সাৰাংশ: এই অধ্যায়ত বৰ্জিত পানী অৰ্থাৎ নৰ্দমাৰ পানী (sewage) কি, ইয়াত কি কি পদাৰ্থ থাকে, আৰু পৰিবেশ আৰু স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ইয়াৰ কেনে প্ৰভাৱ পৰে তাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। নৰ্দমাৰ পানীত ঘৰুৱা বৰ্জ্য, মলমূত্ৰ, শিল্পৰ ৰাসায়নিক বৰ্জ্য, হাছপাতালৰ বৰ্জ্য আৰু পৃষ্ঠৰ পানী (surface runoff) একত্ৰিত হয়। এই পানী পৰিষ্কাৰ নকৰাকৈ নদী বা পুখুৰীত পেলালে পানী প্ৰদূষিত হয় আৰু কলেৰা, টাইফয়েড, হেপাটাইটিছ আদি জলবাহিত ৰোগ বিয়পে। নৰ্দমাৰ পানী পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ বৰ্জ্য পানী শোধন কেন্দ্ৰ (Wastewater Treatment Plant বা WWTP) স্থাপন কৰা হয় য’ত ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক পদ্ধতিত পানী পৰিশোধন কৰা হয়।
বৰ্জ্য পানী শোধন প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰথমে দণ্ড-ছাঁকনি (bar screen)-এ প্লাষ্টিক, কানেকান, কাপোৰৰ টুকুৰা আদি ডাঙৰ বস্তু আঁতৰ কৰে। তাৰ পিছত বালি আৰু শিলগুটি তলত পৰি যায়। তদুপৰি তলানি (sedimentation)-ত কঠিন বর্জ্য পদাৰ্থ (sludge) তলত জমা হয়। এই স্লাজ অণুজীৱ (anaerobic bacteria)-এ পচাই বায়’গেছ উৎপাদন কৰে আৰু শুকোৱাৰ পিছত সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। জলীয় অংশত বায়ু সঞ্চালন (aeration) কৰি উপকাৰী বেক্টেৰিয়াৰ সহায়ত জৈৱিক পদাৰ্থ পচোৱা হয় আৰু অৱশেষত ক্লৰিন বা ওজনেৰে জীৱাণুমুক্ত কৰি পানী নদীত এৰা হয়।
পাইখানা আৰু মলমূত্ৰৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা অতি জৰুৰী। খোলামেলা ঠাইত মলত্যাগ কৰিলে মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত হয় আৰু বিভিন্ন ৰোগ বিয়পে। গাঁওত শৌচাগাৰ ব্যৱহাৰ নকৰিলে মাখি আৰু অন্যান্য কীট-পতঙ্গৰ জৰিয়তে ৰোগ বিস্তাৰ হয়। নলা-নৰ্দমা আৰু শৌচাগাৰৰ পানীক পাকঘৰৰ পানীৰ সৈতে মিহলাব নালাগে। নাইলা, চাবোনৰ পানী, তেল-চৰ্বি নৰ্দমাত পেলোৱা উচিত নহয় কিয়নো ইহঁতে নলা বন্ধ কৰি দিয়ে। ব্যক্তিগত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, সম্প্ৰদায়ৰ সচেতনতা আৰু চৰকাৰী ব্যৱস্থাপনা — তিনিওটা একেলগে কাম কৰিলেহে সুস্বাস্থ্যৰ পৰিবেশ নিশ্চিত হয়।
Summary: Chapter 18 of Class 7 General Science, titled “Wastewater Story,” explains what wastewater (sewage) is, what it contains, and how it is treated before being released back into the environment. Sewage is the used water from homes, industries, hospitals, and surface runoff that flows through sewers. It contains harmful substances including human excreta, food waste, industrial chemicals, and disease-causing microorganisms. Discharging untreated sewage into rivers and lakes causes water pollution and spreads waterborne diseases such as cholera, typhoid, and hepatitis. Wastewater is treated at a Wastewater Treatment Plant (WWTP) through physical processes (bar screens, sedimentation), biological processes (aeration with aerobic bacteria), and chemical disinfection (chlorine or ozone). The solid sludge collected is decomposed by anaerobic bacteria, producing biogas, and the dried sludge can be used as manure. Open defecation, releasing oils and fats into drains, and mixing toilet waste with kitchen drains are harmful practices that must be avoided. Good sanitation — proper toilets, covered drains, and regular cleaning — along with community awareness is essential for preventing disease and keeping the environment clean. ASSEB Class 7 students should understand the link between poor sanitation and disease, and the importance of responsible wastewater management.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
(ক) পানী পৰিষ্কাৰ কৰাটো হৈছে পানীৰ পৰা __________ আঁতৰোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰদূষক পদাৰ্থ (pollutants)।
(খ) ঘৰৰ পৰা ওলোৱা বৰ্জিত পানীক __________ বোলে।
উত্তৰঃ নৰ্দমাৰ পানী (sewage)।
(গ) শুকোৱা __________ সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ স্লাজ (sludge)।
(ঘ) __________ আৰু __________ পেলালে নলা বন্ধ হৈ পৰে।
উত্তৰঃ ৰান্ধনিশালৰ তেল-চৰ্বি (oils and fats) আৰু ঘৰুৱা ৰাসায়নিক বৰ্জ্য (chemical waste)।
২। নৰ্দমাৰ পানী (sewage) কি? অপৰিষ্কাৰ নৰ্দমাৰ পানী নদী বা সাগৰত পেলালে কিয় ক্ষতি হয়?
