সাৰাংশ: শ্বাস-প্ৰশ্বাস হৈছে এনে এটা জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা জীৱদেহত খাদ্যৰ পৰা শক্তি মুক্ত হয়। সকলো জীৱ — উদ্ভিদ হওক বা প্ৰাণী — শক্তি উৎপাদনৰ বাবে শ্বসন ক্ৰিয়া চলায়। শ্বসনত গ্লুক’জ (চেনি) ভাঙি শক্তি, কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড আৰু পানী উৎপন্ন হয়। অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত হোৱা শ্বসনক বায়বীয় শ্বসন (Aerobic Respiration) আৰু অক্সিজেনৰ অবিহনে হোৱা শ্বসনক অবায়বীয় শ্বসন (Anaerobic Respiration) বোলে। ইষ্ট আৰু কিছুমান বেক্টেৰিয়াই অক্সিজেন নোহোৱাকৈও জীয়াই থাকে আৰু অবায়বীয় শ্বসন চলায় — ইয়াত এলক’হল আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড উৎপন্ন হয়। গধুৰ ব্যায়ামৰ সময়ত আমাৰ পেশীকোষত অবায়বীয় শ্বসন ঘটে আৰু লেকটিক এছিড জমা হোৱাৰ ফলত সিৰামূৰি ধৰে।
বিভিন্ন জীৱই বিভিন্ন শ্বসন অংগ ব্যৱহাৰ কৰে। মানুহে হাঁওফাঁওৰ দ্বাৰা উশাহ-নিশাহ লয়। নাকৰ নোমে ধূলিকণা চেকি ৰাখে। উশাহৰ সময়ত মধ্যচ্ছদা (Diaphragm) তললৈ যায় আৰু বক্ষগহ্বৰ (Chest Cavity) প্ৰসাৰিত হয়, ফলত বায়ু হাঁওফাঁওলৈ সোমাই আহে। নিশাহৰ সময়ত মধ্যচ্ছদা ওপৰলৈ উঠে আৰু বায়ু বাহিৰলৈ ওলাই যায়। স্বাভাৱিক অৱস্থাত প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহ এজনে প্ৰতি মিনিটত ১৫–১৮ বাৰ উশাহ-নিশাহ লয়। ব্যায়াম কৰাৰ সময়ত এই হাৰ বাঢ়ি যায়। মাছে গিল্লাৰ (Gills) দ্বাৰা পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন শোষণ কৰে। পঁইতাচোৰা (Cockroach) জাতীয় পোকে ছিদ্ৰৰ (Spiracles) যোগেদি বায়ু শ্বাসনলী (Trachea) ত প্ৰৱেশ কৰায়। কেঁচু (Earthworm) চৰ্মৰ (Skin) যোগেদি উশাহ-নিশাহ লয়। ভেকুলীয়ে চৰ্ম আৰু হাঁওফাঁও উভয়ৰ দ্বাৰা শ্বসন কৰে। উদ্ভিদে পাতৰ ষ্টমাটা (Stomata) আৰু কাণ্ডৰ লেণ্টিচেল (Lenticels) ৰ যোগেদি গেছ বিনিময় কৰে।
শ্বসন ক্ৰিয়াত আমি অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰো আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড ত্যাগ কৰো। পাহাৰৰ উচ্চ স্থানত বায়ুমণ্ডলীয় অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কম থাকে। সেয়েহে পৰ্বতাৰোহীসকলে সিলিণ্ডাৰত কৃত্ৰিম অক্সিজেন কঢ়িয়াই লৈ যায়। উদ্ভিদে দিনত সালোকসংশ্লেষণ আৰু শ্বসন উভয় প্ৰক্ৰিয়াই চলায়; কিন্তু ৰাতি কেৱল শ্বসনহে চলে।
Summary: Respiration is a vital biological process by which living organisms break down food (glucose) to release energy required for all life activities. All living things — plants and animals — carry out respiration. When food is broken down in the presence of oxygen, the process is called aerobic respiration, which produces carbon dioxide, water, and a large amount of energy. When respiration occurs without oxygen, it is called anaerobic respiration; this produces carbon dioxide, alcohol (or lactic acid), and a small amount of energy. Yeast carries out anaerobic respiration, producing alcohol — a fact used in bread-making and brewing. During heavy exercise, muscle cells respire anaerobically and produce lactic acid, causing cramps. Different organisms have different respiratory organs: humans and most mammals use lungs; fish use gills; insects use spiracles and tracheae; earthworms breathe through moist skin; frogs use both skin and lungs; and plants exchange gases through stomata in leaves and lenticels in stems. In humans, the diaphragm and rib cage play key roles in breathing — the chest cavity expands during inhalation and contracts during exhalation. A healthy adult breathes 15–18 times per minute at rest, but this rate increases during physical activity. Mountain climbers carry oxygen cylinders because oxygen levels at high altitudes are insufficient for normal respiration.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions)
১। দৌৰ প্ৰতিযোগিতাৰ শেষত এজন দৌৰবিদে সাধাৰণতকৈ বেছি আৰু গভীৰভাৱে কিয় উশাহ-নিশাহ লয়?
