সাৰাংশ: প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰ অধ্যায়ত আলোচনা কৰা হৈছে যে জীৱন ধাৰণ কৰিবলৈ প্ৰতিটো জীৱৰ শৰীৰৰ প্ৰতিটো কোষলৈ খাদ্য, অক্সিজেন আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় পদাৰ্থ পৰিবহন কৰাৰ ব্যৱস্থা থাকিব লাগে। মানুহৰ শৰীৰত তেজে এই পৰিবহনৰ কাম কৰে। তেজ প্লাজমা আৰু তিনি ধৰণৰ ৰক্তকোষেৰে তৈয়াৰ — লোহিত ৰক্তকোষ (RBC), শ্বেত ৰক্তকোষ (WBC) আৰু অণুচক্ৰিকা (Platelets)। লোহিত ৰক্তকোষত থকা হিমোগ্লবিন নামৰ ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ বাবে তেজৰ ৰং ৰঙা হয়। হিমোগ্লবিনে অক্সিজেন কঢ়িওৱাৰ কাম কৰে। শ্বেত ৰক্তকোষে শৰীৰক ৰোগজীৱাণুৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। অণুচক্ৰিকাই ক্ষত হোৱা ঠাইত তেজ গোট মাৰাত সহায় কৰে।

হৃদযন্ত্ৰ তেজৰ ভড়াল স্বৰূপ — ই তেজ পাম্প কৰি ধমনীৰ জৰিয়তে শৰীৰৰ সকলো অংশলৈ পাঠায় আৰু শিৰাৰ জৰিয়তে শৰীৰৰ সকলো অংশৰ পৰা তেজ ঘূৰাই আনে। ধমনীয়ে হৃদযন্ত্ৰৰ পৰা তেজ বাহিৰলৈ নিয়ে আৰু শিৰাই তেজ হৃদযন্ত্ৰলৈ ঘূৰাই আনে। ধমনী আৰু শিৰাক সংযোগ কৰা সৰু সৰু বাহিকাবোৰক ৰক্তকেশিকা বোলে। উদ্ভিদত পানী পৰিবহনৰ কাম কৰে জাইলেম কলাই — মাটিৰ পৰা শিপাৰ চুলি শিপাই পানী শোষণ কৰে আৰু জাইলেমৰ জৰিয়তে পাতলৈ পাঠায়। পাতত প্ৰস্তুত হোৱা খাদ্য ফ্ল’ৱেম কলাৰ জৰিয়তে উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংশলৈ পৰিবহন হয়। পাতৰ পৃষ্ঠত থকা সৰু সৰু ছিদ্ৰবোৰক ষ্ট’মাতা বা পত্ৰৰন্ধ বোলে — এই ছিদ্ৰবোৰে গেছ বিনিময় আৰু বাষ্পমোচনৰ কাম কৰে।

বাষ্পমোচন প্ৰক্ৰিয়াত পাতৰ পত্ৰৰন্ধৰ মাজেদি পানী বাষ্প হৈ বায়ুমণ্ডলত মিলি যায়। এই প্ৰক্ৰিয়াই শিপাৰ পানী শোষণৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰে আৰু উদ্ভিদৰ শৰীৰ শীতল কৰাতো সহায় কৰে। প্ৰাণীৰ শৰীৰত বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা বিষাক্ত বৰ্জিত পদাৰ্থ নিষ্কাশন কৰা তন্ত্ৰক বৰ্জন তন্ত্ৰ বোলে। মানুহৰ মূল বৰ্জন অংগ হৈছে বৃক্ক। বৃক্কই তেজৰ পৰা ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ চেকি পানী আৰু লৱণৰ সৈতে মূত্ৰ তৈয়াৰ কৰে। ঘামো এটি বৰ্জন পদ্ধতি — ঘামত পানী আৰু নিমখ থাকে। এই প্ৰক্ৰিয়াসমূহে প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ জীৱন সুচল ৰখাত অপৰিহাৰ্য ভূমিকা পালন কৰে।

