সাৰাংশ: সপ্তম শ্ৰেণীৰ সাধাৰণ বিজ্ঞানৰ দ্বাদশ অধ্যায় “উদ্ভিদৰ প্ৰজনন”ত উদ্ভিদে কেনেকৈ নিজৰ প্ৰজাতি বজাই ৰাখে তাৰ বিভিন্ন পদ্ধতি আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰজনন মানে হৈছে জীৱই নিজৰ দৰে নতুন সন্তান সৃষ্টি কৰা প্ৰক্ৰিয়া। উদ্ভিদৰ প্ৰজনন মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — অযৌন প্ৰজনন (Asexual Reproduction) আৰু যৌন প্ৰজনন (Sexual Reproduction)। অযৌন প্ৰজনন সম্পন্ন কৰিবলৈ মাত্ৰ এজোপা উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজন আৰু ইয়াত কোনো বীজৰ সৃষ্টি নহয়। অযৌন প্ৰজননৰ চাৰিটা মুখ্য পদ্ধতি হৈছে — অংগজ প্ৰজনন (Vegetative Propagation), মুকুলন (Budding), বিখণ্ডন (Fragmentation) আৰু ৰেণু গঠন (Spore Formation)।

অংগজ প্ৰজননত উদ্ভিদৰ মূল, কাণ্ড আৰু পাতৰ পৰা নতুন উদ্ভিদৰ জন্ম হয়। আলু, আদা, হালধি আদিৰ কাণ্ডৰ পৰা; ডেলিয়া, মিঠা আলুৰ মূলৰ পৰা; আৰু ব্ৰায়’ফিলামৰ পাতৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ গজে। মুকুলনত ইস্টৰ দৰে ভেঁকুৰত মাতৃ-কোষৰ পৰা এটা সৰু মুকুল গজে আৰু পিছত সি আলাদা নতুন জীৱ হিচাপে বিকশিত হয়। বিখণ্ডনত স্পাইৰ’গাইৰাৰ দৰে শেলাই দুটা বা ততোধিক টুকুৰাত ভাগ হয় আৰু প্ৰতিটো টুকুৰাৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ জন্মায়। ৰেণু গঠনত শাওঁ (ফার্ণ) আৰু শৈবাল (Mosses) আদিয়ে ৰেণু (Spore) উৎপন্ন কৰে, যিবোৰ বতাহত উৰি গৈ অনুকূল পৰিৱেশ পালে নতুন উদ্ভিদলৈ পৰিণত হয়।

যৌন প্ৰজনন ফুলৰ জৰিয়তে হয়। ফুলৰ পুৰুষ অংগক পুংস্তৱক (Stamen) আৰু স্ত্ৰী অংগক স্ত্ৰীস্তৱক (Pistil/Carpel) বোলে। পুংস্তৱকত পৰাগকোষ (Anther) থাকে য’ত পৰাগৰেণু (Pollen grain) উৎপন্ন হয়। স্ত্ৰীস্তৱকৰ গঠনত গৰ্ভমুণ্ড (Stigma), গৰ্ভদণ্ড (Style) আৰু গৰ্ভাশয় (Ovary) থাকে। পৰাগৰেণু গৰ্ভমুণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে পৰাগযোগ (Pollination) বোলে। পৰাগযোগ দুই প্ৰকাৰৰ — স্বপৰাগযোগ (Self-pollination) আৰু পৰ-পৰাগযোগ (Cross-pollination)। নিশেষণৰ (Fertilization) পিছত ডিম্বাণু যুগ্মজ (Zygote)লৈ পৰিণত হয় আৰু গৰ্ভাশয়ৰ পৰা ফল আৰু বীজৰ সৃষ্টি হয়। বিভিন্ন উপায়ে যেনে বতাহ, পানী, প্ৰাণী আৰু বিস্ফোৰণৰ জৰিয়তে বীজ বিচৰ হয়।

