সাৰাংশ: অৰণ্য বা হাবি হৈছে পৃথিৱীৰ এক অমূল্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ। হাবিত বিভিন্ন স্তৰত গছ-গছনি জন্মে — সৰ্বোচ্চ স্তৰত ডাঙৰ গছৰ মুকুট (Canopy), মাজত জোপোহা (Shrubs), তলত ঘাঁহ-বন (Herbs) আৰু মাটিত শেলুৱৈ (Mosses)। হাবিত কোনো বৰ্জনীয় পদাৰ্থ নাথাকে — বিয়োজক (Decomposers) যেনে বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে গছ-গছনি আৰু প্ৰাণীৰ মৃতদেহ পচাই হিউমাছ (Humus)ত পৰিণত কৰে। এই হিউমাছে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে আৰু নতুন গছ-গছনিৰ পুষ্টিৰ যোগান ধৰে। হাবিত বাস কৰা জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদে পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল এক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem) গঠন কৰে। জীৱ-জন্তুৱে ফল খাই বীজ বিয়পায়, পৰাগ সংযোগত সহায় কৰে আৰু গোৱৰেৰে মাটিৰ উৰ্বৰতা বঢ়ায়। গছে সালোকসংশ্লেষণৰ মাধ্যমেৰে CO₂ গ্ৰহণ কৰি O₂ মুক্ত কৰে, প্ৰাণীৱে O₂ গ্ৰহণ কৰি CO₂ এৰে — এইদৰে বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইডৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰখা হয়।
হাবিয়ে বানপানী প্ৰতিৰোধ কৰে — গছৰ শিপাই মাটি আঁকোৱালি ধৰে আৰু বৰষুণৰ পানী লাহে লাহে মাটিত শোষণ হোৱাত সহায় কৰে, ফলত পানী দ্ৰুতগতিত বৈ গৈ বানপানীৰ সৃষ্টি নকৰে। হাবিৰ গছে মাটি খহনীয়াৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ বজাই ৰাখে। হাবিৰ পৰা আমি কাঠ, মৌ, আঠা, ৰবৰ, ঔষধ, পশু খাদ্য, ৰঞ্জক দ্ৰব্য আদি বহু প্ৰকাৰৰ উৎপাদ পাওঁ। কিন্তু অত্যধিক গছ কটা আৰু নিৰ্বনকৰণৰ (Deforestation) ফলত হাবিৰ বিস্তৃতি কমি আহিছে, জীৱবৈচিত্ৰ্য বিপন্ন হৈছে আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ত্বৰান্বিত হৈছে। হাবি সংৰক্ষণৰ বাবে কাগজ পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা, গছ ৰোপণ কৰা, বনাঞ্চল ধ্বংস নকৰা আদি পদক্ষেপ অতিকৈ জৰুৰী।
অসমত বহু ধৰণৰ হাবি আছে — চিৰসেউজ ক্ৰান্তীয় হাবি, আর্দ্ৰ পৰ্ণমোচী হাবি আদি। অসমৰ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, মানস অভয়াৰণ্য আদিয়ে হাবিৰ জীৱবৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা কৰিছে। অসমৰ হাবিত এশিঙীয়া গঁড়, বাঘ, হাতী, বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ চৰাই আদি বিপন্ন প্ৰজাতিয়ে বাস কৰে। হাবি ৰক্ষা কৰা মানে আমাৰ নিজৰ জীৱন ৰক্ষা কৰা।
Summary: Chapter 17 of ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 7 General Science is titled “Forests: Our Lifeline” (অৰণ্যঃ আমাৰ জীৱন ৰেখা). Forests are among Earth’s most valuable natural resources, forming complex ecosystems where plants and animals are interdependent. Forests are layered — from the tallest canopy trees at the top, through shrubs and herbs, down to mosses and micro-organisms at the soil level. Decomposers (bacteria and fungi) convert dead organic matter into humus, maintaining soil fertility and ensuring there is no waste in a forest. Animals disperse seeds, aid pollination, and enrich the soil, while plants produce oxygen through photosynthesis — together maintaining the oxygen-carbon dioxide balance in the atmosphere. Forests prevent floods by slowing rainwater runoff and allowing it to seep into the ground gradually, thereby also recharging groundwater. Forests provide timber, honey, gum, rubber, medicines, fodder, and many other products. Deforestation reduces biodiversity, accelerates climate change, causes soil erosion, and reduces rainfall. Conservation measures include recycling paper, planting trees, and protecting existing forest areas. Assam’s forests, protected through national parks like Kaziranga and Manas Wildlife Sanctuary, shelter endangered species such as the one-horned rhinoceros and Bengal tiger.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। হাবিত বাস কৰা জীৱ-জন্তুৱে হাবি এখনৰ বিকাশত কি ধৰণে সহায় কৰে?