Summary: Chapter 11 of Class 7 General Science explores the transport systems in both animals and plants. In animals, blood serves as the main transport medium, carrying food, oxygen, and other substances to every cell of the body. Blood is composed of plasma and three types of blood cells: red blood cells (RBC) containing hemoglobin which give blood its red colour and carry oxygen; white blood cells (WBC) that defend the body against germs; and platelets that help blood clot at wound sites. The heart acts as a pump — it sends oxygenated blood through arteries to all body parts and receives deoxygenated blood back through veins. Blood capillaries connect arteries and veins, facilitating exchange of nutrients and gases at the cellular level. In plants, xylem tissue transports water and minerals absorbed by root hair cells upward to leaves, while phloem carries food manufactured in leaves to all parts of the plant. Tiny pores on leaves called stomata (পত্ৰৰন্ধ) regulate gas exchange and release water vapour through transpiration, which in turn creates the suction force that draws water upward from roots. The excretory system removes toxic waste from the body — kidneys filter blood to produce urine, and sweat glands eliminate water and salts through perspiration.

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)

১। মিলোৱা (Match the Following)

‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।

‘ক’ স্তম্ভ	‘খ’ স্তম্ভ
ষ্ট’মাতা (পত্ৰৰন্ধ)	বাষ্পমোচন
জাইলেম	পানী পৰিবহন
চুলি শিপা	পানী শোষণ
ফ্ল’ৱেম	খাদ্য পৰিবহন

উত্তৰঃ

‘ক’ স্তম্ভ	‘খ’ স্তম্ভ
ষ্ট’মাতা (পত্ৰৰন্ধ)	বাষ্পমোচন
জাইলেম	পানী পৰিবহন
চুলি শিপা	পানী শোষণ
ফ্ল’ৱেম	খাদ্য পৰিবহন

২। শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

(ক) হৃদযন্ত্ৰৰ পৰা শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশলৈ তেজ ________ ৰ মাজেদি যায়।

উত্তৰঃ ধমনী।

(খ) হিমোগ্লবিন থকা ৰক্তকোষবোৰক ________ বোলে।

উত্তৰঃ লোহিত ৰক্তকোষ।

(গ) হৃদযন্ত্ৰৰ ছন্দময় সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণক ________ বোলে।

উত্তৰঃ হৃদস্পন্দন।

(ঘ) ধমনী আৰু শিৰাক সংযোগ কৰা বাহিকাবোৰক ________ বোলে।

উত্তৰঃ ৰক্তকেশিকা।

(ঙ) মানুহৰ মূল বৰ্জন অংগ হৈছে ________।

উত্তৰঃ বৃক্ক।

(চ) ঘামত পানী আৰু ________ থাকে।

উত্তৰঃ নিমখ।

(ছ) বৃক্কই তেজৰ পৰা পৃথক কৰা তৰল বৰ্জিত পদাৰ্থক ________ বোলে।

উত্তৰঃ মূত্ৰ।

(জ) উদ্ভিদত শিপাই পানী শোষণৰ শক্তি ________ ৰ পৰা পায়।

উত্তৰঃ বাষ্পমোচন।

৩। শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা (Multiple Choice Questions)

(ক) উদ্ভিদত পানী কোনটো কলাৰ মাধ্যমেদি পৰিবহন হয়?

• (i) ফ্ল’ৱেম কলা
• (ii) জাইলেম কলা
• (iii) পেশী কলা
• (iv) স্নায়ু কলা

উত্তৰঃ (ii) জাইলেম কলা।

(খ) গছ-গছনিৰ শিপাই পানী শোষণ কৰাৰ পৰিমাণ কোন ঠাইত বেছি হয়?

• (i) ছাঁত ৰখা গছৰ
• (ii) পানীত ডুবাই ৰখা গছৰ
• (iii) পাখাৰ বতাহত ৰখা গছৰ
• (iv) কাচৰ পাত্ৰত ৰখা গছৰ

উত্তৰঃ (iii) পাখাৰ বতাহত ৰখা গছৰ। (কাৰণ বতাহত বাষ্পমোচন বেছি হয়, ফলত পানী শোষণৰ হাৰ বাঢ়ে।)

৪। পৰিবহনৰ আৱশ্যকতা কি?

