সাৰাংশ: পোহৰ অধ্যায়ত দাপোণ আৰু লেনছৰ দ্বাৰা প্ৰতিবিম্ব গঠনৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। পোহৰ সদায় সৰলৰেখাত গতি কৰে আৰু যেতিয়া পোহৰ কোনো মসৃণ তলত পৰে, তেতিয়া তাৰ প্ৰতিফলন ঘটে। দাপোণ মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ: সমতল দাপোণ (Plane Mirror), অবতল দাপোণ (Concave Mirror) আৰু উত্তল দাপোণ (Convex Mirror)। সমতল দাপোণত গঠিত প্ৰতিবিম্ব সদায় অসৎ (Virtual), যথাযথ (Erect) আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ হয়। প্ৰতিবিম্বটো দাপোণৰ পিছফালে, দাপোণৰ পৰা লক্ষ্যবস্তুৰ সমান দূৰত্বত গঠিত হয় আৰু ই পার্শ্বীয়ভাৱে বিলোমিত (Laterally Inverted) হয়।
অবতল দাপোণ ভিতৰফালে বাঁকা আৰু উত্তল দাপোণ বাহিৰফালে বাঁকা। অবতল দাপোণে সৎ (Real), বর্ধিত (Magnified) আৰু ওলোটা (Inverted) প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে; লক্ষ্যবস্তুৰ অৱস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি অসৎ প্ৰতিবিম্বও গঠন হ’ব পাৰে। অবতল দাপোণ দন্তচিকিৎসকে দাঁত পৰীক্ষা কৰিবলৈ, নাক-কান পৰীক্ষাতে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু গাড়ীৰ হেডলাইটত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উত্তল দাপোণে সদায় অসৎ, যথাযথ আৰু আকাৰত সৰু প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। গাড়ীৰ পিছফালৰ দৃশ্য চাবলৈ চালকে উত্তল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰে কাৰণ এই দাপোণে বৃহৎ অঞ্চলৰ দৃশ্য দেখুৱাব পাৰে।
লেনছ দুই প্ৰকাৰৰ: উত্তল লেনছ (Convex Lens) আৰু অবতল লেনছ (Concave Lens)। উত্তল লেনছৰ মাজৰ অংশ মূৰৰ অংশতকৈ ডাঠ; ই পোহৰ ৰশ্মি অভিসৃত (Converge) কৰে আৰু সৎ বা অসৎ উভয় প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে। উত্তল লেনছক বিবৰ্ধক কাঁচ (Magnifying Glass) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অবতল লেনছৰ মাজৰ অংশ মূৰৰ অংশতকৈ পাতল; ই পোহৰ ৰশ্মি অপসৃত (Diverge) কৰে আৰু সদায় অসৎ, যথাযথ আৰু আকাৰত সৰু প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। যিবোৰ প্ৰতিবিম্ব পৰ্দাত ধৰিব পাৰি তাক সৎ প্ৰতিবিম্ব বোলে আৰু যিবোৰ পৰ্দাত ধৰিব নোৱাৰি তাক অসৎ প্ৰতিবিম্ব বোলে।
Summary: Chapter 15 of Class 7 General Science (ASSEB/SCERT Assam) is about Light (পোহৰ). Light travels in straight lines and reflects off smooth surfaces. Three types of mirrors are studied — plane, concave, and convex. A plane mirror always produces a virtual, erect, and same-sized image that is laterally inverted, and forms behind the mirror at the same distance as the object. Concave mirrors curve inward and can form real, magnified, inverted images (or virtual images depending on object distance); they are used by dentists and in vehicle headlights. Convex mirrors curve outward, always form virtual, erect, and diminished images, and are used as rear-view mirrors in vehicles because they give a wide field of view. Lenses are of two types: convex lenses are thicker at the centre, converge light, and are used as magnifying glasses; concave lenses are thinner at the centre, diverge light, and always produce virtual, erect, and diminished images. Images that can be caught on a screen are called real images, while those that cannot are called virtual images.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