উত্তৰঃ দৌৰৰ সময়ত শৰীৰৰ অধিক পেশী সক্ৰিয় হয় আৰু বেছি পৰিমাণৰ শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। এই শক্তি উৎপন্ন কৰিবৰ বাবে বেছি পৰিমাণে গ্লুক’জৰ জাৰণ ঘটিব লাগে, যাৰ বাবে বেছি অক্সিজেনৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু বেছি কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড উৎপন্ন হয়। সেয়েহে দৌৰবিদে প্ৰতিযোগিতাৰ শেষত সাধাৰণতকৈ বেছি আৰু গভীৰভাৱে উশাহ-নিশাহ লয় যাতে অতিৰিক্ত অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰিব পাৰে আৰু অতিৰিক্ত কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড শৰীৰৰ পৰা বাহিৰ কৰিব পাৰে।
২। বায়বীয় আৰু অবায়বীয় শ্বসনৰ মাজৰ সাদৃশ্য আৰু পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
সাদৃশ্য (Similarities):
- দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াতে গ্লুক’জৰ ভাঙন ঘটে।
- দুয়োটাতে কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড উৎপন্ন হয়।
- দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াতে শক্তি মুক্ত হয়।
- দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াই জীৱকোষত সংঘটিত হয়।
পাৰ্থক্য (Differences):
| বায়বীয় শ্বসন (Aerobic Respiration) | অবায়বীয় শ্বসন (Anaerobic Respiration) |
|---|---|
| অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত হয়। | অক্সিজেনৰ অবিহনে হয়। |
| গ্লুক’জৰ সম্পূৰ্ণ জাৰণ হয়। | গ্লুক’জৰ আংশিক ভাঙন হয়। |
| কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড আৰু পানী উৎপন্ন হয়। | কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড আৰু এলক’হল বা লেকটিক এছিড উৎপন্ন হয়। |
| বেছি পৰিমাণৰ শক্তি উৎপন্ন হয়। | কম পৰিমাণৰ শক্তি উৎপন্ন হয়। |
| উচ্চ শ্ৰেণীৰ জীৱত সাধাৰণতঃ ঘটে। | ইষ্ট, কিছুমান বেক্টেৰিয়া আৰু ব্যায়ামৰ সময়ত পেশীকোষত ঘটে। |
৩। ধূলিকণাযুক্ত বায়ু উশাহত লোৱাৰ সময়ত হাঁচি কিয় আহে?
উত্তৰঃ আমি উশাহ লওঁতে নাকৰ ভিতৰত থকা সূক্ষ্ম নোমবোৰে ধূলিকণা আৰু অন্য ক্ষুদ্র কণাবোৰ ছেকি আটকাই ৰাখে। কিন্তু যেতিয়া এই কণাবোৰ নোমৰ ছাঁকনি পাৰ হৈ নাসাগহ্বৰৰ ভিতৰৰ আৱৰণখন স্পৰ্শ কৰে, তেতিয়া সেই আৱৰণখন খজুৱতি লাগি উত্তেজিত হয়। এই উত্তেজনাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া স্বৰূপে আমাৰ শৰীৰে এক জোৰালো বায়ুপ্ৰৱাহ নাকৰ মাজেৰে বাহিৰলৈ পঠিয়ায় যাক হাঁচি বোলে। হাঁচিৰ দ্বাৰা নাকৰ ভিতৰৰ বিদেশী কণাবোৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহে আৰু হাঁওফাঁও সুৰক্ষিত হয়।
৪। তলৰ পৰীক্ষাটোৰ ফলাফল কি হ’ব বুলি আশা কৰা হয় আৰু কিয়?