উত্তৰঃ প্ৰাণী বা উদ্ভিদক জীয়াই থাকিবলৈ হ’লে তাৰ প্ৰতিটো কোষলৈ খাদ্য, অক্সিজেন আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় পদাৰ্থ যোগান ধৰিব লাগে আৰু কোষসমূহৰ পৰা উৎপন্ন বিষাক্ত বৰ্জিত পদাৰ্থ আঁতৰাই দিব লাগে। এই কামটো নিজে নিজে হ’ব নোৱাৰে, কাৰণে পৰিবহনৰ আৱশ্যকতা। প্ৰাণীৰ শৰীৰত তেজে খাদ্য আৰু অক্সিজেন কঢ়িয়ায়, আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু মূত্ৰ আদি বৰ্জিত পদাৰ্থ অংগলৈ কঢ়িয়াই আনে। উদ্ভিদত জাইলেম আৰু ফ্ল’ৱেম কলাই যথাক্ৰমে পানী আৰু খাদ্য পৰিবহন কৰে। পৰিবহন নহ’লে কোষসমূহ মৰি যাব আৰু জীৱটো বাচিব নোৱাৰিব।

৫। অণুচক্ৰিকাৰ কাম কি?

উত্তৰঃ অণুচক্ৰিকা (Platelets) হৈছে তেজৰ এটি গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। ইয়াৰ মূল কাম হৈছে শৰীৰৰ কোনো ঠাইত আঘাত লাগি কাটি গ’লে বা খুন্দা লাগিলে ক্ষতস্থানত তেজ গোট মৰাত সহায় কৰা। অণুচক্ৰিকাৰ অভাৱ হ’লে তেজ বন্ধ নহয় আৰু অতিৰিক্ত ৰক্তক্ষৰণৰ ফলত প্ৰাণীৰ মৃত্যুও হ’ব পাৰে। এইদৰে অণুচক্ৰিকাই শৰীৰক ৰক্ষা কৰে।

৬। পত্ৰৰন্ধ কি? ইয়াৰ কাম কি?

উত্তৰঃ পাতৰ পৃষ্ঠত থকা সৰু সৰু ছিদ্ৰবোৰক ষ্ট’মাতা বা পত্ৰৰন্ধ বোলে। প্ৰতিটো পত্ৰৰন্ধ দুটা দ্বাৰকোষ (Guard cells) দ্বাৰা আৱৰি থাকে।

পত্ৰৰন্ধৰ কামসমূহ:

• কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু অক্সিজেনৰ বিনিময় কৰা (গেছ বিনিময়)।
• বাষ্পমোচনৰ মাধ্যমেদি পানী বাষ্প হিচাপে ওলাই যোৱা।
• বাষ্পমোচনৰ ফলত শিপাৰ পানী শোষণৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰা।

৭। বাষ্পমোচন কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ পাতৰ পত্ৰৰন্ধৰ মাজেদি পানী বাষ্প হৈ বায়ুমণ্ডলত মিলি যোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে বাষ্পমোচন বোলে।

বাষ্পমোচনৰ গুৰুত্ব:

• বাষ্পমোচনৰ ফলত উদ্ভিদৰ পাতত এটি টান বা শূন্যতা সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলত শিপাই মাটিৰ পৰা পানী শোষণ কৰিবলৈ অধিক সক্ষম হয়।
• ই উদ্ভিদৰ শৰীৰ শীতল কৰাত সহায় কৰে।
• পানী মাটিৰ পৰা পাতলৈ যোৱাৰ প্ৰধান চালিকাশক্তি হৈছে বাষ্পমোচন।

৮। তেজৰ উপাদানসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ তেজৰ উপাদানসমূহ হৈছে:

• প্লাজমা: তেজৰ তৰল অংশ; ই হালধীয়া ৰঙৰ। প্লাজমাত পানী, খাদ্য পদাৰ্থ, হৰমোন আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থ দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে।
• লোহিত ৰক্তকোষ (RBC): হিমোগ্লবিন থকা ৰক্তকোষ; ই অক্সিজেন কঢ়িয়ায় আৰু তেজৰ ৰং ৰঙা কৰে।
• শ্বেত ৰক্তকোষ (WBC): শৰীৰক ৰোগজীৱাণু আৰু বাহিৰৰ শত্ৰুৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
• অণুচক্ৰিকা (Platelets): ক্ষতস্থানত তেজ গোট মৰাত সহায় কৰে।

৯। শৰীৰৰ সকলো অংগকে তেজৰ কি প্ৰয়োজন?