Summary: Chapter 12 of Class 7 General Science, “Reproduction in Plants,” explains how plants produce new individuals to maintain their species. Reproduction is broadly divided into two types: asexual reproduction and sexual reproduction. In asexual reproduction, a single plant gives rise to new individuals without the formation of seeds. The four main methods of asexual reproduction are vegetative propagation (from roots, stems, or leaves), budding (as in yeast), fragmentation (as in Spirogyra), and spore formation (as in ferns and mosses). Sexual reproduction in plants occurs through flowers, which contain male organs (stamens with pollen grains) and female organs (pistil with ovary). The transfer of pollen from the anther to the stigma is called pollination, which may be self-pollination or cross-pollination. After fertilization, the ovule develops into a seed and the ovary develops into a fruit. Seeds are dispersed by wind, water, animals, and explosion to new locations where new plants can grow.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) উদ্ভিদৰ কাণ্ড, মূল আৰু পাতৰ পৰা নতুন উদ্ভিদৰ জন্ম হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক ________ বোলে।

উত্তৰঃ অংগজ প্ৰজনন (Vegetative Propagation)।

(খ) কেৱল পুংকেশৰ বা কেৱল স্ত্ৰীকেশৰ থকা ফুলক ________ বোলে।

উত্তৰঃ একলিংগী ফুল (Unisexual Flower)।

(গ) পৰাগৰেণু একটা ফুলৰ পৰাগকোষৰ পৰা সেই একেটা ফুলৰ বা সেই একেটা উদ্ভিদৰ আন ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰাটোক ________ বোলে।

উত্তৰঃ স্বপৰাগযোগ (Self-Pollination)।

(ঘ) পুংজনন কোষ আৰু স্ত্ৰীজনন কোষৰ মিলনৰ প্ৰক্ৰিয়াক ________ বোলে।

উত্তৰঃ নিশেষণ বা নিষেচন (Fertilization)।

(ঙ) বীজ বিচৰণৰ মাধ্যম হৈছে ________, ________ আৰু ________।

উত্তৰঃ বতাহ, পানী আৰু প্ৰাণী।

২। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা (True or False)

(ক) আলুৰ কাণ্ডৰ পৰা অংগজ প্ৰজননৰ দ্বাৰা নতুন উদ্ভিদ জন্মায়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(খ) মুকুলন অযৌন প্ৰজননৰ এক পদ্ধতি।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(গ) উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন সম্পন্ন হ’বলৈ ফুলৰ প্ৰয়োজন।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

(ঘ) বীজ বিচৰণে বীজ ঘাই উদ্ভিদৰ নিচেই কাষতে অংকুৰিত হ’বলৈ সহায় কৰে।

উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (বীজ বিচৰণে বীজক ঘাই উদ্ভিদৰ পৰা দূৰলৈ নিয়ে, যাতে নতুন ঠাইত গজাব পাৰে।)

(ঙ) নিষেচনৰ পিছত গৰ্ভাশয় ফললৈ আৰু ডিম্বক বীজলৈ পৰিণত হয়।

উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৩। মিলোৱা (Match the Following)

‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।

‘ক’ স্তম্ভ	‘খ’ স্তম্ভ
(১) ইস্ট	(ক) বিখণ্ডন
(২) স্পাইৰ’গাইৰা	(খ) মুকুলন
(৩) ব্ৰায়’ফিলাম	(গ) ৰেণু গঠন
(৪) ফার্ণ	(ঘ) পাতৰ পৰা অংগজ প্ৰজনন
(৫) আলু	(ঙ) কাণ্ডৰ পৰা অংগজ প্ৰজনন

উত্তৰঃ (১)–(খ), (২)–(ক), (৩)–(ঘ), (৪)–(গ), (৫)–(ঙ)।

৪। অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১। প্ৰজনন কি?

