সাৰাংশ: বিদ্যুৎ প্ৰবাহ আৰু ইয়াৰ ক্ৰিয়া অধ্যায়ত বৈদ্যুতিক বৰ্তনী, কোষ, বেটাৰি আৰু বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ বিভিন্ন ক্ৰিয়াৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। বৈদ্যুতিক কোষত ৰাসায়নিক শক্তিক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়। দুটা বা তাতকৈ বেছি বিদ্যুৎ কোষৰ সংযোগক বেটাৰি বোলে। বেটাৰি বনাবলৈ এটা কোষৰ ধনাত্মক প্ৰান্ত আন কোষৰ ঋণাত্মক প্ৰান্তৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগে। বৰ্তনীত বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’বলৈ হ’লে বৰ্তনীৰ কোনো অংশতে ফাঁক থাকিব নালাগে। ছুইচ বন্ধ (off) থাকিলে বৰ্তনী মুকলি হয় আৰু বিদ্যুৎ প্ৰবাহ নহয়; ছুইচ খোলা (on) হ’লে বৰ্তনী বন্ধ হয় আৰু বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হয়।

বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দুটা মূল ক্ৰিয়া হৈছে — তাপীয় ক্ৰিয়া আৰু চুম্বকীয় ক্ৰিয়া। তাপীয় ক্ৰিয়াৰ ফলত তাঁৰত তাপ উৎপন্ন হয়; ইস্ত্ৰী, ৰুম হিটাৰ, বৈদ্যুতিক বাল্বৰ ফিলামেণ্ট আদি এই নীতিৰ ভিত্তিত কাম কৰে। বৈদ্যুতিক বাল্বৰ ফিলামেণ্ট টাংষ্টেন ধাতুৰে তৈয়াৰ কাৰণ টাংষ্টেনৰ বাধা বেছি আৰু গলনাংক অতি উচ্চ। ফিউজ তাপীয় ক্ৰিয়াৰ ওপৰত আধাৰিত এটি সুৰক্ষামূলক যন্ত্ৰ। বৰ্তনীত প্ৰবাহ নিৰাপদ সীমাতকৈ বেছি হ’লে ফিউজৰ তাঁৰ গলি যায় আৰু বৰ্তনী ভাঙি পৰে ফলত বৈদ্যুতিক দুৰ্ঘটনা ৰোধ হয়।

বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়াৰ ফলত বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত তাঁৰৰ চাৰিওফালে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি হয়। এই নীতিত আধাৰিত হৈ বিদ্যুৎ চুম্বক (Electromagnet) তৈয়াৰ কৰা হয়। লোহাৰ পেৰেকৰ চাৰিওফালে তামৰ তাঁৰ পেঁচাই বৈদ্যুতিক সংযোগ দিলে পেৰেকডাল সাময়িক চুম্বকলৈ পৰিণত হয়। বৈদ্যুতিক ঘণ্টা (Electric Bell) আৰু বিদ্যুৎ চালিত ক্ৰেনত বিদ্যুৎ চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কম্পাছৰ কাঁটাৰ বিচ্যুতিৰ পৰা বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ উপস্থিতি নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।

Summary: Chapter 14 of Class 7 General Science deals with Electric Current and Its Effects. An electric cell converts chemical energy into electrical energy. A battery is formed by connecting two or more cells in series — the positive terminal of one cell is connected to the negative terminal of the next. For current to flow through a circuit, the circuit must be complete with no gaps. A switch in the ‘off’ position opens the circuit, stopping the current; a switch in the ‘on’ position closes the circuit, allowing the current to flow. Electric current has two major effects: the heating effect and the magnetic effect. The heating effect is used in electric irons, room heaters, and bulb filaments. Bulb filaments are made of tungsten because it has high resistance and a very high melting point. A fuse is a safety device based on the heating effect — when the current exceeds a safe limit, the fuse wire melts and breaks the circuit, preventing accidents. The magnetic effect of current means that a magnetic field is created around a current-carrying wire. This principle is used to make electromagnets by winding wire around an iron nail. Electric bells and electromagnetic cranes use electromagnets. A compass needle deflects near a current-carrying wire because of the magnetic field created around it.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। বৈদ্যুতিক সা-সৰঞ্জামৰ চিহ্নিত চিত্ৰ আঁকা।

তলত দিয়া বৈদ্যুতিক সা-সৰঞ্জামৰ চিহ্নিত চিত্ৰ আঁকা:

(ক) সংযোগী তাঁৰ (Connecting Wire)

উত্তৰঃ সংযোগী তাঁৰক এটি সৰল ৰেখাৰে প্ৰকাশ কৰা হয়।

(খ) ‘off’ অৱস্থাত থকা ছুইচ (Switch in OFF position)

উত্তৰঃ ‘off’ অৱস্থাৰ ছুইচত সংযোগ খোলা থাকে — দুটা বিন্দুৰ মাজৰ তাঁৰ এটা কোণত উঠি থাকে।

(গ) ‘on’ অৱস্থাত থকা ছুইচ (Switch in ON position)

উত্তৰঃ ‘on’ অৱস্থাত ছুইচৰ সংযোগ বন্ধ থাকে — দুটা বিন্দু তাঁৰেৰে সংযুক্ত থাকে।

(ঘ) বাল্ব (Bulb)

উত্তৰঃ বাল্বৰ চিহ্নত এটা বৃত্তৰ ভিতৰত X চিহ্ন থাকে।

(ঙ) বিদ্যুৎ কোষ (Electric Cell)

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ কোষৰ চিহ্নত এটা দীঘল পাতল ৰেখা (ধনাত্মক প্ৰান্ত) আৰু এটা চুটি ডাঠ ৰেখা (ঋণাত্মক প্ৰান্ত) থাকে।

(চ) বেটাৰি (Battery)

উত্তৰঃ বেটাৰিৰ চিহ্নত পৰ্যায়ক্ৰমে একাধিক দীঘল পাতল আৰু চুটি ডাঠ ৰেখা থাকে।

২। দিয়া চিত্ৰৰ পৰা বৰ্তনী চিত্ৰ আঁকা।

উত্তৰঃ দিয়া চিত্ৰটোত এটা বিদ্যুৎ কোষ, এটা ছুইচ আৰু এটা বাল্ব আছে। বৰ্তনী চিত্ৰত প্ৰতিটো সা-সৰঞ্জামক তাৰ নিৰ্দিষ্ট বৈদ্যুতিক চিহ্নেৰে আঁকা হয় আৰু সংযোগী তাঁৰেৰে সংযুক্ত কৰা হয়। বৰ্তনী চিত্ৰত কোষৰ ধনাত্মক প্ৰান্তৰ পৰা ছুইচলৈ, তাৰ পৰা বাল্বলৈ আৰু বাল্বৰ পৰা কোষৰ ঋণাত্মক প্ৰান্তলৈ তাঁৰ সংযোগ দেখুওৱা হয়।

৩। চাৰিটা বিদ্যুৎ কোষ ব্যৱহাৰ কৰি এটা বেটাৰি তৈয়াৰ কৰা।

উত্তৰঃ চাৰিটা বিদ্যুৎ কোষ ব্যৱহাৰ কৰি বেটাৰি তৈয়াৰ কৰিবলৈ প্ৰথম কোষৰ ধনাত্মক প্ৰান্ত (+) দ্বিতীয় কোষৰ ঋণাত্মক প্ৰান্ত (−) ৰ সৈতে, দ্বিতীয় কোষৰ ধনাত্মক প্ৰান্ত (+) তৃতীয় কোষৰ ঋণাত্মক প্ৰান্ত (−) ৰ সৈতে, আৰু তৃতীয় কোষৰ ধনাত্মক প্ৰান্ত (+) চতুৰ্থ কোষৰ ঋণাত্মক প্ৰান্ত (−) ৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগে। এইদৰে ক্ৰমান্বয়ে ধনাত্মক প্ৰান্ত ঋণাত্মক প্ৰান্তৰ সৈতে সংযোগ কৰি শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সজালে চাৰিটা কোষৰ বেটাৰি তৈয়াৰ হয়।

৪। এটি বৰ্তনীত বাল্বটো জ্বলিছে। কিন্তু এজন ছাত্ৰৰ বৰ্তনীত বাল্বটো জ্বলিব নাই। সমস্যাটো চিনাক্ত কৰা আৰু সঠিক কৰা।

উত্তৰঃ বাল্ব নুজ্বলাৰ সম্ভাৱ্য কাৰণ আৰু সমাধান:

• কোষৰ ভুল সংযোগ: দুটা কোষৰ ধনাত্মক প্ৰান্ত একেলগে সংযুক্ত হৈছে। সমাধান: এটা কোষৰ ধনাত্মক প্ৰান্ত আনটোৰ ঋণাত্মক প্ৰান্তৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগে।
• বাল্বটো নষ্ট হোৱা: বাল্বৰ ফিলামেণ্ট ছিঙি গৈছে। সমাধান: নতুন বাল্ব সলাই দিব লাগে।
• ঢিলা সংযোগ: তাঁৰৰ সংযোগ ঠিকমতে লগোৱা হোৱা নাই। সমাধান: সকলো সংযোগ ভালকৈ আঁটোসাঁটোকৈ লগাব লাগে।
• কোষ শেষ হোৱা: কোষৰ ৰাসায়নিক শক্তি শেষ হৈছে। সমাধান: নতুন কোষ লগাব লাগে।

৫। বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ যিকোনো দুটা ক্ৰিয়াৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ দুটা ক্ৰিয়া হৈছে:

• তাপীয় ক্ৰিয়া (Heating Effect): বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ ফলত তাঁৰত তাপ উৎপন্ন হয়। এই নীতিত বৈদ্যুতিক বাল্ব, ইস্ত্ৰী, ৰুম হিটাৰ আদি কাম কৰে।
• চুম্বকীয় ক্ৰিয়া (Magnetic Effect): বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত তাঁৰৰ চাৰিওফালে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি হয়। এই নীতিত বিদ্যুৎ চুম্বক, বৈদ্যুতিক ঘণ্টা আদি কাম কৰে।

৬। বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত তাঁৰৰ ওচৰত ৰখা কম্পাছৰ কাঁটা কিয় বিচ্যুত হয়?

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত তাঁৰৰ চাৰিওফালে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি হয়। কম্পাছৰ কাঁটা নিজেই এক ক্ষুদ্ৰ চুম্বক। যেতিয়া কম্পাছ বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত তাঁৰৰ ওচৰত ৰখা হয়, তেতিয়া তাঁৰৰ চাৰিওফালে সৃষ্টি হোৱা চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ আৰু কম্পাছৰ কাঁটাৰ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ মাজত মিলন-বিমলন হয়। ফলত কম্পাছৰ কাঁটা নিজৰ স্বাভাৱিক অৱস্থানৰ পৰা সৰি যায় অৰ্থাৎ বিচ্যুত হয়। এইটোৱে বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়াৰ প্ৰমাণ।

৭। ছুইচটো বন্ধ (off) কৰিলে কম্পাছৰ কাঁটা বিচ্যুত হ’ব নে?

উত্তৰঃ নহয়, ছুইচটো বন্ধ (off) কৰিলে কম্পাছৰ কাঁটা বিচ্যুত নহ’ব। কাৰণ ছুইচ বন্ধ থাকিলে বৰ্তনী মুকলি হয় আৰু বৰ্তনীত বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত নহয়। বিদ্যুৎ প্ৰবাহ নথকাত তাঁৰৰ চাৰিওফালে কোনো চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি নহয়। সেয়েহে কম্পাছৰ কাঁটাত কোনো প্ৰভাৱ নপৰে আৰু ই নিজৰ স্বাভাৱিক অৱস্থান উত্তৰ দিশত থিয় হৈ ৰয়।

৮। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা।

(ক) বিদ্যুৎ কোষৰ চিহ্নত ________ ৰেখাটো ধনাত্মক প্ৰান্ত বুজায়।

উত্তৰঃ দীঘল পাতল।

(খ) দুটা বা তাতকৈ বেছি বিদ্যুৎ কোষৰ সংযোগক ________ বোলে।

উত্তৰঃ বেটাৰি।

(গ) ৰুম হিটাৰ চলালে ই ________ হৈ পৰে।

উত্তৰঃ ৰঙা গৰম (red hot)।

(ঘ) তাপীয় ক্ৰিয়াৰ ওপৰত আধাৰিত সুৰক্ষামূলক যন্ত্ৰটো হৈছে ________।

উত্তৰঃ ফিউজ।

৯। শুদ্ধ (T) নে অশুদ্ধ (F) লিখা।

(ক) বেটাৰিত দুটা কোষৰ ঋণাত্মক প্ৰান্তৰ লগত ঋণাত্মক প্ৰান্ত সংযোগ কৰিব লাগে।

উত্তৰঃ F (অশুদ্ধ)। এটা কোষৰ ধনাত্মক প্ৰান্তৰ লগত আনটোৰ ঋণাত্মক প্ৰান্ত সংযোগ কৰিব লাগে।