(ক) যি প্ৰতিবিম্বক পৰ্দাত ধৰিব নোৱাৰি তাক ________ বোলে।
উত্তৰঃ অসৎ প্ৰতিবিম্ব।
(খ) উত্তল ________ গঠন কৰা প্ৰতিবিম্ব সদায় অসৎ আৰু আকাৰত সৰু।
উত্তৰঃ দাপোণে।
(গ) ________ দাপোণে গঠন কৰা প্ৰতিবিম্ব সদায় লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ।
উত্তৰঃ সমতল।
(ঘ) যিবোৰ প্ৰতিবিম্ব পৰ্দাত ধৰিব পাৰি তাক ________ প্ৰতিবিম্ব বোলে।
উত্তৰঃ সৎ।
(ঙ) অবতল ________ গঠন কৰা প্ৰতিবিম্ব পৰ্দাত ধৰিব নোৱাৰি।
উত্তৰঃ লেনছ।
২। শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা (True/False)
(ক) আমি উত্তল দাপোণৰ দ্বাৰা বর্ধিত আৰু যথাযথ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰো।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
(খ) অবতল লেনছে সদায় অসৎ প্ৰতিবিম্ব উৎপন্ন কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(গ) অবতল দাপোণে বাস্তৱ, বর্ধিত আৰু ওলোটা প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
(ঘ) বাস্তৱ প্ৰতিবিম্ব পৰ্দাত ধৰিব নোৱাৰি।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
(ঙ) অবতল দাপোণে সদায় বাস্তৱ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৩। মিলাই লিখা (Match the Following)
স্তম্ভ-I ৰ লগত স্তম্ভ-II ৰ এটা বা বেছি যিটো প্ৰযোজ্য সেই তথ্য মিলাই লিখা।
| স্তম্ভ-I | স্তম্ভ-II |
|---|---|
| সমতল দাপোণ | যথাযথ আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে |
| উত্তল দাপোণ | বৃহৎ অঞ্চলৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে |
| উত্তল লেনছ | বিবৰ্ধক কাঁচ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় |
| অবতল দাপোণ | দন্তচিকিৎসকে ব্যৱহাৰ কৰে বর্ধিত প্ৰতিবিম্বৰ বাবে |
| অবতল লেনছ | যথাযথ আৰু লক্ষ্যবস্তুতকৈ সৰু প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে |
৪। সমতল দাপোণে গঠন কৰা প্ৰতিবিম্বৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ সমতল দাপোণে গঠন কৰা প্ৰতিবিম্বৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:
- প্ৰতিবিম্ব যথাযথ (Erect) আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ।
- প্ৰতিবিম্ব অসৎ (Virtual) — পৰ্দাত ধৰিব নোৱাৰি।
- প্ৰতিবিম্ব পার্শ্বীয়ভাৱে বিলোমিত (Laterally Inverted) — সোঁফাল বাওঁফাল আৰু বাওঁফাল সোঁফাল যেন দেখা যায়।
- দাপোণৰ পৰা লক্ষ্যবস্তুৰ সমান দূৰত্বত দাপোণৰ পিছফালে প্ৰতিবিম্ব গঠিত হয়।
৫। ইংৰাজী বৰ্ণমালাৰ কোনবোৰ আখৰৰ সমতল দাপোণত গঠিত প্ৰতিবিম্ব আখৰটোৰ দৰেই হয়?
উত্তৰঃ যিবোৰ ইংৰাজী আখৰ দ্বিপক্ষীয় প্ৰতিসাম্য (Bilateral Symmetry) বিশিষ্ট, অৰ্থাৎ যিবোৰ আখৰৰ বাওঁ আৰু সোঁ অংশ একেই, সেইবোৰ আখৰৰ সমতল দাপোণত গঠিত প্ৰতিবিম্ব একেই দেখা যায়। এই আখৰবোৰ হৈছে: A, H, I, M, O, T, U, V, W, X, Y। এই আখৰবোৰৰ দাপোণত প্ৰতিবিম্ব মূল আখৰটোৰ দৰেই হয় কাৰণ এইবোৰ আখৰ উলম্ব অক্ষৰেখাৰ সাপেক্ষে প্ৰতিসাম্য বিশিষ্ট।
৬। অসৎ প্ৰতিবিম্ব কি? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যি প্ৰতিবিম্ব পৰ্দাত ধৰিব নোৱাৰি তাক অসৎ প্ৰতিবিম্ব (Virtual Image) বোলে। দাপোণ বা লেনছৰ পৰা প্ৰতিফলিত বা প্ৰতিসৰিত ৰশ্মিসমূহ প্ৰকৃততে এটা বিন্দুত মিলিত নহৈ বিপৰীত দিশত প্ৰসাৰিত হোৱা যেন দেখা যায় — সেই আপাত মিলন বিন্দুতেই অসৎ প্ৰতিবিম্বৰ অৱস্থান। সমতল দাপোণত গঠিত প্ৰতিবিম্ব, উত্তল দাপোণত গঠিত প্ৰতিবিম্ব আৰু অবতল লেনছত গঠিত প্ৰতিবিম্ব অসৎ প্ৰতিবিম্বৰ উদাহৰণ।