উত্তৰঃ জীৱই নিজৰ দৰে নতুন জীৱ সৃষ্টি কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে প্ৰজনন বোলে। প্ৰজননৰ ফলে জীৱৰ প্ৰজাতি পৃথিৱীত টিকি থাকে।

প্ৰশ্ন ২। অযৌন প্ৰজনন কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত মাত্ৰ এজোপা উদ্ভিদেই অংশগ্ৰহণ কৰে আৰু বীজৰ সৃষ্টি নোহোৱাকৈ নতুন উদ্ভিদ জন্মায়, তাক অযৌন প্ৰজনন বোলে।

প্ৰশ্ন ৩। অংগজ প্ৰজনন কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ মূল, কাণ্ড বা পাতৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ জন্ম লোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে অংগজ প্ৰজনন বোলে। উদাহৰণ — আলু (কাণ্ডৰ পৰা) আৰু ডেলিয়া (মূলৰ পৰা)।

প্ৰশ্ন ৪। পৰাগযোগ কাক বোলে?

উত্তৰঃ পৰাগৰেণু পৰাগকোষৰ পৰা সেই ফুলৰ বা আন ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে পৰাগযোগ বোলে।

প্ৰশ্ন ৫। নিষেচন কাক বোলে?

উত্তৰঃ পুংজনন কোষ আৰু স্ত্ৰীজনন কোষৰ মিলনৰ প্ৰক্ৰিয়াকে নিষেচন বোলে। নিষেচনৰ ফলত যুগ্মজ (Zygote) গঠন হয়।

প্ৰশ্ন ৬। পুংস্তৱক কি?

উত্তৰঃ ফুলৰ পুৰুষ প্ৰজনন অংগক পুংস্তৱক বোলে। ইয়াত পুংদণ্ড (Filament) আৰু পৰাগকোষ (Anther) থাকে। পৰাগকোষত পৰাগৰেণু উৎপন্ন হয়।

প্ৰশ্ন ৭। স্ত্ৰীস্তৱক কি?

উত্তৰঃ ফুলৰ স্ত্ৰী প্ৰজনন অংগক স্ত্ৰীস্তৱক বোলে। ইয়াত গৰ্ভমুণ্ড (Stigma), গৰ্ভদণ্ড (Style) আৰু গৰ্ভাশয় (Ovary) থাকে। গৰ্ভাশয়ত ডিম্বক (Ovule) থাকে।

প্ৰশ্ন ৮। মুকুলন কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ যি অযৌন প্ৰজনন পদ্ধতিত মাতৃ-কোষৰ গাত এটা সৰু মুকুল গজে আৰু বৃদ্ধি পাই আলাদা নতুন জীৱলৈ পৰিণত হয়, তাক মুকুলন বোলে। উদাহৰণ — ইস্ট (Yeast)।

প্ৰশ্ন ৯। বিখণ্ডন কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ যি অযৌন প্ৰজনন পদ্ধতিত এটা জীৱ দুটা বা ততোধিক টুকুৰাত বিভক্ত হয় আৰু প্ৰতিটো টুকুৰাৰ পৰা নতুন জীৱ জন্মায়, তাক বিখণ্ডন বোলে। উদাহৰণ — স্পাইৰ’গাইৰা (Spirogyra)।

প্ৰশ্ন ১০। ৰেণু গঠন কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি অযৌন প্ৰজনন পদ্ধতিত উদ্ভিদে ৰেণু (Spore) উৎপন্ন কৰে আৰু সেই ৰেণু অনুকূল পৰিৱেশ পালে নতুন উদ্ভিদলৈ পৰিণত হয়, তাক ৰেণু গঠন বোলে। উদাহৰণ — ফার্ণ, শেলাই।

৫। চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১। অযৌন প্ৰজননৰ চাৰিটা পদ্ধতি উল্লেখ কৰি প্ৰতিটোৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ অযৌন প্ৰজননৰ চাৰিটা মুখ্য পদ্ধতি হৈছে —
(ক) অংগজ প্ৰজনন (Vegetative Propagation): উদ্ভিদৰ মূল, কাণ্ড বা পাতৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ জন্মায়। উদাহৰণ — আলু (কাণ্ড), ডেলিয়া (মূল), ব্ৰায়’ফিলাম (পাত)।
(খ) মুকুলন (Budding): মাতৃ-কোষৰ গাত মুকুল গজি নতুন জীৱ হয়। উদাহৰণ — ইস্ট।
(গ) বিখণ্ডন (Fragmentation): জীৱ টুকুৰা হৈ প্ৰতিটো টুকুৰাৰ পৰা নতুন জীৱ জন্মায়। উদাহৰণ — স্পাইৰ’গাইৰা।
(ঘ) ৰেণু গঠন (Spore Formation): ৰেণুৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ জন্মায়। উদাহৰণ — ফার্ণ, শেলাই।