উত্তৰঃ হাবিত বাস কৰা জীৱ-জন্তুৱে নানান উপায়েৰে হাবিৰ বিকাশত সহায় কৰে —
- বীজ বিতৰণ: পশু-পক্ষীয়ে ফল খাই দূৰ-দূৰণিলৈ বীজ বিয়পায়, ফলত নতুন ঠাইত গছ গজে।
- পৰাগ সংযোগ: পোক-পতঙ্গ, পখিলা, মৌমাখি আৰু চৰায়ে ফুলৰ পৰাগ সংযোগত (Pollination) সহায় কৰে।
- মাটিৰ উৰ্বৰতা: জীৱ-জন্তুৰ গোৱৰে মাটিত জৈৱ সাৰৰ যোগান ধৰে আৰু গছ-গছনিৰ অংকুৰণ আৰু বিকাশত সহায় কৰে।
- মাটি খনন: কেঁচু আৰু অন্যান্য মাটিত থকা জন্তুৱে মাটি খুচৰি (Aeration) কৰে, ফলত গছৰ শিপা সহজতে বাঢ়ে।
- বিয়োজন: ভালুক, কাউৰী, শকুন আদি সফাইকাৰী প্ৰাণীয়ে মৃতদেহ খাই হাবিক পৰিষ্কাৰ ৰাখে।
প্ৰশ্ন ২। হাবিয়ে কিদৰে বানপানী প্ৰতিৰোধ কৰে?
উত্তৰঃ হাবিয়ে নিম্নলিখিত উপায়েৰে বানপানী প্ৰতিৰোধ কৰে —
- গছৰ শিপাই মাটি টান হৈ ধৰি ৰাখে, ফলত বৰষুণৰ পানী দ্ৰুতগতিত বৈ গৈ নদী-নলাত পৰিব নোৱাৰে।
- গছৰ পাত আৰু ডাল-পাতে বৰষুণৰ টোপালবোৰ ধৰে আৰু পানী লাহে লাহে টোপালি পৰে, ফলত পানীৰ বেগ কমে।
- হাবিৰ মাটি চছিদ্ৰ (Porous) হোৱাৰ কাৰণে বৰষুণৰ পানী দ্ৰুতভাৱে মাটিৰ ভিতৰলৈ সোমাই যায়।
- গছ-গছনি আৰু ঘাঁহ-বনে বৰষুণৰ পানীৰ বেগ ৰোধ কৰে, ফলত মাটিৰ খহনীয়া কম হয় আৰু নদীত হঠাৎ অতিৰিক্ত পানী নপৰে।
এইদৰে হাবিয়ে প্ৰাকৃতিক স্পঞ্জৰ দৰে কাম কৰি বানপানী প্ৰতিৰোধ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। বিয়োজক কাক বোলে? দুটাৰ নাম লিখা। হাবিত সিহঁতৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ যিবিলাক অণুজীৱই গছ-গছনি বা প্ৰাণীৰ মৃতদেহ পচাই-গলাই সহজ পদাৰ্থত পৰিণত কৰে, তাক বিয়োজক (Decomposers) বোলে। দুটা বিয়োজকৰ নাম হৈছে — (১) বেক্টেৰিয়া (Bacteria), (২) ভেঁকুৰ (Fungi)।
হাবিত বিয়োজকৰ ভূমিকা —
- বিয়োজকে মৃত উদ্ভিদ, পচা পাত, গছৰ ডাল আদি পচাই হিউমাছ (Humus)ত পৰিণত কৰে।
- হিউমাছে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে আৰু নতুন উদ্ভিদৰ পুষ্টিৰ যোগান ধৰে।
- বিয়োজকৰ বাবে হাবিত কোনো বৰ্জনীয় পদাৰ্থ জমা নহয় — সকলো মৃতদেহ পুনৰ মাটিৰ লগত মিলি যায়।
- বিয়োজকে খাদ্য শৃংখলত (Food chain) বিয়োজকৰ ভূমিকা পালন কৰি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ পুষ্টি চক্ৰ (Nutrient cycle) বজাই ৰাখে।
প্ৰশ্ন ৪। বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাত হাবি এখনৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ হাবিয়ে বায়ুমণ্ডলত O₂ আৰু CO₂-ৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে —
- হাবিৰ গছ-গছনিয়ে সালোকসংশ্লেষণৰ (Photosynthesis) সময়ত বায়ুৰ পৰা CO₂ গ্ৰহণ কৰে আৰু O₂ বায়ুমণ্ডলত মুক্ত কৰে।