৭। অবতল লেনছ আৰু উত্তল লেনছৰ মাজৰ পার্থক্য লিখা।
| উত্তল লেনছ (Convex Lens) | অবতল লেনছ (Concave Lens) |
|---|---|
| মাজৰ অংশ মূৰৰ অংশতকৈ ডাঠ। | মাজৰ অংশ মূৰৰ অংশতকৈ পাতল। |
| পোহৰ ৰশ্মি অভিসৃত (Converge) কৰে। | পোহৰ ৰশ্মি অপসৃত (Diverge) কৰে। |
| সৎ আৰু অসৎ উভয় প্ৰকাৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে। | সদায় অসৎ প্ৰতিবিম্বহে গঠন কৰে। |
| বিবৰ্ধক কাঁচ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। | নিকটদৃষ্টি (Myopia) দোষ সংশোধনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। |
৮। দাপোণৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ লিখা। অবতল দাপোণ আৰু উত্তল দাপোণ ক’ত ব্যৱহাৰ হয়?
উত্তৰঃ
অবতল দাপোণৰ ব্যৱহাৰ:
- দন্তচিকিৎসকে (Dentist) দাঁতৰ বর্ধিত প্ৰতিবিম্ব চাবলৈ অবতল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰে।
- নাক, কান পৰীক্ষা কৰিবলৈ চিকিৎসকে অবতল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰে।
- গাড়ীৰ হেডলাইট (Headlight) আৰু টর্চলাইটত পোহৰৰ ৰশ্মি সমান্তৰালভাৱে পঠিয়াবলৈ অবতল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- সূৰ্যৰ পোহৰ কেন্দ্ৰীভূত কৰি তাপ উৎপন্ন কৰিবলৈ সৌৰ উদ্যোগত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তল দাপোণৰ ব্যৱহাৰ:
- গাড়ীৰ পিছফালৰ দৃশ্য (Rear-view) চাবলৈ চালকে উত্তল দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰে কাৰণ ই বৃহৎ অঞ্চলৰ দৃশ্য দেখুৱাব পাৰে।
- দোকান, বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু ৰাজপথৰ বাঁকত নিৰাপত্তাৰ উদ্দেশ্যে উত্তল দাপোণ লগোৱা হয়।
৯। বহু নির্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ) — কোনটো দাপোণে সৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ অবতল দাপোণ (Concave Mirror)।
অবতল দাপোণে লক্ষ্যবস্তুৰ অৱস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সৎ আৰু বর্ধিত, সৎ আৰু হ্ৰাসিত, বা সৎ আৰু সমান আকাৰৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে। সমতল দাপোণ আৰু উত্তল দাপোণে কেৱল অসৎ প্ৰতিবিম্বহে গঠন কৰে।
১০। কোনটো লেনছে সদায় অসৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে?
উত্তৰঃ অবতল লেনছ (Concave Lens) সদায় অসৎ (Virtual), যথাযথ (Erect) আৰু আকাৰত সৰু প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। অবতল লেনছে পোহৰ ৰশ্মি অপসৃত কৰে বাবে প্ৰতিসৰিত ৰশ্মিসমূহ কেতিয়াও বাস্তৱ বিন্দুত মিলিত নহয়, সেয়েহে এই লেনছে সদায় অসৎ প্ৰতিবিম্বহে গঠন কৰে।
১১। কোনটো দাপোণ বা লেনছে বর্ধিত প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ অবতল দাপোণ (Concave Mirror) — লক্ষ্যবস্তু ফোকাছ দূৰত্বৰ ভিতৰত ৰাখিলে বর্ধিত, যথাযথ আৰু অসৎ প্ৰতিবিম্ব গঠন হয়। উত্তল লেনছ (Convex Lens) — বিবৰ্ধক কাঁচ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিলে লক্ষ্যবস্তু ফোকাছ দূৰত্বৰ ভিতৰত ৰাখিলে বর্ধিত অসৎ প্ৰতিবিম্ব পোৱা যায়।
১২। এজন ছাত্ৰই সমতল দাপোণৰ পৰা ৩ মিটাৰ দূৰত থিয় হৈ আছে। ছাত্ৰজনৰ প্ৰতিবিম্ব দাপোণৰ পৰা কিমান দূৰত গঠিত হ’ব?