প্ৰশ্ন ২। স্বপৰাগযোগ আৰু পৰ-পৰাগযোগৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

স্বপৰাগযোগ	পৰ-পৰাগযোগ
পৰাগৰেণু একে ফুল বা একে গছৰ আন ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰে।	পৰাগৰেণু এজোপা উদ্ভিদৰ পৰা আন এজোপা উদ্ভিদৰ ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰে।
বাহিৰৰ মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নহয়।	বতাহ, পানী, পোক-পৰুৱা আদি মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন।
সন্তানৰ বিভিন্নতা কম।	সন্তানৰ বিভিন্নতা বেছি।
উদাহৰণ — গোমধান, ধান।	উদাহৰণ — আপেল, নাচপাতি।

প্ৰশ্ন ৩। ফুলৰ বিভিন্ন অংশ আৰু তাৰ কাৰ্য লিখা।

উত্তৰঃ ফুলৰ মুখ্য অংশসমূহ আৰু তাৰ কাৰ্য হৈছে —
(ক) বৃতি (Sepal): ফুলৰ বাহিৰৰ সেউজীয়া অংশ। কলিটো ঢাকি ৰাখে।
(খ) দলমণ্ডল (Petal): রঙিন পাহি। পোক-পৰুৱাক আকৰ্ষণ কৰে।
(গ) পুংস্তৱক (Stamen): পুৰুষ প্ৰজনন অংগ। পৰাগকোষত পৰাগৰেণু উৎপন্ন হয়।
(ঘ) স্ত্ৰীস্তৱক (Pistil): স্ত্ৰী প্ৰজনন অংগ। গৰ্ভমুণ্ড, গৰ্ভদণ্ড আৰু গৰ্ভাশয়ক লৈ গঠিত। গৰ্ভাশয়ত ডিম্বক থাকে।

প্ৰশ্ন ৪। বীজ বিচৰণ কাক বোলে? বীজ বিচৰণৰ উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ বীজ বিচৰণ মানে হৈছে বীজ বা ফল মাতৃ-উদ্ভিদৰ পৰা দূৰলৈ বিচৰি যোৱা প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলে নতুন ঠাইত নতুন উদ্ভিদ জন্মাব পাৰে। বীজ বিচৰণৰ মুখ্য উপায়সমূহ হৈছে —
(ক) বতাহৰ দ্বাৰা: হালধি ঘাঁহৰ বীজত ডেউকা আৰু চুলিৰ দৰে গঠন থাকে, যাৰ ফলত বীজ বতাহত উৰি দূৰলৈ যায়। উদাহৰণ — শেৱালি, তুলা, ডেউকা গছ।
(খ) পানীৰ দ্বাৰা: কিছুমান বীজ বা ফল পানীত ওপঙে আৰু পানীৰ সোঁতত দূৰলৈ যায়। উদাহৰণ — নাৰিকল।
(গ) প্ৰাণীৰ দ্বাৰা: কিছুমান ফলত কাঁইট বা আঠাজাতীয় পদাৰ্থ থাকে, যাৰ ফলত প্ৰাণীৰ গাত লাগি দূৰলৈ বাহিত হয়। আকৌ কিছুমান ফল প্ৰাণীয়ে খাই বীজ মলত্যাগৰ জৰিয়তে নতুন ঠাইত পেলায়। উদাহৰণ — ডগলকাঁইট।
(ঘ) বিস্ফোৰণৰ দ্বাৰা: কিছুমান উদ্ভিদৰ ফল পকিলে হঠাতে ফাটে আৰু বীজ চাৰিওফালে ছিটিকি পৰে। উদাহৰণ — বালচামিন (Balsam)।