উত্তৰঃ নৰ্দমাৰ পানী হৈছে ঘৰ, বিদ্যালয়, হাছপাতাল আৰু উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা ব্যৱহৃত পানী যাত মলমূত্ৰ, খাদ্যৰ বৰ্জ্য, চাবোনৰ পানী, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ থাকে।
অপৰিষ্কাৰ নৰ্দমাৰ পানী নদী বা সাগৰত পেলালে নিম্নলিখিত ক্ষতি হয় —
- পানীৰ গুণাগুণ নষ্ট হয় আৰু পানী খোৱাৰ অনুপযোগী হৈ পৰে।
- কলেৰা, টাইফয়েড, হেপাটাইটিছ, আমাশয় আদি জলবাহিত ৰোগ বিয়পে।
- পানীত থকা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱে মানুহ, পশু-পক্ষী আৰু জলজ প্ৰাণীৰ ক্ষতি কৰে।
- পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমি মাছ আৰু অন্যান্য জলজ জীৱ মৰে।
- পৰিবেশৰ সামগ্ৰিক ভাৰসাম্য বিঘ্নিত হয়।
৩। তেল আৰু চৰ্বি নলাত কিয় পেলোৱা উচিত নহয়?
উত্তৰঃ তেল আৰু চৰ্বি পানীত নগলে। এইবোৰ নলাত পেলালে নলাৰ ভিতৰৰ বেৰত লাগি গৈ জমা হয় আৰু লাহে লাহে নলা বন্ধ হৈ পৰে। ফলত পানী চলাচল বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু নলা উপচি পানী বাহিৰলৈ ওলাই আহে, যাৰ ফলত পৰিবেশ প্ৰদূষিত হয় আৰু ৰোগ বিয়পিব পাৰে।
৪। বৰ্জিত পানীৰ পৰা পৰিষ্কাৰ পানী পোৱাৰ পদক্ষেপসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বৰ্জ্য পানী শোধন কেন্দ্ৰত (Wastewater Treatment Plant) নিম্নলিখিত পদক্ষেপত পানী পৰিষ্কাৰ কৰা হয় —
- দণ্ড-ছাঁকনি (Bar Screening): ডাঙৰ বস্তু যেনে কাপোৰৰ টুকুৰা, প্লাষ্টিক, কানেকান আদি বাৰ স্ক্ৰিনেৰে আঁতৰোৱা হয়।
- বালি পৃথকীকৰণ (Grit Removal): পানীৰ বেগ কমাই বালি আৰু শিলগুটি তলত জমা হ’বলৈ দিয়া হয়।
- তলানি (Sedimentation): পানীক বৃহৎ পাত্ৰত ৰাখিলে ভাসমান কঠিন পদাৰ্থ তলত জমা হয় — ইয়াকে স্লাজ বোলে। ওপৰৰ পৰিষ্কাৰ পানীভাগ পৃথক কৰা হয়।
- বায়ু সঞ্চালন (Aeration): পানীত বায়ু সঞ্চালন কৰি উপকাৰী বেক্টেৰিয়াৰ সহায়ত জৈৱিক পদাৰ্থ পচোৱা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াক কখনো activated sludge process-ও বোলে।
- ক্লৰিণেচন / জীৱাণুমুক্তকৰণ (Disinfection): অৱশেষত পানীত ক্লৰিন বা ওজন মিহলাই ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণু ধ্বংস কৰা হয় আৰু পানী নদীত মুকলি কৰা হয়।
৫। স্লাজ (sludge) কি? ইয়াক কিদৰে পৰিষ্কাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ স্লাজ হৈছে বৰ্জ্য পানী শোধন প্ৰক্ৰিয়াত তলানিত (sedimentation tank) জমা হোৱা কঠিন জৈৱিক বৰ্জ্য পদাৰ্থ।
স্লাজ পৰিষ্কাৰ কৰাৰ পদক্ষেপ —
- স্লাজক এটা পৃথক পাত্ৰত (digester) স্থানান্তৰ কৰা হয়।