- হাবিত বাস কৰা জীৱ-জন্তুৱে শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সময়ত O₂ গ্ৰহণ কৰে আৰু CO₂ এৰে।
- উদ্ভিদৰ CO₂ গ্ৰহণ আৰু প্ৰাণীৰ CO₂ নিঃসৰণৰ মাজত ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে — ফলত বায়ুমণ্ডলত O₂ আৰু CO₂-ৰ অনুপাত প্ৰায় স্থিৰ থাকে।
- বনাঞ্চল নিধন হ’লে বায়ুমণ্ডলত CO₂-ৰ পৰিমাণ বাঢ়ে, যাৰ ফলত গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি পায়।
এইদৰে হাবিয়ে পৃথিৱীৰ “ফুছফুছ” (Lungs of the Earth) হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। হাবিত কিয় কোনো বৰ্জনীয় পদাৰ্থ নাথাকে?
উত্তৰঃ হাবিত কোনো বৰ্জনীয় পদাৰ্থ নাথাকে, কাৰণ বিয়োজকসমূহে (Decomposers) সকলো মৃত পদাৰ্থ ভাঙি দিয়ে। হাবিত পৰা পাত, মৰা গছৰ ডাল, মৃত জীৱ-জন্তু — এই সকলো পচিয়ে বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে হিউমাছত পৰিণত কৰে। এই হিউমাছ মাটিত মিহলি হৈ উদ্ভিদৰ পুষ্টিৰ উৎস হয়। এইদৰে হাবিত এটা সম্পূৰ্ণ পুষ্টি চক্ৰ (Nutrient cycle) চলে — যত প্ৰতিটো মৃত পদাৰ্থ পুনৰ নতুন জীৱনৰ কাম আহে। গতিকে হাবি এখন প্ৰকৃতিৰ নিজাকৈ পৰিষ্কাৰ ব্যৱস্থাৰে সজ্জিত এক আত্মনিৰ্ভৰশীল পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ।
প্ৰশ্ন ৬। হাবিৰ পৰা পোৱা পাঁচটা উৎপাদিত বস্তুৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ হাবিৰ পৰা পোৱা পাঁচটা উৎপাদিত বস্তু হৈছে —
- কাঠ (Timber/Wood): ঘৰ নিৰ্মাণ, আচবাব, কাগজ তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ হয়।
- মৌ (Honey): মৌমাখিয়ে হাবিৰ ফুলৰ মৌ সংগ্ৰহ কৰে।
- আঠা (Gum/Resin): বিভিন্ন গছৰ পৰা আঠা সংগ্ৰহ কৰা হয়।
- ৰবৰ (Rubber): ৰবৰ গছৰ কাঢ়লৰ পৰা পোৱা যায়।
- ঔষধ (Medicines): বনৌষধি গছৰ পৰা অনেক ধৰণৰ ঔষধ প্ৰস্তুত কৰা হয়।
ইয়াৰ উপৰি হাবিৰ পৰা পশু খাদ্য (Fodder), ৰঞ্জক দ্ৰব্য (Dyes), মছলা, কাগজ আদিও পোৱা যায়।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। ফুলত পৰাগ সংযোগত সহায় কৰা পতঙ্গ হৈছে __________ আৰু __________।
উত্তৰঃ মৌমাখি (Honeybee) আৰু পখিলা (Butterfly)।
প্ৰশ্ন ২। হাবিয়ে __________ আৰু __________ বিশুদ্ধ কৰে।
উত্তৰঃ বায়ু (Air) আৰু পানী (Water)।
প্ৰশ্ন ৩। হাবিৰ সবাতোকৈ তলৰ স্তৰটো __________ ৰে গঠিত।
উত্তৰঃ ঘাঁহ-বন বা ভেষজ উদ্ভিদ (Herbs)।
প্ৰশ্ন ৪। পচা পাত আৰু জীৱ-জন্তুৰ মৃতদেহ __________ পৰিণত হয়, যি মাটিক সমৃদ্ধ কৰে।
উত্তৰঃ হিউমাছ (Humus)।
শুদ্ধ নে অশুদ্ধ
