সাৰাংশ: পানী আমাৰ পৃথিৱীৰ এক অমূল্য সম্পদ। পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ প্ৰায় ৯৭% সাগৰ আৰু মহাসাগৰত থকা নিমখীয়া পানী, যি পোনপটীয়াভাৱে পানীয় বা কৃষিকৰ্মৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি। মাত্ৰ প্ৰায় ৩% পানীহে মিঠা পানী, আৰু তাৰো বৃহৎ অংশ মেৰুঅঞ্চলৰ বৰফ আৰু হিমবাহত আবদ্ধ হৈ আছে। ভূপৃষ্ঠৰ পানীৰ উৎস হৈছে নদী, জান-জুৰি, হ্ৰদ আৰু পুখুৰী। বৰষুণৰ পানী মাটিৰ তলেদি সৰকি গৈ ভূগৰ্ভত জমা হয় আৰু এই পানীকে ভূজল বোলা হয়। ভূজল সংগ্ৰহ কৰা মাটিৰ স্তৰক একুইফাৰ (Aquifer) বোলে। মাটিৰ পানীৰ স্তৰক ৱাটাৰ টেবুল বোলে।
পানী তিনিটা অৱস্থাত থাকিব পাৰে — গোটা (বৰফ), তৰল (পানী) আৰু গেছীয় (জলীয় বাষ্প)। প্ৰকৃতিত পানী জলচক্ৰৰ মাধ্যমেৰে পুনৰাবৃত্তি হয়। সূৰ্যৰ তাপত পানী বাষ্পীভূত হয়, বায়ুমণ্ডলত গৈ মেঘ হয় আৰু বৰষুণ হৈ পুনৰ পৃথিৱীলৈ নামি আহে। পানীৰ বহুমুখী ব্যৱহাৰ আছে — পানীয়, ৰন্ধা-বঢ়া, পৰিষ্কাৰ, কৃষি, উদ্যোগ, বিদ্যুৎ উৎপাদন আদি। জনসংখ্যা বৃদ্ধি, ঔদ্যোগিকীকৰণ, কৃষিৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু অতিমাত্ৰা ভূজল উত্তোলনৰ ফলত ৱাটাৰ টেবুলৰ অৱক্ষয় হৈছে। পকী মাটিয়ে বৰষুণৰ পানী মাটিৰ ভিতৰলৈ সোমাবলৈ নিদিয়ে, ফলত ভূজল পুনৰুদ্ধাৰ বাধাগ্ৰস্ত হয়।
পানীৰ নাটনি এক বিশ্বব্যাপী সমস্যা হৈ পৰিছে। পানী সংৰক্ষণৰ বাবে বৃষ্টিৰ পানী সংগ্ৰহ (Rainwater Harvesting), সৰু বান্ধ নিৰ্মাণ, পানীৰ অপচয় ৰোধ আৰু পানী পুনৰব্যৱহাৰ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। পোনপটীয়া পাইপেৰে পানী দিয়াতকৈ টোপাল সিঞ্চন (Drip Irrigation) পদ্ধতিত কৃষিকৰ্মত পানীৰ অপচয় বহুখিনি কমোৱা সম্ভৱ। সামগ্ৰিকভাৱে পানীক এক অমূল্য সম্পদ হিচাপে চিনাক্ত কৰি ইয়াৰ সুষম ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰাটো আমাৰ সকলোৰে দায়িত্ব।
Summary: Chapter 16 of Class 7 General Science deals with Water: A Precious Resource. About 97% of the Earth’s total water is saline water found in seas and oceans, which cannot be used directly for drinking or agriculture. Only about 3% is freshwater, and a large part of that is locked in polar ice and glaciers. Sources of surface water include rivers, streams, lakes, and ponds. Rainwater seeps through the soil and accumulates underground as groundwater. The soil layer that stores groundwater is called an aquifer. The level of water underground is called the water table. Water exists in three states — solid (ice), liquid (water), and gaseous (water vapour). The water cycle continuously recycles water through evaporation, condensation, and precipitation. Water is used for drinking, cooking, cleaning, agriculture, industry, and power generation. Rising population, industrialisation, agricultural expansion, and excessive groundwater extraction lead to a falling water table. Conservation measures such as rainwater harvesting, drip irrigation, and reducing wastage are essential to protect this precious resource.