- তাত অবায়বীয় বেক্টেৰিয়া (anaerobic bacteria)-এ অক্সিজেনৰ অবৰ্তমানত ইয়াক পচায়।
- পচন প্ৰক্ৰিয়াত বায়’গেছ (মিথেন) উৎপন্ন হয়, যাক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
- পিছত স্লাজ শুকুওৱা হয় আৰু শুকোৱা স্লাজ জৈৱিক সাৰ (manure) হিচাপে কৃষিত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
৬। মানুহৰ মলমূত্ৰ চিকিৎসা নকৰাকৈ ৰাখিলে স্বাস্থ্যৰ বাবে ক্ষতিকাৰক কিয়?
উত্তৰঃ মানুহৰ মলমূত্ৰত বহু ক্ষতিকাৰক ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ থাকে। এইবোৰ চিকিৎসা নকৰাকৈ ৰাখিলে —
- মাটি, পানী আৰু বায়ু প্ৰদূষিত হয়।
- মাখি আৰু কীট-পতঙ্গই জীৱাণু খাদ্যত বা খোৱাপানীত কঢ়িয়াই নিয়ে।
- মলমূত্ৰৰ সংস্পৰ্শত অহা পানী খালে কলেৰা, টাইফয়েড, আমাশয়, হেপাটাইটিছ-এ আদি ৰোগ হয়।
- শিশুৰ পেট-বিষ আৰু ডায়েৰিয়া হোৱাৰ মূল কাৰণ প্ৰায়ে দূষিত পানী আৰু অপৰিষ্কাৰ পৰিবেশ।
৭। পানী পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা দুটা ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পানী জীৱাণুমুক্ত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা দুটা ৰাসায়নিক পদাৰ্থ হৈছে — (১) ক্লৰিন (Chlorine) আৰু (২) ওজন (Ozone)।
৮। বৰ্জ্য পানী শোধন কেন্দ্ৰত দণ্ড-ছাঁকনি (bar screen)-ৰ কাম কি?
উত্তৰঃ দণ্ড-ছাঁকনি বা বাৰ স্ক্ৰিন হৈছে বৰ্জ্য পানী শোধন কেন্দ্ৰৰ প্ৰথম পদক্ষেপ। ইয়াৰ কাম হৈছে নৰ্দমাৰ পানীত থকা ডাঙৰ ডাঙৰ বস্তু — যেনে কানেকান, ন্যাপকিন, প্লাষ্টিকৰ টুকুৰা, কাপোৰৰ চিটিকনি আদি — ছাঁকি আঁতৰোৱা, যাতে এই বস্তুবোৰে পিছৰ শোধন প্ৰক্ৰিয়া বাধাগ্ৰস্ত নকৰে।
৯। স্বাস্থ্য-পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা (sanitation) আৰু ৰোগৰ মাজত সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ স্বাস্থ্য-পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা মানে মলমূত্ৰ আৰু বৰ্জ্য পদাৰ্থৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা, খোৱাপানীৰ বিশুদ্ধতা বজাই ৰখা আৰু পৰিবেশ পৰিষ্কাৰ ৰখা।
অপৰিষ্কাৰ পৰিবেশে ৰোগ বিয়পোৱাৰ কাৰণ —
- খোলামেলা ঠাইত মলত্যাগ কৰিলে মাটি আৰু পানী দূষিত হয়।
- দূষিত পানীত থকা জীৱাণুৱে কলেৰা, টাইফয়েড, হেপাটাইটিছ আদি মহামাৰী ৰোগ বিয়পায়।
- মলত মাখিয়ে খাদ্যত জীৱাণু কঢ়িয়াই নিয়ে।
সেয়েহে শৌচাগাৰ ব্যৱহাৰ কৰা, হাত ধোৱা, আৱৰি ৰখা নলা-নৰ্দমা আৰু বিশুদ্ধ পানী ব্যৱহাৰে ৰোগ প্ৰতিৰোধত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
১০। এজন সচেতন নাগৰিক হিচাপে স্বাস্থ্য-পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ ক্ষেত্ৰত তোমাৰ ভূমিকা কি হ’ব?