প্ৰশ্ন ১। হাবিয়ে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ বৃদ্ধি কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। হাবিয়ে CO₂ শোষণ কৰে আৰু O₂ মুক্ত কৰে — ই পৰিৱেশ প্ৰদূষণ কমায়।
প্ৰশ্ন ২। মাশ্বৰুম এবিধ বিয়োজক।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। মাশ্বৰুম (ভেঁকুৰ) এবিধ বিয়োজক যি মৃত জৈৱ পদাৰ্থ পচাই হিউমাছত পৰিণত কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। হাবিত কোনো বৰ্জনীয় পদাৰ্থ নাথাকে।
উত:তৰঃ শুদ্ধ। বিয়োজকে সকলো মৃত পদাৰ্থ হিউমাছলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। হাবিৰ গছ-গছনি আৰু জীৱ-জন্তু পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল নহয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। হাবিৰ গছ-গছনি আৰু জীৱ-জন্তু পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ৫। কেৰাচিন তেল হাবিৰ পৰা পোৱা উৎপাদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। কেৰাচিন তেল হাবিৰ পৰা পোৱা নাযায়; ই জীৱাশ্ম ইন্ধন।
প্ৰশ্ন ৬। হাবি সংৰক্ষণত কাগজ পুনৰ ব্যৱহাৰে সহায় কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। কাগজ পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে কাগজ তৈয়াৰৰ বাবে কম গছ কাটিব লাগে।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। তলৰ কোনটো হাবিৰ পৰা পোৱা উৎপাদ নহয়?
(ক) মৌ (খ) কাঠ (গ) কেৰাচিন (ঘ) ৰবৰ
উত্তৰঃ (গ) কেৰাচিন।
প্ৰশ্ন ২। হাবিত বৰ্জনীয় পদাৰ্থ নাথাকাৰ কাৰণ কি?
(ক) প্ৰাণীয়ে সকলো খায় (খ) বিয়োজকে মৃত পদাৰ্থ পচায় (গ) বৰষুণে ধুই নিয়ে (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) বিয়োজকে মৃত পদাৰ্থ পচায়।
প্ৰশ্ন ৩। হাবিত কোনটো ভুল কথা?
(ক) হাবিয়ে বানপানী প্ৰতিৰোধ কৰে (খ) হাবিৰ গছ-গছনি আৰু জীৱ-জন্তু পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল নহয় (গ) হাবিয়ে বায়ু বিশুদ্ধ কৰে (ঘ) বিয়োজকে হিউমাছ তৈয়াৰ কৰে
উত্তৰঃ (খ) হাবিৰ গছ-গছনি আৰু জীৱ-জন্তু পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল নহয় — এয়া ভুল কথা।
প্ৰশ্ন ৪। সফাইকাৰী প্ৰাণী (Scavenger) কোনটো নহয়?
(ক) কাউৰী (খ) শিয়াল (গ) বাঘ (ঘ) শকুন
উত্তৰঃ (গ) বাঘ। বাঘ এবিধ শিকাৰী প্ৰাণী (Predator), সফাইকাৰী প্ৰাণী নহয়।
প্ৰশ্ন ৫। হাবিত সৰ্বোচ্চ স্তৰটো কেনেকুৱা?
(ক) ঘাঁহ-বনৰ স্তৰ (খ) জোপোহাৰ স্তৰ (গ) মুকুট বা ছানোপি স্তৰ (ঘ) শেলুৱৈৰ স্তৰ
উত্তৰঃ (গ) মুকুট বা ছানোপি স্তৰ (Canopy layer)।
প্ৰশ্ন ৬। মৃত উদ্ভিদৰ পৰা হিউমাছ তৈয়াৰ কৰে কোনে?
(ক) প্ৰাণীয়ে (খ) উদ্ভিদে (গ) বিয়োজকে (ঘ) বৰষুণে
উত্তৰঃ (গ) বিয়োজকে (Decomposers)।