(খ) বৰ্তনীত অত্যধিক বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’লে ফিউজৰ তাঁৰ গলি যায়।

উত্তৰঃ T (শুদ্ধ)।

(গ) বিদ্যুৎ চুম্বকে লোহাৰ টুকুৰা আকৰ্ষণ কৰিব নোৱাৰে।

উত্তৰঃ F (অশুদ্ধ)। বিদ্যুৎ চুম্বকে লোহাৰ টুকুৰা আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে।

(ঘ) বৈদ্যুতিক ঘণ্টাত বিদ্যুৎ চুম্বক ব্যৱহাৰ হয়।

উত্তৰঃ T (শুদ্ধ)।

১০। বিদ্যুৎ চুম্বকে পেলনীয়া বস্তুৰ পৰা প্লাষ্টিকৰ থলী পৃথক কৰিব পাৰিব নে?

উত্তৰঃ নহয়, বিদ্যুৎ চুম্বকে পেলনীয়া বস্তুৰ পৰা প্লাষ্টিকৰ থলী পৃথক কৰিব নোৱাৰে। কাৰণ বিদ্যুৎ চুম্বক কেৱল চুম্বকীয় পদাৰ্থ যেনে লোহা, নিকেল আদিকহে আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে। প্লাষ্টিক এটি অচুম্বকীয় পদাৰ্থ সেয়েহে ই বিদ্যুৎ চুম্বকৰ দ্বাৰা আকৃষ্ট নহয়। গতিকে বিদ্যুৎ চুম্বক ব্যৱহাৰ কৰি কেৱল লোহাজাতীয় ধাতৱ বস্তুহে পেলনীয়া বস্তুৰ পৰা পৃথক কৰিব পাৰি।

১১। বিদ্যুৎকৰ্মীজনে ফিউজৰ ঠাইত সাধাৰণ তামৰ তাঁৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নিবিচাৰে কিয়?

উত্তৰঃ বিদ্যুৎকৰ্মীজনে ফিউজৰ ঠাইত সাধাৰণ তামৰ তাঁৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নিবিচাৰে কাৰণ:

• ফিউজৰ তাঁৰ এক বিশেষ মিশ্ৰ ধাতুৰে (tin আৰু lead-এৰ সংমিশ্ৰণ) তৈয়াৰ হয় যাৰ গলনাংক অতি কম।
• নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ বেছি বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’লে ফিউজৰ তাঁৰ গলি বৰ্তনী বিচ্ছিন্ন কৰে।
• সাধাৰণ তামৰ তাঁৰৰ গলনাংক বেছি হোৱাত অত্যধিক প্ৰবাহতো ই গলিব নোৱাৰে।
• যদি তামৰ তাঁৰ ফিউজ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় তেন্তে অত্যধিক বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ সময়ত বৰ্তনী বিচ্ছিন্ন নহ’ব আৰু বৈদ্যুতিক সঁজুলি নষ্ট হ’ব পাৰে বা অগ্নিকাণ্ড হ’ব পাৰে।

১২। জুবেইদাৰ বৰ্তনীত বাল্বটো নুজ্বলাৰ কি কি কাৰণ থাকিব পাৰে?

উত্তৰঃ জুবেইদাৰ বৰ্তনীত বাল্বটো নুজ্বলাৰ সম্ভাৱ্য কাৰণসমূহ হৈছে:

• কোষৰ ভুল সংযোগ — ধনাত্মক প্ৰান্ত ধনাত্মক প্ৰান্তৰ লগত বা ঋণাত্মক ঋণাত্মক প্ৰান্তৰ লগত সংযোগ।
• বাল্বৰ ফিলামেণ্ট ছিঙি যোৱা অৰ্থাৎ বাল্বটো নষ্ট হৈ পৰা।
• তাঁৰৰ সংযোগ ঢিলা হোৱা বা কোনো সংযোগ বিচ্ছিন্ন হৈ পৰা।
• বিদ্যুৎ কোষৰ ৰাসায়নিক শক্তি নিঃশেষ হোৱা।
• ছুইচটো ‘off’ অৱস্থাত থকা।

১৩। তিনিটা বাল্ব A, B, C শ্ৰেণীবদ্ধ বৰ্তনীত (Series Circuit) সংযোগ কৰা হৈছে।

(i) ছুইচটো বন্ধ (off) থাকিলে কোনো এটা বাল্ব জ্বলিব নে?