উত্তৰঃ এজন সচেতন নাগৰিক হিচাপে স্বাস্থ্য-পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ ক্ষেত্ৰত মোৰ ভূমিকা হ’ব —
- সদায় শৌচাগাৰ ব্যৱহাৰ কৰিম আৰু খোলামেলা ঠাইত মলত্যাগ নকৰিম।
- খাদ্য খোৱাৰ আগে আৰু শৌচালয়ৰ পিছত চাবোনেৰে হাত ভালদৰে ধুম।
- নলা-নৰ্দমাত তেল, চৰ্বি, প্লাষ্টিক বা আৱৰ্জনা নেপেলাওঁ।
- পৰিষ্কাৰ পানী পান কৰিম আৰু প্ৰয়োজনত পানী উতলাই বা পৰিস্ৰাৱণ কৰি খাম।
- চুবুৰীয়া আৰু বন্ধু-বান্ধৱক পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে সচেতন কৰিম।
- পৌৰসভা বা গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ পৰিষ্কাৰ অভিযানত অংশ লম।
১১। ক্ৰছৱৰ্ড পাজলৰ উত্তৰ (Crossword Puzzle Answers)
উত্তৰঃ বৰ্জ্য পানীৰ কথা অধ্যায়ৰ মূল শব্দসমূহ নিম্নলিখিত —
- SEWAGE — ঘৰুৱা বৰ্জিত পানী
- SLUDGE — তলানিত জমা কঠিন বৰ্জ্য
- SANITATION — স্বাস্থ্য-পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা
- EXCRETA — মলমূত্ৰ
- WASTEWATER — বৰ্জিত পানী
- SEWER — নৰ্দমাৰ নল
- BACTERIA — বেক্টেৰিয়া
- OZONE — ওজন (জীৱাণুনাশক)
১২। ওজন সম্পৰ্কীয় কোনটো কথা শুদ্ধ?
উত্তৰঃ সঠিক উত্তৰটো হৈছে — ওজন পানী পৰিষ্কাৰ কৰে আৰু অতিবেগুনীয়া (UV) ৰশ্মি শোষণ কৰে। কিন্তু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে ওজনৰ প্ৰয়োজন নহয় — সেইকামত অক্সিজেন লাগে। ওজন (O₃) এ পানীৰ জীৱাণু নষ্ট কৰে আৰু বায়ুমণ্ডলত ক্ষতিকাৰক UV ৰশ্মিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১। নৰ্দমাৰ পানীত কি কি পদাৰ্থ থাকে?