উত্তৰঃ ৬ মিটাৰ। সমতল দাপোণত প্ৰতিবিম্ব দাপোণৰ পিছফালে, লক্ষ্যবস্তুৰ সমান দূৰত্বত গঠিত হয়। লক্ষ্যবস্তু দাপোণৰ পৰা ৩ মিটাৰ আগত আছে, গতিকে প্ৰতিবিম্ব দাপোণৰ পৰা ৩ মিটাৰ পিছত থাকিব। ছাত্ৰজনৰ পৰা প্ৰতিবিম্বৰ মুঠ দূৰত্ব = ৩ + ৩ = ৬ মিটাৰ।
১৩। এজন ব্যক্তি সমতল দাপোণৰ ফালে প্ৰতি ছেকেণ্ডত ২ মিটাৰ বেগত আগবাঢ়িছে। তেওঁৰ প্ৰতিবিম্ব তেওঁৰ ফালে কিমান বেগত আগবাঢ়িছে?
উত্তৰঃ প্ৰতি ছেকেণ্ডত ৪ মিটাৰ বেগত। সমতল দাপোণত প্ৰতিবিম্ব সদায় দাপোণৰ পিছফালে লক্ষ্যবস্তুৰ সমান দূৰত্বত গঠিত হয়। ব্যক্তিজনে দাপোণৰ ফালে ২ মিটাৰ/ছেকেণ্ড বেগত আগবাঢ়িলে, তেওঁৰ প্ৰতিবিম্বও দাপোণৰ পিছফালৰ পৰা ২ মিটাৰ/ছেকেণ্ড বেগত আগবাঢ়িব। সেয়েহে ব্যক্তি আৰু প্ৰতিবিম্বৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিবেগ = ২ + ২ = ৪ মিটাৰ/ছেকেণ্ড।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। পোহৰ কি? পোহৰৰ প্ৰতিফলনৰ নিয়ম কি?
উত্তৰঃ পোহৰ হৈছে এক প্ৰকাৰৰ শক্তি যি সৰলৰেখাত গতি কৰে আৰু মানুহৰ চকুত দৃষ্টিৰ অনুভূতি জন্মায়। পোহৰৰ প্ৰতিফলনৰ নিয়মসমূহ হৈছে: (i) আপতন কোণ (Angle of Incidence) আৰু প্ৰতিফলন কোণ (Angle of Reflection) সদায় সমান। (ii) আপতিত ৰশ্মি, আভিলম্ব আৰু প্ৰতিফলিত ৰশ্মি একে সমতলত থাকে।
২। সমতল দাপোণ, অবতল দাপোণ আৰু উত্তল দাপোণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি দাপোণৰ প্ৰতিফলক তল সমতল (Flat) সেই দাপোণক সমতল দাপোণ বোলে। যি দাপোণৰ প্ৰতিফলক তল ভিতৰফালে বাঁকা (বাটি আকৃতিৰ) সেই দাপোণক অবতল দাপোণ বোলে। যি দাপোণৰ প্ৰতিফলক তল বাহিৰফালে বাঁকা (গম্বুজ আকৃতিৰ) সেই দাপোণক উত্তল দাপোণ বোলে।
৩। পার্শ্বীয় বিলোমন (Lateral Inversion) কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ সমতল দাপোণত প্ৰতিবিম্ব গঠন হওঁতে লক্ষ্যবস্তুৰ সোঁ অংশ প্ৰতিবিম্বত বাওঁ আৰু বাওঁ অংশ সোঁ হৈ যোৱা পৰিঘটনাক পার্শ্বীয় বিলোমন বোলে। উদাহৰণ স্বৰূপে, সমতল দাপোণৰ সন্মুখত যদি “AMBULANCE” লিখা থাকে তেন্তে দাপোণত “ƎƆИA⅃UBMA” ৰূপে দেখা যায়। তাৰ বাবেই এম্বুলেন্স গাড়ীত আগফালে উলটা লিখা থাকে যাতে আগৰ গাড়ীৰ দাপোণত চুধা পঢ়িব পৰা যায়।
৪। সৎ প্ৰতিবিম্ব আৰু অসৎ প্ৰতিবিম্বৰ পার্থক্য কি?