উত্তৰঃ নহয়, ছুইচ বন্ধ থাকিলে বৰ্তনী মুকলি থাকে আৰু কোনো বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত নহয়। সেয়েহে A, B, C তিনিওটা বাল্ব নুজ্বলে।

(ii) ছুইচটো খোলা (on) হ’লে তিনিওটা বাল্ব কেনে আচৰণ কৰিব?

উত্তৰঃ ছুইচ ‘on’ হ’লে বৰ্তনী সম্পূৰ্ণ হয় আৰু তিনিওটা বাল্ব একেলগে জ্বলিব। শ্ৰেণীবদ্ধ বৰ্তনীত একে বিদ্যুৎ প্ৰবাহ সকলো বাল্বৰ মাজেদি যায়। যদি এটা বাল্ব নষ্ট হয় বা আঁতৰাই দিয়া হয় তেন্তে বৰ্তনী ভাঙি পৰে আৰু বাকী বাল্বকেইটাও নুজ্বলে।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১। বিদ্যুৎ কোষ কাক বোলে? ইয়াত কি শক্তি ৰূপান্তৰ ঘটে?

উত্তৰঃ যি যন্ত্ৰৰ সহায়ত ৰাসায়নিক শক্তিক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয় তাক বিদ্যুৎ কোষ বোলে। বিদ্যুৎ কোষত ধনাত্মক (+) আৰু ঋণাত্মক (−) দুটা প্ৰান্ত থাকে। কোষৰ ভিতৰত ৰাসায়নিক দ্ৰৱ সঞ্চিত থাকে। ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে ৰাসায়নিক শক্তি বিদ্যুৎ শক্তিলৈ পৰিণত হয় আৰু বৰ্তনীত বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হয়।

প্ৰশ্ন ২। বিদ্যুৎ চুম্বক কি? ইয়াক কেনেকৈ তৈয়াৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ প্ৰবাহৰ চুম্বকীয় ক্ৰিয়াৰ নীতি ব্যৱহাৰ কৰি যি সাময়িক চুম্বক তৈয়াৰ কৰা হয় তাক বিদ্যুৎ চুম্বক বোলে। বিদ্যুৎ চুম্বক তৈয়াৰৰ পদ্ধতি: এটা লোহাৰ পেৰেকৰ চাৰিওফালে তামৰ তাঁৰ একাধিক পাক পেঁচাই বিদ্যুৎ কোষৰ সৈতে সংযোগ দিলে পেৰেকডাল চুম্বকৰ ন্যায় আচৰণ কৰে। বিদ্যুৎ বন্ধ কৰিলে চুম্বকীয় ধৰ্ম নাইকিয়া হয়। বেছি পাক পেঁচালে বিদ্যুৎ চুম্বকৰ শক্তি বাঢ়ে।

প্ৰশ্ন ৩। ফিউজ কি? ইয়াক কিহৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয় আৰু ই কেনেকৈ কাম কৰে?

উত্তৰঃ ফিউজ হৈছে বিদ্যুৎ বৰ্তনীত ব্যৱহাৰ কৰা এটি সুৰক্ষামূলক যন্ত্ৰ। ইয়াক কম গলনাংকবিশিষ্ট বিশেষ মিশ্ৰ ধাতুৰে (সাধাৰণতে টিন আৰু সীহৰ সংমিশ্ৰণ) তৈয়াৰ কৰা হয়। যেতিয়া বৰ্তনীত বিদ্যুৎ প্ৰবাহ নিৰাপদ সীমাতকৈ বেছি হয়, তেতিয়া ফিউজৰ তাঁৰত অতিৰিক্ত তাপ উৎপন্ন হৈ ই গলি যায়। তাৰ ফলত বৰ্তনী ভাঙি পৰে আৰু বৈদ্যুতিক সঁজুলি অথবা তাঁৰ পুৰি যোৱা বা অগ্নিকাণ্ড হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ৪। বৈদ্যুতিক বাল্বৰ ফিলামেণ্ট টাংষ্টেনেৰে কিয় তৈয়াৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক বাল্বৰ ফিলামেণ্ট টাংষ্টেন ধাতুৰে তৈয়াৰ কৰাৰ কাৰণসমূহ হৈছে:

• টাংষ্টেনৰ বিদ্যুৎ বাধা অতি বেছি ফলত বিদ্যুৎ প্ৰবাহত প্ৰচুৰ তাপ উৎপন্ন হয়।
• টাংষ্টেনৰ গলনাংক অতি উচ্চ (প্ৰায় ৩৪০০°C) ফলত ই গলি নাযায়।
• অতি উচ্চ উষ্ণতাত উজ্জ্বল পোহৰ বিকিৰণ কৰে।
• টাংষ্টেনৰ টানে টান ক্ষমতা ভাল ফলত পাতল তাঁৰ হিচাপে ব্যৱহাৰযোগ্য।

প্ৰশ্ন ৫। বৈদ্যুতিক ঘণ্টা (Electric Bell) কেনেকৈ কাম কৰে?

