম অনুভৱ কৰে। নোম কটাৰ পিছতো ভেড়াৰ শৰীৰত নতুনকৈ নোম গজে আৰু শীতকাললৈ পুনৰ ঘন হৈ উঠে।

প্ৰশ্ন ৮। উদ্ভিদজাত আঁহ আৰু প্ৰাণীজাত আঁহৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উদ্ভিদজাত আঁহ	প্ৰাণীজাত আঁহ
উদ্ভিদৰ পৰা পোৱা যায়।	প্ৰাণীৰ পৰা পোৱা যায়।
মূল উপাদান চেলুলোজ।	মূল উপাদান প্ৰ’টিন।
কপাহ, পাট, নেতোৰা আদি উদাহৰণ।	পশম, ৰেচম আদি উদাহৰণ।
সাধাৰণতে কম খৰচী।	সাধাৰণতে বেছি মূল্যৱান।
গ্ৰীষ্মকালৰ বাবে উপযুক্ত।	শীতকালৰ বাবে বিশেষভাৱে উপযুক্ত।