| সৎ প্ৰতিবিম্ব (Real Image) | অসৎ প্ৰতিবিম্ব (Virtual Image) |
|---|---|
| পৰ্দাত ধৰিব পাৰি। | পৰ্দাত ধৰিব নোৱাৰি। |
| প্ৰতিফলিত বা প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি প্ৰকৃততে মিলিত হৈ গঠন হয়। | প্ৰতিফলিত বা প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি আপাতভাৱে মিলিত হোৱা যেন দেখা যায়। |
| সদায় ওলোটা (Inverted) হয়। | সদায় যথাযথ (Erect) হয়। |
| অবতল দাপোণ আৰু উত্তল লেনছে গঠন কৰিব পাৰে। | সকলো প্ৰকাৰ দাপোণ আৰু অবতল লেনছে গঠন কৰে। |
৫। প্ৰতিসৰণ (Refraction) কাক বোলে? পোহৰ এটা মাধ্যমৰ পৰা আন এটা মাধ্যমলৈ গ’লে কি হয়?
উত্তৰঃ পোহৰ এটা স্বচ্ছ মাধ্যমৰ পৰা আন এটা স্বচ্ছ মাধ্যমলৈ গ’লে তাৰ গতিপথ বাঁকি যোৱা পৰিঘটনাক প্ৰতিসৰণ (Refraction) বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, পানীত থকা পেঞ্চিল বাঁকা দেখা যায়, কাৰণ পোহৰ বায়ুৰ পৰা পানীলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে তাৰ গতিবেগ কমে আৰু পথ বাঁকি যায়। লেনছে এই প্ৰতিসৰণ নীতিৰ সহায়তেই প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে।
৬। উত্তল লেনছৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ উত্তল লেনছৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগসমূহ হৈছে:
- বিবৰ্ধক কাঁচ (Magnifying Glass) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- চকুত পকা দৃষ্টি (Hypermetropia বা দূৰদৃষ্টি) দোষ সংশোধনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- কেমেৰা, প্ৰজেক্টৰ আৰু চাইকেল বা যন্ত্ৰপাতিৰ লেন্স প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ হয়।
- দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰ (Telescope) আৰু অনুবীক্ষণ যন্ত্ৰ (Microscope)ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৭। ইন্দ্ৰধনু কেনেকৈ গঠন হয়?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পিছত আকাশত জলকণাসমূহ থাকে। সূৰ্যৰ পোহৰ এই জলকণাসমূহৰ মাজেদি পাৰ হোৱাৰ সময়ত প্ৰতিসৰণ, সম্পূৰ্ণ অভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন আৰু পুনৰ প্ৰতিসৰণৰ ফলত বিভিন্ন বৰণৰ আলোক ৰশ্মিলৈ বিচ্ছিন্ন হয়। এই সাতটা বৰণ হৈছে বেঙুনীয়া, নীলা, আকাশীয়া, সেউজীয়া, হালধীয়া, কমলা আৰু ৰঙা (VIBGYOR)। এই বিচ্ছিন্নকৰণৰ ফলতেই আকাশত ইন্দ্ৰধনু দেখা যায়।
৮। অবতল দাপোণ আৰু উত্তল দাপোণৰ পার্থক্য লিখা।
| অবতল দাপোণ (Concave Mirror) | উত্তল দাপোণ (Convex Mirror) |
|---|---|
| প্ৰতিফলক তল ভিতৰফালে বাঁকা। | প্ৰতিফলক তল বাহিৰফালে বাঁকা। |
| পোহৰ ৰশ্মি অভিসৃত (Converge) কৰে। | পোহৰ ৰশ্মি অপসৃত (Diverge) কৰে। |
| সৎ আৰু অসৎ উভয় প্ৰকাৰ প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰিব পাৰে। | সদায় অসৎ, যথাযথ আৰু সৰু প্ৰতিবিম্ব গঠন কৰে। |
| চিকিৎসা আৰু গাড়ীৰ হেডলাইটত ব্যৱহাৰ হয়। | গাড়ীৰ ৰিয়েৰ-ভিউ দাপোণ হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। |