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা।
(ক) পৰিষ্কাৰ পানী মাটিত জমা হোৱা পৰিমাণ নদী আৰু হ্ৰদত জমা হোৱাতকৈ বহুত বেছি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। মাটিৰ তলত ভূজল হিচাপে জমা হোৱা পানীৰ পৰিমাণ ভূপৃষ্ঠৰ নদী আৰু হ্ৰদত থকা পানীতকৈ বহুত বেছি।
(খ) গাঁৱত বাস কৰা লোকৰ বাবে পানী জমা কৰাটো এটা সমস্যা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পানী জমা কৰাটো চহৰৰ লোকৰ তুলনাত গাঁৱত বাস কৰা লোকৰ বাবে সাধাৰণতে কম সমস্যা, কিয়নো গাঁৱত পুখুৰী, কুঁৱা আদি পৰম্পৰাগত উৎস থাকে।
(গ) খেতিৰ বাবে নদীৰ পানী একমাত্ৰ উৎস।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। খেতিৰ বাবে নদীৰ পানীৰ উপৰিও কুঁৱা, নল-কুঁৱা, পুখুৰী, বৰষুণৰ পানী আদি আন বহু উৎস ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(ঘ) বৰষুণ হ’ল পানীৰ একমাত্ৰ উৎস।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বৰষুণৰ উপৰিও পানীৰ আন উৎস আছে, যেনে — নদী, হ্ৰদ, ভূজল, হিমবাহ আদি। তথাপি বৰষুণ হৈছে ভূপৃষ্ঠৰ পানীৰ প্ৰধান উৎস।
২। ভূজল (Groundwater) পুনৰুদ্ধাৰ (Recharged) কি দৰে হয়?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পানী মাটিৰ মাজেদি সৰকি গৈ মাটিৰ তলত জমা হয়। নৈ, বিল, পুখুৰী আদিৰ পানীও একেদৰে মাটিৰ মাজেদি সৰকি চেপা খাই মাটিৰ তলত জমা হয়। এই পানী কঠিন শিলাৰ মাটিৰ কণাৰ মাজত থকা ফাঁকত জমা হৈ থাকে। এই প্ৰক্ৰিয়াকে ভূজল পুনৰুদ্ধাৰ বোলা হয়। পানী মাটিৰ মাজেদি সৰকি যোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক চেকুন বা অৱক্ষৰণ (Seepage/Infiltration) বোলে। পকী মাটি, কংক্ৰিটৰ পথ আৰু ভৱন নিৰ্মাণৰ ফলত মাটিৰ শোষণ ক্ষমতা কমে, আৰু ভূজল পুনৰুদ্ধাৰ কম হয়।
৩। এটা চুবুৰীত ৫০ ঘৰ পৰিয়াল আছে। কিন্তু তাত মাত্ৰ ১০টা টিউবৱেল আছে। এই ক্ষেত্ৰত দীৰ্ঘকালীন প্ৰভাৱ কি হ’ব?
উত্তৰঃ মাত্ৰ ১০টা টিউবৱেলৰ দ্বাৰা ৫০ ঘৰ পৰিয়ালৰ পানীৰ চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ প্ৰতিটো টিউবৱেলৰ পৰা অতিমাত্ৰা পানী উলিওৱা হ’ব। ইয়াৰ দীৰ্ঘকালীন প্ৰভাৱ নিম্নলিখিতধৰণৰ হ’ব:
- পানী ব্যৱহাৰ বেছি হোৱাৰ ফলত ৱাটাৰ টেবুলৰ অৱক্ষয় হ’ব।
- ভূজলৰ মাত্ৰা ক্রমান্বয়ে তললৈ নামি যাব।
- টিউবৱেলবোৰ আৰু গভীৰ কৰিব লাগিব।
- এটা সময়ত অঞ্চলটোত পানীৰ তীব্ৰ নাটনি হ’ব।
- পানীৰ অভাৱত মানুহৰ জীৱন-যাপন অত্যন্ত কষ্টকৰ হৈ পৰিব।
৪। বাগিছাৰ যত্ন লওঁতে পানীৰ ব্যৱহাৰ কেনেকৈ কমাব পাৰি?