প্ৰশ্ন ৫। অযৌন প্ৰজনন আৰু যৌন প্ৰজননৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

অযৌন প্ৰজনন	যৌন প্ৰজনন
এটা মাত্ৰ উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজন।	সাধাৰণতে দুটা উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজন।
বীজৰ সৃষ্টি নহয়।	বীজৰ সৃষ্টি হয়।
জনন কোষৰ মিলন নহয়।	পুংজনন কোষ আৰু স্ত্ৰীজনন কোষৰ মিলন হয়।
সন্তান মাতৃ-উদ্ভিদৰ হুবহু একে।	সন্তান পিতৃ আৰু মাতৃ উভয়ৰ গুণ লাভ কৰে।
উদাহৰণ: আলু, ব্ৰায়’ফিলাম, স্পাইৰ’গাইৰা।	উদাহৰণ: ফুলযুক্ত সকলো উদ্ভিদ।

৬। দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১। উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজননৰ প্ৰক্ৰিয়া বিতংকৈ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন মূলতঃ ফুলৰ জৰিয়তে সম্পন্ন হয়। ইয়াৰ মুখ্য পৰ্যায়সমূহ হৈছে —

(ক) ফুলৰ গঠন: ফুলত পুৰুষ প্ৰজনন অংগ পুংস্তৱক (Stamen) আৰু স্ত্ৰী প্ৰজনন অংগ স্ত্ৰীস্তৱক (Pistil) থাকে। পুংস্তৱকৰ পৰাগকোষত পৰাগৰেণু উৎপন্ন হয়। স্ত্ৰীস্তৱকৰ গৰ্ভাশয়ত ডিম্বক থাকে যাত স্ত্ৰীজনন কোষ থাকে।

(খ) পৰাগযোগ (Pollination): পৰাগকোষৰ পৰা পৰাগৰেণু গৰ্ভমুণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হোৱাকে পৰাগযোগ বোলে। ই দুই প্ৰকাৰৰ — স্বপৰাগযোগ (একে উদ্ভিদৰ ভিতৰত) আৰু পৰ-পৰাগযোগ (আন উদ্ভিদলৈ)। পৰ-পৰাগযোগত বতাহ, পানী, পোক-পৰুৱা (মৌমাখি, পখিলা) আদিৰ সহায় লোৱা হয়।

(গ) নিষেচন (Fertilization): গৰ্ভমুণ্ডত পৰাগৰেণু পৰাৰ পিছত পৰাগনলী (Pollen tube) গঠন হয়। পৰাগনলী গৰ্ভদণ্ডৰ মাজেদি গৰ্ভাশয়লৈ যায়। পুংজনন কোষ পৰাগনলীৰ মাজেদি গৈ ডিম্বকত থকা স্ত্ৰীজনন কোষৰ সৈতে মিলিত হয়। এই মিলনকে নিষেচন বোলে। নিষেচনৰ ফলত যুগ্মজ (Zygote) গঠন হয়।

(ঘ) ফল আৰু বীজৰ সৃষ্টি: নিষেচনৰ পিছত যুগ্মজ ভ্ৰূণলৈ পৰিণত হয়। ডিম্বক বীজলৈ (Seed) আৰু গৰ্ভাশয় ফললৈ (Fruit) পৰিণত হয়। বীজৰ ভিতৰত ভ্ৰূণ থাকে যি নতুন উদ্ভিদে পৰিণত হয়।

প্ৰশ্ন ২। অংগজ প্ৰজননত উদ্ভিদৰ কাণ্ড, মূল আৰু পাতৰ ভূমিকা উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ অংগজ প্ৰজনন হৈছে অযৌন প্ৰজননৰ এক প্ৰকাৰ য’ত উদ্ভিদৰ পৰিলব্ধ অংগৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ জন্মায়।