উত্তৰঃ বৈদ্যুতিক ঘণ্টাত বিদ্যুৎ চুম্বকৰ নীতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেতিয়া ছুইচ টিপা হয়, বৰ্তনী সম্পূৰ্ণ হয় আৰু বিদ্যুৎ চুম্বক সক্ৰিয় হয়। বিদ্যুৎ চুম্বকে ধাতৱ হাতুৰি (ষ্ট্ৰাইকাৰ) আকৰ্ষণ কৰে আৰু ঘণ্টাত আঘাত কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়া দ্ৰুতগতিত পুনৰাবৃত্তি হ’তে থাকে ফলত টুং-টাং শব্দ উৎপন্ন হয়। ছুইচ এৰি দিলে বৰ্তনী বিচ্ছিন্ন হয় আৰু ঘণ্টা বন্ধ হয়।

প্ৰশ্ন ৬। বৈদ্যুতিক শক্তি সংৰক্ষণত CFL বা LED বাল্ব সাধাৰণ তাপদীপ্ত বাল্বতকৈ কিয় শ্ৰেয়?

উত্তৰঃ সাধাৰণ তাপদীপ্ত বাল্ব (Incandescent Bulb) বিদ্যুৎৰ অধিকাংশ শক্তি তাপত ব্যয় কৰে আৰু কমসংখ্যক শক্তিহে পোহৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। আনহাতে CFL (Compact Fluorescent Lamp) আৰু LED বাল্বত বিদ্যুৎ শক্তিৰ বেছিভাগ পোহৰত ৰূপান্তৰিত হয় আৰু তাপত কম শক্তি অপচয় হয়। ফলত CFL আৰু LED বাল্বে একে পৰিমাণ পোহৰ দিবলৈ অনেক কম বিদ্যুৎ খৰচ কৰে। এই কাৰণতে ইহঁত অধিক শক্তিদক্ষ (energy-efficient) আৰু বিদ্যুৎ বিল কম কৰাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৭। MCB (Miniature Circuit Breaker) কি? ফিউজৰ পৰা ই কেনেকৈ পৃথক?

উত্তৰঃ MCB বা Miniature Circuit Breaker হৈছে এক আধুনিক বৈদ্যুতিক সুৰক্ষা যন্ত্ৰ। ফিউজৰ ন্যায় ই বৰ্তনীত অত্যধিক প্ৰবাহ হ’লে বৰ্তনী বিচ্ছিন্ন কৰে। পাৰ্থক্যসমূহ:

ফিউজ	MCB
এবাৰ গলিলে সলাব লাগে	পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য — বাটাম টিপিলেই ৰিছেট হয়
অত্যধিক প্ৰবাহত গলি যায়	অত্যধিক প্ৰবাহত স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বন্ধ হয়
কম খৰচী	অধিক খৰচী কিন্তু দীৰ্ঘস্থায়ী
পুৰণি পদ্ধতি	আধুনিক ঘৰ-দুৱাৰত ব্যৱহৃত

প্ৰশ্ন ৮। বৰ্তনী সম্পূৰ্ণ (closed) আৰু মুকলি (open) মানে কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ যেতিয়া এটা বৰ্তনীত বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’বৰ বাবে কোনো বাধা বা ফাঁক নথাকে তেতিয়া তাক সম্পূৰ্ণ বা বন্ধ বৰ্তনী (Closed Circuit) বোলে। ছুইচ ‘on’ অৱস্থাত থাকিলে বৰ্তনী সম্পূৰ্ণ হয় আৰু বাল্ব জ্বলে। যেতিয়া বৰ্তনীৰ কোনো স্থানত ফাঁক থাকে আৰু বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হ’ব নোৱাৰে তেতিয়া তাক মুকলি বৰ্তনী (Open Circuit) বোলে। ছুইচ ‘off’ অৱস্থাত থাকিলে বৰ্তনী মুকলি হয় আৰু বাল্ব নুজ্বলে।