উত্তৰঃ বাগিছাৰ যত্ন লওঁতে পানীৰ ব্যৱহাৰ কমোৱাৰ উপায়সমূহ হৈছে:
- নলা বা পাইপৰ পৰা পানী বাহিৰলৈ নোযোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা — পাইপৰ লিকেজ মেৰামতি কৰা।
- সাপ বা শহাপহুৰ গাঁত পূৰাই বা পথ বন্ধ কৰা যাতে পানী বৃথা নোযায়।
- ফুলৰ গুৰিলৈ সৰু সৰু নলাৰ দ্বাৰা পানী যোগান ধৰা — টোপাল সিঞ্চন (Drip Irrigation) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা।
- ৰাতিপুৱা বা সন্ধিয়া পানী দিয়া যাতে বাষ্পীভৱন কম হয়।
- বৃষ্টিৰ পানী ধৰি বাগিছাত ব্যৱহাৰ কৰা।
৫। ৱাটাৰ টেবুল অৱক্ষয়ৰ কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ৱাটাৰ টেবুল অৱক্ষয়ৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ হৈছে:
- জনসংখ্যা বৃদ্ধি: লোকসংখ্যা বঢ়াৰ লগে লগে ঘৰ-দুৱাৰ, দোকান-পাট, কাৰ্যালয় বাঢ়িছে। ইয়াৰ ফলত পকী মাটি বাঢ়িছে আৰু বৰষুণৰ পানী মাটিৰ তলত সোমাব নোৱাৰা হৈছে। লগতে মানুহৰ পানীৰ চাহিদাও বাঢ়িছে।
- কল-কাৰখানা: উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে উৎপাদনৰ বাবে প্ৰচুৰ পৰিমাণত ভূজল উত্তোলন কৰে, যাৰ ফলত ভূজলৰ স্তৰ নামি যায়।
- কৃষিকাৰ্য: খেতিয়কসকলে শস্যত জলসিঞ্চনৰ বাবে নল-কুঁৱা আৰু টিউবৱেলৰ দ্বাৰা ভূজল উলিয়ায়। কৃষিভূমি সম্প্ৰসাৰণৰ লগে লগে পানীৰ চাহিদাও বাঢ়িছে।
- বনাঞ্চল ধ্বংস: গছ-গছনি কমিলে বৰষুণৰ পানী মাটিৰ তলত সোমাবলৈ সময় নাপায় আৰু বাৰিষা পানীৰ লগত ভূপৃষ্ঠৰ ওপৰেৰে বৈ যায়।
৬। খালী ঠাই পূৰণ কৰা।
(ক) মানুহে ভূজল __________ আৰু __________ ৰ দ্বাৰা লাভ কৰে।
উত্তৰঃ মানুহে ভূজল টিউবৱেল আৰু দমকল (হেণ্ড পাম্প) ৰ দ্বাৰা লাভ কৰে।
(খ) পানীৰ অৱস্থা তিনিটা: __________, __________ আৰু __________।
উত্তৰঃ পানীৰ অৱস্থা তিনিটা: গোটা, তৰল আৰু গেছীয়।
(গ) পানী থকা মাটিৰ তৰপক __________ বোলে।
উত্তৰঃ পানী থকা মাটিৰ তৰপক একুইফাৰ (Aquifer) বোলে।
(ঘ) মাটিৰ মাজেৰে পানী সৰকি যোৱাক __________ বোলে।
উত্তৰঃ মাটিৰ মাজেৰে পানী সৰকি যোৱাক চেকুন বা অৱক্ষৰণ (Seepage/Infiltration) বোলে।
৭। তলৰ কোনটো পানীৰ নাটনিৰ কাৰণ নহয়?
(i) বৰ্ধিত ঔদ্যোগিক কাৰ্যকলাপ (ii) গছ কটা (iii) প্রচণ্ড বৰষুণ (iv) খেতিভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণ
উত্তৰঃ (iii) প্রচণ্ড বৰষুণ পানীৰ নাটনিৰ কাৰণ নহয়। বৰং প্রচণ্ড বৰষুণে ভূজল পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰে আৰু পানীৰ সমস্যা কমায়। ঔদ্যোগিক কাৰ্যকলাপ, গছ কটা আৰু খেতিভূমি সম্প্ৰসাৰণ — এই তিনিটাই পানীৰ নাটনিৰ কাৰণ।
৮। তলৰ কোনটো কথন শুদ্ধ?