(ক) কাণ্ডৰ পৰা অংগজ প্ৰজনন: কিছুমান উদ্ভিদৰ ভূগৰ্ভস্থ কাণ্ডত মুকুল থাকে। এই মুকুলৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ গজে। উদাহৰণ — আলু (কন্দ), আদা (ৰাইজম), হালধি, কচু। আলুৰ গাত থকা “চকু”বোৰ হৈছে মুকুল য’ৰ পৰা নতুন গছ গজে। কৃষক এই পদ্ধতিত আলু, আদা আদি খেতি কৰে।

(খ) মূলৰ পৰা অংগজ প্ৰজনন: কিছুমান উদ্ভিদৰ মূলৰ পৰাও নতুন উদ্ভিদ গজে। উদাহৰণ — ডেলিয়া, মিঠা আলু, গোলাপ। এই উদ্ভিদবোৰৰ মূলত মুকুল গজে আৰু সেই মুকুলৰ পৰা নতুন গছ হয়।

(গ) পাতৰ পৰা অংগজ প্ৰজনন: কিছুমান উদ্ভিদৰ পাতৰ কিনাৰে মুকুল গজে আৰু সেই মুকুলৰ পৰা নতুন উদ্ভিদ জন্মায়। উদাহৰণ — ব্ৰায়’ফিলাম (পাথৰকুচি)। এই গছৰ পাত মাটিত পৰিলে পাতৰ কাষৰ মুকুলবোৰৰ পৰা নতুন সৰু গছ গজি উঠে।

অংগজ প্ৰজননৰ সুবিধা হৈছে — দ্ৰুতে নতুন উদ্ভিদ পোৱা যায়, মাতৃ-উদ্ভিদৰ হুবহু একে গুণসম্পন্ন উদ্ভিদ পোৱা যায় আৰু কৃষিকাৰ্যত ইয়াক সহজে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১। কলম (Cutting) পদ্ধতিত কিদৰে নতুন উদ্ভিদ প্ৰস্তুত কৰা হয়?

উত্তৰঃ কলম পদ্ধতিত উদ্ভিদৰ কাণ্ডৰ কিছু অংশ কাটি মাটিত পুতি ৰখা হয়। উপযুক্ত আৰ্দ্ৰতা আৰু পুষ্টিৰ উপস্থিতিত সেই অংশৰ পৰা শিপা আৰু পাত গজে। গোলাপ, গান্ধৰাজ আদি ফুলৰ গছ এই পদ্ধতিৰে বংশবিস্তাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ২। নাৰিকলৰ বীজ পানীয়ে কেনেকৈ বিচৰণ কৰায়?

উত্তৰঃ নাৰিকলৰ ফলৰ বাহিৰৰ আবৰণখন তন্তুময় আৰু বায়ু কোঠা থকাৰ ফলত ই পানীত সহজে ওপঙে। সমুদ্ৰ বা নদীৰ সোঁতে নাৰিকল বহু দূৰলৈ বাহি নিয়ে। ঠাৰি পালে ফলটো বালিচাপৰি বা তীৰত অংকুৰিত হয়। এইদৰে নাৰিকল গছ সমুদ্ৰতীৰৱৰ্তী অঞ্চলত বিয়পি পৰে।

প্ৰশ্ন ৩। উভলিংগী আৰু একলিংগী ফুল কাক বোলে? প্ৰতিটোৰ এটাকৈ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ যিটো ফুলত পুংস্তৱক (পুৰুষ অংগ) আৰু স্ত্ৰীস্তৱক (স্ত্ৰী অংগ) দুয়োটাই থাকে, তাক উভলিংগী ফুল বোলে। উদাহৰণ — গোলাপ, হিবিস্কাছ (জবা)।
যিটো ফুলত কেৱল পুংস্তৱক বা কেৱল স্ত্ৰীস্তৱক থাকে, তাক একলিংগী ফুল বোলে। উদাহৰণ — কুঁহিলা গছৰ ফুল।