উত্তৰঃ শৰীৰৰ সকলো অংশতে কোষ থাকে। এই কোষসমূহৰ জীৱনধাৰণৰ বাবে অক্সিজেন আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ প্ৰয়োজন। তেজে এই অক্সিজেন আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ কঢ়িয়াই কোষলৈ যায়। তেজে আকৌ কোষৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ ফলত উৎপন্ন কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু অন্যান্য বৰ্জিত পদাৰ্থবোৰ কঢ়িয়াই বৰ্জন অংগলৈ নিয়ে। এইদৰে তেজ পৰিবহন মাধ্যম হিচাপে শৰীৰৰ সকলো অংগৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।

১০। তেজৰ ৰং ৰঙা কিয়?

উত্তৰঃ তেজত লোহিত ৰক্তকোষ (Red Blood Cells) থাকে। এই লোহিত ৰক্তকোষত হিমোগ্লবিন নামৰ এটি ৰঙা ৰঞ্জক পদাৰ্থ থাকে। হিমোগ্লবিন লো (Iron) আৰু প্ৰটিনৰ সংযোগত তৈয়াৰ। হিমোগ্লবিনৰ ৰং ৰঙা হোৱাৰ বাবে তেজৰ ৰং ৰঙা দেখা যায়। এই হিমোগ্লবিনেই ফুচফুচৰ পৰা অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰি শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশলৈ কঢ়িয়ায়।

১১। হৃদযন্ত্ৰৰ কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ হৃদযন্ত্ৰ তেজৰ ভড়াল স্বৰূপ। এই অংগটো নিৰন্তৰ সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণ কৰি তেজ সঞ্চালন কৰি থাকে। হৃদযন্ত্ৰৰ কাৰ্যাৱলী তলত বৰ্ণনা কৰা হ’ল:

• হৃদযন্ত্ৰই সংকোচিত হ’লে শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশলৈ ধমনীৰ মাজেদি অক্সিজেনযুক্ত তেজ পাঠায়।
• শৰীৰৰ সকলো অংশৰ কোষত অক্সিজেন আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ যোগান ধৰাৰ পিছত শিৰাৰ মাজেদি কাৰ্বন ডাই অক্সাইডযুক্ত তেজ ঘূৰাই হৃদযন্ত্ৰলৈ আনে।
• এই তেজ পুনৰ ফুচফুচলৈ যায় য’ত কাৰ্বন ডাই অক্সাইড এৰি অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰে।
• এই সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণ ক্ৰিয়াকে হৃদস্পন্দন বোলে। প্ৰতি মিনিটত এজন স্বাস্থ্যৱান প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ হৃদস্পন্দন ৭২ বাৰ হয়।

১২। শৰীৰৰ পৰা বৰ্জিত পদাৰ্থ নিষ্কাশনৰ আৱশ্যকতা কি?

উত্তৰঃ বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ ফলত শৰীৰত কাৰ্বন ডাই অক্সাইড, ইউৰিয়া, অতিৰিক্ত লৱণ আদি বিষাক্ত বৰ্জিত পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়। এই পদাৰ্থবোৰ শৰীৰত জমা হ’লে কোষ ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব, বিভিন্ন ৰোগ হ’ব আৰু মৃত্যুও হ’ব পাৰে। সেয়েহে শৰীৰ সুস্থ ৰাখিবলৈ এই বিষাক্ত পদাৰ্থবোৰ নিয়মিতভাৱে শৰীৰৰ পৰা নিষ্কাশন কৰা অতি আৱশ্যকীয়। মানুহৰ বৰ্জন অংগসমূহ হৈছে বৃক্ক (মূত্ৰৰ জৰিয়তে), ত্বক (ঘামৰ জৰিয়তে) আৰু ফুচফুচ (কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ জৰিয়তে)।

১৩। বৰ্জন তন্ত্ৰৰ এখন চিত্ৰ আঁকি অংগসমূহৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ মানুহৰ বৰ্জন তন্ত্ৰত তলৰ অংগসমূহ থাকে:

• বৃক্ক (Kidney): দুটা বৃক্ক থাকে। তেজ ছাঁকি মূত্ৰ তৈয়াৰ কৰে।
• মূত্ৰনালী (Ureter): বৃক্কৰ পৰা মূত্ৰাশয়লৈ মূত্ৰ নিয়া নলী।
• মূত্ৰাশয় (Urinary Bladder): মূত্ৰ সংগ্ৰহ কৰি ৰখা থলী।
• মূত্ৰপথ (Urethra): মূত্ৰাশয়ৰ পৰা শৰীৰৰ বাহিৰলৈ মূত্ৰ নিয়া নলী।

(নোট: পাঠ্যপুথিৰ বৰ্জন তন্ত্ৰৰ চিত্ৰ দেখুৱাই বৃক্ক, মূত্ৰনালী, মূত্ৰাশয় আৰু মূত্ৰপথৰ নাম লিখিব লাগিব।)

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১। ধমনী আৰু শিৰাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

ধমনী (Artery)	শিৰা (Vein)
হৃদযন্ত্ৰৰ পৰা শৰীৰৰ অংশলৈ তেজ নিয়ে।	শৰীৰৰ অংশৰ পৰা হৃদযন্ত্ৰলৈ তেজ আনে।
অধিকাংশ ধমনীয়ে অক্সিজেনযুক্ত তেজ বহন কৰে।	অধিকাংশ শিৰায়ে কাৰ্বন ডাই অক্সাইডযুক্ত তেজ বহন কৰে।
বেৰ ডাঠ আৰু মাংসপেশীযুক্ত।	বেৰ পাতল।
ভালব নাথাকে (ফুলমণি ধমনী বাদে)।	ভালব থাকে যি তেজ বিপৰীত দিশে যোৱাত বাধা দিয়ে।
গভীৰত থাকে।	ছালৰ ওচৰত দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ২। জাইলেম আৰু ফ্ল’ৱেমৰ পাৰ্থক্য লিখা।

জাইলেম (Xylem)	ফ্ল’ৱেম (Phloem)
পানী আৰু খনিজ লৱণ পৰিবহন কৰে।	পাতত প্ৰস্তুত হোৱা খাদ্য (গ্লুক’জ) পৰিবহন কৰে।
শিপাৰ পৰা পাতলৈ কেৱল ওপৰমুখে পৰিবহন হয়।	পাতৰ পৰা উদ্ভিদৰ সকলো অংশলৈ দুয়োদিশে পৰিবহন হয়।
মৃত কোষেৰে তৈয়াৰ।	জীৱিত কোষেৰে তৈয়াৰ।

প্ৰশ্ন ৩। লোহিত ৰক্তকোষ আৰু শ্বেত ৰক্তকোষৰ পাৰ্থক্য লিখা।

লোহিত ৰক্তকোষ (RBC)	শ্বেত ৰক্তকোষ (WBC)
হিমোগ্লবিন থাকে।	হিমোগ্লবিন নাথাকে।
ৰঙা বৰণৰ।	বৰণহীন।
অক্সিজেন পৰিবহন কৰে।	ৰোগজীৱাণু ধ্বংস কৰে।
পৰিপক্ব অৱস্থাত কোষকেন্দ্ৰ নাথাকে।	কোষকেন্দ্ৰ থাকে।
সংখ্যা বেছি।	সংখ্যা কম।

প্ৰশ্ন ৪। উদ্ভিদত পানী শিপাৰ পৰা পাতলৈ কেনেকৈ যায় বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ উদ্ভিদত পানী পৰিবহনৰ প্ৰক্ৰিয়াটো তলত দিয়া পদক্ষেপত হয়:

• পদক্ষেপ ১: শিপাৰ মূল বিন্দুত চুলি শিপা থাকে। এই চুলি শিপাই মাটিৰ পৰা অসমস্ৰাৱণ প্ৰক্ৰিয়াত পানী শোষণ কৰে।
• পদক্ষেপ ২: শিপাৰ চুলি শিপাৰ পৰা পানী শিপাৰ ভিতৰত থকা জাইলেম কলালৈ প্ৰবেশ কৰে।
• পদক্ষেপ ৩: জাইলেম কলাৰ নলীসমূহৰ মাজেদি পানী কাণ্ড হৈ পাতলৈ ওপৰমুখে উঠি যায়।
• পদক্ষেপ ৪: পাতৰ পত্ৰৰন্ধৰ মাজেদি বাষ্পমোচনৰ ফলত পানী বাষ্প হৈ বাহিৰ যায়। এই বাষ্পমোচনে পানীক ওপৰলৈ টানি অনা মূল শক্তি যোগায়।