(i) ভূজলৰ পৰিমাণ সদায় নিৰ্দিষ্ট থাকে। (ii) পৃথিৱীত খোৱাপানীৰ পৰিমাণ বাঢ়ি আছে। (iii) পৃথিৱীৰ সকলো পানী খোৱাৰ উপযুক্ত। (iv) পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ পৰিমাণ সদায় একে।
উত্তৰঃ (iv) পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ পৰিমাণ সদায় একে। জলচক্ৰৰ মাধ্যমেৰে পানী পুনৰাবৃত্তি হৈ থাকে কিন্তু পৃথিৱীত মুঠ পানীৰ পৰিমাণ সদায় একে থাকে। কেৱল পানীৰ বিতৰণ আৰু লভ্যতা সলনি হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১। ভূজল কাক বোলে? ইয়াক কিদৰে সংগ্ৰহ কৰা হয়?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পানী মাটিৰ মাজেদি চেকুৱাই গৈ মাটিৰ তলৰ শিলা আৰু মাটিৰ কণাৰ মাজৰ ফাঁকত জমা হয়। এই জমা হোৱা পানীকে ভূজল (Groundwater) বোলে। ভূজলৰ ওপৰৰ স্তৰটোকে ৱাটাৰ টেবুল বোলে। ভূজল কুঁৱা, দমকল (হেণ্ড পাম্প) আৰু টিউবৱেলৰ দ্বাৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়। এখন পথাৰত বা চুবুৰীত বেছিকৈ টিউবৱেল থাকিলে ভূজল দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায়।
প্ৰশ্ন ২। একুইফাৰ (Aquifer) কাক বোলে?
উত্তৰঃ মাটিৰ তলত যি স্তৰত ভূজল জমা হৈ থাকে তাক একুইফাৰ বোলে। পানী কঠিন শিলাৰ তলত বা শিলাৰ কণাৰ মাজৰ ফাঁকত জমা হৈ থাকে। এই একুইফাৰৰ পৰাই কুঁৱা, দমকল আৰু টিউবৱেলৰ সহায়ত পানী উত্তোলন কৰা হয়। একুইফাৰৰ পুনৰপূৰণ বৰষুণ আৰু ভূপৃষ্ঠৰ পানীৰ চেকুনীৰ দ্বাৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩। জলচক্ৰ (Water Cycle) কি? চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিত পানী এটা নিৰৱচ্ছিন্ন চক্ৰত আৱৰ্তিত হৈ থাকে, ইয়াকে জলচক্ৰ বোলে। জলচক্ৰৰ মূল পৰ্যায়সমূহ হৈছে:
- বাষ্পীভৱন (Evaporation): সূৰ্যৰ তাপত নদী, সাগৰ, হ্ৰদৰ পানী বাষ্পলৈ পৰিণত হৈ ওপৰলৈ উঠে।
- ঘনীভৱন (Condensation): জলীয় বাষ্প ওপৰলৈ উঠি ঠাণ্ডা হৈ মেঘৰ সৃষ্টি কৰে।
- বৰষুণ (Precipitation): মেঘৰ পানী বৰষুণ, শিলাবৃষ্টি বা তুষাৰপাতৰ ৰূপত পৃথিৱীলৈ নামি আহে।
- প্ৰবাহ (Run-off) আৰু চেকুন (Infiltration): বৰষুণৰ পানী কিছু নদী-নালাৰ মাধ্যমেৰে সাগৰলৈ যায় আৰু কিছু মাটিৰ তলত সোমায়।
প্ৰশ্ন ৪। পানী সংৰক্ষণৰ পাঁচটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ পানী সংৰক্ষণৰ পাঁচটা উপায়:
- বৃষ্টিৰ পানী সংগ্ৰহ (Rainwater Harvesting): ঘৰৰ চালৰ পানী পাইপৰ মাধ্যমেৰে ট্ৰেকিং পুখুৰী বা ভূমিত জমা কৰা।
- টোপাল সিঞ্চন (Drip Irrigation): কৃষিকাৰ্যত পোনপটীয়াকৈ শিপালৈ টোপাল টোপালকৈ পানী দিয়া।
- পানীৰ অপচয় ৰোধ: কল মেৰামতি কৰা, দাঁত মাজোঁতে বা চাবোন সানোঁতে কল বন্ধ ৰখা।
- গছ-গছনি ৰোপণ: বৃক্ষৰোপণে বৰষুণ আনে আৰু মাটিৰ পানী ধৰি ৰখা ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