উত্তৰঃ নৰ্দমাৰ পানীত নিম্নলিখিত পদাৰ্থ থাকে — (১) মলমূত্ৰ আৰু শাৰীৰিক বৰ্জ্য, (২) ৰান্ধনিশালৰ তেল-চৰ্বি আৰু খাদ্যৰ বৰ্জ্য, (৩) চাবোনৰ পানী আৰু ডিটাৰজেন্ট, (৪) শিল্পৰ ৰাসায়নিক বৰ্জ্য, (৫) হাছপাতালৰ বৰ্জ্য, (৬) ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ (বেক্টেৰিয়া, ভাইৰাছ), আৰু (৭) বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে অহা ৰাস্তাৰ আৱৰ্জনা।
প্ৰশ্ন ২। বৰ্জ্য পানী শোধন কেন্দ্ৰ কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ বৰ্জ্য পানী শোধন কেন্দ্ৰ নিম্নলিখিত কাৰণত প্ৰয়োজন — (১) অপৰিষ্কাৰ পানী পোনে পোনে নদীত পেলালে পানী প্ৰদূষিত হয় আৰু জনসাধাৰণৰ স্বাস্থ্যৰ বিপদ হয়, (২) শোধন কেন্দ্ৰত পানী পৰিষ্কাৰ কৰিলে পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা হয়, (৩) স্লাজৰ পৰা বায়’গেছ আৰু সাৰ উৎপন্ন হয় যাৰ অৰ্থনৈতিক সুবিধা আছে, আৰু (৪) পৰিবেশৰ সামগ্ৰিক স্বাস্থ্য বজাই ৰখাত সহায় হয়।
প্ৰশ্ন ৩। জলবাহিত ৰোগ (waterborne diseases) কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ দূষিত পানীৰ জৰিয়তে বিয়পা ৰোগক জলবাহিত ৰোগ বোলে। এনে পানীত থকা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী বেক্টেৰিয়া বা ভাইৰাছ মানুহৰ শৰীৰত সোমাই ৰোগ সৃষ্টি কৰে। উদাহৰণ — (১) কলেৰা (Cholera) — Vibrio cholerae বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা হয়; তীব্ৰ ডায়েৰিয়া আৰু বমিৰ লক্ষণ থাকে। (২) টাইফয়েড (Typhoid) — Salmonella typhi বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা হয়; জ্বৰ, পেট বিষ আৰু দুৰ্বলতাৰ লক্ষণ থাকে।
প্ৰশ্ন ৪। খোলামেলা ঠাইত মলত্যাগ কৰাৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ খোলামেলা ঠাইত মলত্যাগ কৰাৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ — (১) মাটি আৰু ভূ-জলৰ উৎস প্ৰদূষিত হয়, (২) মাখি আৰু অন্যান্য কীট-পতঙ্গে মলৰ পৰা খাদ্যলৈ জীৱাণু কঢ়িয়াই নিয়ে, (৩) বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে মলৰ জীৱাণু নদী-পুখুৰীত পৰি পানী দূষিত হয়, (৪) কলেৰা, টাইফয়েড, হেপাটাইটিছ আদি ৰোগৰ প্ৰকোপ বাঢ়ে, (৫) চুবুৰীয়া এলেকাত দুৰ্গন্ধ আৰু অপৰিষ্কাৰ পৰিবেশ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ৫। অবায়বীয় বেক্টেৰিয়া (anaerobic bacteria) বৰ্জ্য পানী শোধনত কি ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ অবায়বীয় বেক্টেৰিয়াই অক্সিজেনৰ অবৰ্তমানত স্লাজ পচায়। এই পচন প্ৰক্ৰিয়াত মিথেন গেছ উৎপন্ন হয় যাক বায়’গেছ হিচাপে ৰান্ধনিশালৰ ইন্ধন বা বিদ্যুৎ উৎপাদনত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। পচন সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত পোৱা শুকোৱা স্লাজ জৈৱিক সাৰ হিচাপে খেতিত কাম লাগে। এইদৰে অবায়বীয় বেক্টেৰিয়াই বৰ্জ্য পদাৰ্থৰ পৰা উপকাৰী সম্পদ উৎপন্ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। নৰ্দমাৰ নল (sewer) আৰু নলা (drain)-ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ নৰ্দমাৰ নল (sewer) হৈছে ভূমিৰ তলেদি থকা বৃহৎ নল যি মলমূত্ৰকে ধৰি সকলো ধৰনৰ বৰ্জ্য পানী বহন কৰে আৰু শোধন কেন্দ্ৰলৈ লৈ যায়। আনহাতে সাধাৰণ নলা (drain) হৈছে বৰষুণৰ পানী বা ঘৰুৱা পানী বোৱাই নিবলৈ বনোৱা খাল বা নল। পয়ঃপ্ৰণালীৰ (sewage system) জৰিয়তে মলমূত্ৰ আৰু বৰ্জ্য পানীৰ সংগ্ৰহ, পৰিবহণ আৰু শোধন সম্পন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ৭। বৰ্জিত পানীৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে ব্যক্তিগত পৰ্যায়ত কি কি পদক্ষেপ ল’ব লাগে?