প্ৰশ্ন ৫। চমুকৈ লিখা: বৰ্জন তন্ত্ৰ

উত্তৰঃ শৰীৰৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ ফলত উৎপন্ন অৱাঞ্চিত আৰু বিষাক্ত পদাৰ্থসমূহ শৰীৰৰ পৰা নিষ্কাশন কৰাৰ ব্যৱস্থাকে বৰ্জন তন্ত্ৰ বোলে। মানুহৰ বৰ্জন তন্ত্ৰৰ মূল অংগ হৈছে বৃক্ক। বৃক্কই তেজৰ পৰা ইউৰিয়া, অতিৰিক্ত লৱণ আৰু পানী ছাঁকি মূত্ৰ তৈয়াৰ কৰে। মূত্ৰ মূত্ৰনালীৰ মাজেদি মূত্ৰাশয়ত জমা হয় আৰু মূত্ৰপথেৰে শৰীৰৰ বাহিৰ হয়। ত্বকৰ ঘামগ্ৰন্থিয়েও পানী আৰু নিমখ ঘামৰ মাধ্যমেদি বাহিৰ কৰে। ফুচফুচে কাৰ্বন ডাই অক্সাইড নিষ্কাশন কৰে।

প্ৰশ্ন ৬। হৃদস্পন্দন কি? প্ৰতি মিনিটত স্বাভাৱিক হৃদস্পন্দনৰ হাৰ কিমান?

উত্তৰঃ হৃদযন্ত্ৰৰ ছন্দময় সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণ ক্ৰিয়াকে হৃদস্পন্দন বোলে। প্ৰতিটো হৃদস্পন্দনত হৃদযন্ত্ৰই তেজ পাম্প কৰে। এজন স্বাস্থ্যৱান প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ প্ৰতি মিনিটত প্ৰায় ৭২ বাৰ হৃদস্পন্দন হয়। শিশুৰ ক্ষেত্ৰত হৃদস্পন্দনৰ হাৰ বেছি হয় (প্ৰতি মিনিটত ৮০–১০০ বাৰ)। ব্যায়াম কৰা সময়ত হৃদস্পন্দনৰ হাৰ বাঢ়ে, জিৰণি লোৱা সময়ত কমে।

প্ৰশ্ন ৭। ৰক্তকেশিকা কি? ইয়াৰ কাম কি?

উত্তৰঃ ধমনী আৰু শিৰাক সংযোগ কৰা অতি সৰু সৰু বাহিকাবোৰক ৰক্তকেশিকা (Blood Capillaries) বোলে। ৰক্তকেশিকাৰ বেৰ মাত্ৰ এটি কোষৰ স্তৰেৰে তৈয়াৰ, সেয়েহে ই অতি পাতল।

ৰক্তকেশিকাৰ কাম:

• তেজৰ পৰা অক্সিজেন আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ কোষলৈ যাবলৈ সুবিধা দিয়ে।
• কোষৰ পৰা কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থ তেজলৈ আহিবলৈ সুবিধা দিয়ে।
• ধমনী আৰু শিৰাক সংযোগ কৰে।

প্ৰশ্ন ৮। উদ্ভিদত খাদ্য পৰিবহন কেনেকৈ হয়?

উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ পাতত সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা গ্লুক’জ খাদ্য প্ৰস্তুত হয়। এই খাদ্য উদ্ভিদৰ সকলো অংশলৈ পাঠাবলৈ ফ্ল’ৱেম কলাৰ সহায় লোৱা হয়। ফ্ল’ৱেম কলাই পাতত প্ৰস্তুত হোৱা খাদ্য শিপা, কাণ্ড, ফুল, ফল আদি সকলো অংশলৈ পৰিবহন কৰে। ফ্ল’ৱেমৰ মাজেদি খাদ্য দুয়োদিশে — ওপৰৰ পৰা তললৈ আৰু তলৰ পৰা ওপৰলৈ — পৰিবহন হ’ব পাৰে।