- পানী পুনৰ ব্যৱহাৰ: ধোৱা-পখলা কৰা পানী বাগিছাত ব্যৱহাৰ কৰা।
প্ৰশ্ন ৫। ৱাটাৰ টেবুল কাক বোলে? ইয়াক কোন কোন কাৰকে প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ মাটিৰ তলত যি স্তৰত পানী পোৱা যায় তাৰ ওপৰৰ সীমাকে ৱাটাৰ টেবুল বোলে। ৱাটাৰ টেবুলৰ উচ্চতা অঞ্চলভেদে আৰু ঋতুভেদে ভিন্ন হয়। বৰষুণৰ সময়ত ৱাটাৰ টেবুল ওপৰলৈ উঠে আৰু গৰমৰ দিনত তললৈ নামে। তলৰ কাৰকসমূহে ৱাটাৰ টেবুল প্ৰভাৱিত কৰে:
- অতিমাত্ৰা ভূজল উত্তোলনে ৱাটাৰ টেবুল নামাই দিয়ে।
- পকী মাটি আৰু কংক্ৰিট নিৰ্মাণে চেকুন কমাই ৱাটাৰ টেবুল নামাই দিয়ে।
- বৃষ্টিৰ পানী মাটিত সোমালে ৱাটাৰ টেবুল ওপৰলৈ উঠে।
- গছ-গছনি কটালে পানীৰ চেকুন কমে আৰু ৱাটাৰ টেবুল নামে।
প্ৰশ্ন ৬। পানীৰ গুণগত মান কিদৰে সুৰক্ষিত কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ পানীৰ গুণগত মান সুৰক্ষিত কৰাৰ উপায়সমূহ হৈছে:
- কল-কাৰখানা আৰু ঘৰুৱা বৰ্জিত পদাৰ্থ নদী বা পুখুৰীত পেলাব নালাগে।
- কৃষিত অতিমাত্ৰা ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক ব্যৱহাৰ কমাব লাগে।
- খোৱাপানীৰ উৎস পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্ন ৰাখিব লাগে।
- পানী প্ৰদূষণ ৰোধৰ বিষয়ে জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৭। বৃষ্টিৰ পানী সংগ্ৰহ (Rainwater Harvesting) কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পানী ধৰি ৰাখি পিছত ব্যৱহাৰ কৰাৰ পদ্ধতিকে বৃষ্টিৰ পানী সংগ্ৰহ বোলে। ঘৰৰ চালৰ পানী পাইপৰ দ্বাৰা ট্যাংকত জমা কৰিব পাৰি। গাঁৱত পুখুৰী খান্দি পানী জমা কৰাটোও বৃষ্টিৰ পানী সংগ্ৰহৰ এটা ৰূপ। ইয়াৰ গুৰুত্ব:
- ভূজলৰ অতিমাত্ৰা উত্তোলন কমোৱা যায়।
- ৱাটাৰ টেবুল পুনৰ ওপৰলৈ উঠে।
- খৰালি বা বৰষুণহীন দিনত পানীৰ যোগান নিশ্চিত হয়।
- বানপানীৰ প্ৰকোপ কমে কাৰণ বৰষুণৰ পানী জমা হয়।
প্ৰশ্ন ৮। পানী এক অমূল্য সম্পদ — এই কথাৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পানী প্ৰতিটো জীৱৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। পানী অবিহনে কোনো জীৱই জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। পানীক অমূল্য সম্পদ বুলি কোৱাৰ কাৰণসমূহ হৈছে:
- পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ মাত্ৰ ৩% মিঠা পানী আৰু তাৰো বেছিভাগ বৰফত আবদ্ধ।
- পানী পানীয়, ৰন্ধা-বঢ়া, পৰিষ্কাৰ, কৃষি আৰু উদ্যোগ সকলো ক্ষেত্ৰতে প্ৰয়োজনীয়।
- পানী নতুনকৈ সৃষ্টি কৰাটো সম্ভৱ নহয়; ইয়াৰ পৰিমাণ পৃথিৱীত স্থিৰ।
- বিশ্বৰ বহু অঞ্চলত ইতিমধ্যে পানীৰ নাটনি দেখা গৈছে।
- পানী প্ৰদূষিত হ’লে বহু ৰোগ বিয়পে আৰু জীৱ-জন্তু, উদ্ভিদ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
সেয়েহে পানীৰ সুষম ব্যৱহাৰ, সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদূষণ ৰোধ আমাৰ প্ৰতিটো নাগৰিকৰ দায়িত্ব।