প্ৰশ্ন ৪। পোক-পৰুৱাই পৰ-পৰাগযোগত কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰঃ মৌমাখি, পখিলা, ভোমোৰা আদি পোক-পৰুৱাই ফুলৰ মৌৰস (Nectar) সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ফুলত বহে। ফুলত বহোঁতে তাৰ গাত পৰাগৰেণু লাগি যায়। এই পোকটো যেতিয়া আন ফুলত বহে, তেতিয়া গাত লাগি থকা পৰাগৰেণু সেই ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰে আৰু পৰ-পৰাগযোগ সম্পন্ন হয়।

প্ৰশ্ন ৫। বীজৰ অংকুৰণ (Germination) কাক বোলে? অংকুৰণৰ বাবে কি কি প্ৰয়োজন?

উত্তৰঃ বীজৰ পৰা নতুন উদ্ভিদৰ অংকুৰ গজি উঠাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে বীজৰ অংকুৰণ বোলে। বীজৰ অংকুৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় উপাদানসমূহ হৈছে —
(ক) পানী: বীজ পানী শোষণ কৰি ফুলে আৰু অংকুৰণ আৰম্ভ হয়।
(খ) বায়ু (অক্সিজেন): শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে অক্সিজেন প্ৰয়োজন।
(গ) উচিত তাপমাত্ৰা: অধিকাংশ বীজৰ অংকুৰণৰ বাবে উচিত উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন।
কিছুমান বীজৰ অংকুৰণৰ বাবে পোহৰৰ প্ৰয়োজন হয়, কিছুমানৰ পোহৰ অবিহনেও অংকুৰণ হয়।

প্ৰশ্ন ৬। অংগজ প্ৰজননৰ কৃষিক্ষেত্ৰত কেনে সুবিধা আছে?

উত্তৰঃ অংগজ প্ৰজননৰ কৃষিক্ষেত্ৰৰ সুবিধাসমূহ হৈছে —
(ক) মাতৃ-উদ্ভিদৰ সকলো গুণ অটুট থাকে, যেনে ফলৰ মিঠা স্বাদ, ৰং আৰু গুণ।
(খ) বীজৰ পৰা গছ হোৱাতকৈ অংগজ প্ৰজনন পদ্ধতিত দ্ৰুতে নতুন উদ্ভিদ পোৱা যায়।
(গ) যিবোৰ উদ্ভিদে বীজ উৎপন্ন নকৰে (যেনে কলা, আঙুৰ), সেইবোৰক এই পদ্ধতিৰে বংশবিস্তাৰ কৰোৱাব পাৰি।
(ঘ) কম খৰচত বেছি সংখ্যক উদ্ভিদ উৎপাদন কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৭। বিস্ফোৰণৰ দ্বাৰা বীজ বিচৰণৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ বিস্ফোৰণৰ দ্বাৰা বীজ বিচৰণৰ উদাহৰণ হৈছে —
(ক) বালচামিন (Balsam): পকা ফল হাত লগালে বা বাতাসৰ চাপত হঠাতে ফাটে আৰু বীজ চাৰিওফালে ছিটিকি পৰে।
(খ) তিল গছ: তিল গছৰ ফল পকিলে ফাটে আৰু বীজ দূৰলৈ ছিটিকি যায়।

প্ৰশ্ন ৮। স্পাইৰ’গাইৰাৰ বিখণ্ডন প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ স্পাইৰ’গাইৰা এবিধ সেউজীয়া শেলাই যি পুখুৰী বা নদীৰ পানীত পোৱা যায়। ই বিখণ্ডন পদ্ধতিত বংশবিস্তাৰ কৰে। স্পাইৰ’গাইৰাৰ তন্তুটো বাহ্যিক কাৰণত বা নিজে নিজে দুটা বা ততোধিক অংশত ভাগ হয়। প্ৰতিটো অংশ বৃদ্ধি পাই পূৰ্ণ তন্তুলৈ পৰিণত হয় আৰু এইদৰে নতুন উদ্ভিদ জন্মায়।