উত্তৰঃ পৰীক্ষাটোত তিনিটা পৰীক্ষানলী লোৱা হয় — ‘ক’ নলীত কেৱল এটা শামুক (Snail), ‘খ’ নলীত কেৱল এটা জলজ উদ্ভিদ আৰু ‘গ’ নলীত শামুক আৰু উদ্ভিদ উভয়। প্ৰত্যেক নলীতে পানীত মিহলি চূণৰ দ্ৰৱণ (Lime Water) যোগ দিয়া হয়। প্ৰতিটো নলী ভালকৈ বন্ধ কৰি সূৰ্যৰ পোহৰত ৰখা হয়।
ফলাফল আৰু কাৰণ:
- ‘ক’ নলী (কেৱল শামুক): চূণৰ পানী সৰ্বাধিক ডাঠ বা মলীয়া হ’ব, কাৰণ শামুকে কেৱল শ্বসনৰ ফলত কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড নিৰ্গত কৰে।
- ‘খ’ নলী (কেৱল উদ্ভিদ): চূণৰ পানী কম মলীয়া হ’ব, কাৰণ উদ্ভিদে সালোকসংশ্লেষণত কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড গ্ৰহণ কৰে, যদিও শ্বসনত কিছু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড উৎপন্ন হয়।
- ‘গ’ নলী (শামুক + উদ্ভিদ): চূণৰ পানী মাজামজিয়া মলীয়া হ’ব, কাৰণ শামুকে নিৰ্গত কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড উদ্ভিদে সালোকসংশ্লেষণত ব্যৱহাৰ কৰে।
৫। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা (MCQ)
(ক) পঁইতাচোৰাৰ শৰীৰত বায়ু কোনটো অংগৰ যোগেদি প্ৰৱেশ কৰে?
(i) ছালৰ যোগেদি (ii) গিল্লাৰ যোগেদি (iii) ছিদ্ৰৰ (Spiracles) যোগেদি (iv) হাঁওফাঁওৰ যোগেদি
উত্তৰঃ (iii) ছিদ্ৰৰ (Spiracles) যোগেদি।
(খ) গধুৰ ব্যায়ামৰ সময়ত আমাৰ ভৰিত সিৰামূৰি কিয় ধৰে?
(i) অক্সিজেন জমা হয় (ii) লেকটিক এছিড জমা হয় (iii) গ্লুক’জ জমা হয় (iv) কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড জমা হয়
উত্তৰঃ (ii) লেকটিক এছিড জমা হয়। গধুৰ ব্যায়ামৰ সময়ত পেশীকোষত অক্সিজেনৰ যোগান পৰ্যাপ্ত নহয়, ফলত অবায়বীয় শ্বসন ঘটে আৰু লেকটিক এছিড জমা হয় যাৰ বাবে সিৰামূৰি ধৰে।
(গ) প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহ এজনৰ স্বাভাৱিক উশাহ-নিশাহৰ হাৰ কিমান?
(i) ৫–১০ বাৰ/মিনিট (ii) ১৫–১৮ বাৰ/মিনিট (iii) ২০–২৫ বাৰ/মিনিট (iv) ৩০–৩৫ বাৰ/মিনিট
উত্তৰঃ (ii) ১৫–১৮ বাৰ/মিনিট।
(ঘ) নিশাহৰ সময়ত কামিহাড়বোৰ কোনফালে গতি কৰে?
(i) ওপৰফালে (ii) তলফালে (iii) বাহিৰফালে (iv) ভিতৰফালে
উত্তৰঃ (iv) তলফালে আৰু ভিতৰফালে। নিশাহৰ সময়ত কামিহাড়বোৰ তললৈ আৰু ভিতৰফালে গতি কৰে, ফলত বক্ষগহ্বৰৰ আকাৰ সৰু হয় আৰু বায়ু বাহিৰলৈ ওলাই যায়।
৬। তলত দিয়া স্তম্ভ দুটা মিলোৱা।
‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| ইষ্ট (Yeast) | এলক’হল |
| মধ্যচ্ছদা (Diaphragm) | বক্ষগহ্বৰ |
| চৰ্ম (Skin) | কেঁচু (Earthworm) |
| পাত (Leaf) | ষ্টমাটা (Stomata) |
| মাছ (Fish) | গিল্লা (Gills) |
| ভেকুলী (Frog) | হাঁওফাঁও আৰু চৰ্ম |
৭। সত্য নে অসত্য লিখা।
(i) ব্যায়ামৰ সময়ত কোনো ব্যক্তিৰ উশাহ-নিশাহৰ হাৰ কমি যায়।
উত্তৰঃ অসত্য। ব্যায়ামৰ সময়ত অধিক অক্সিজেনৰ প্ৰয়োজন হোৱা হেতু উশাহ-নিশাহৰ হাৰ বাঢ়ে।
(ii) উদ্ভিদে দিনৰ বেলা কেৱল সালোকসংশ্লেষণহে কৰে, শ্বসন নকৰে।
উত্তৰঃ অসত্য। উদ্ভিদে দিনে-ৰাতিয়ে সকলো সময়তে শ্বসন কৰে। দিনত সালোকসংশ্লেষণৰ হাৰ শ্বসনতকৈ বেছি হোৱাৰ ফলত মুঠ প্ৰভাৱত CO₂ গ্ৰহণ হোৱা দেখা যায়।
(iii) ভেকুলীয়ে কেৱল হাঁওফাঁওৰ যোগেদিহে উশাহ-নিশাহ লয়।
উত্তৰঃ অসত্য। ভেকুলীয়ে হাঁওফাঁও আৰু চৰ্ম উভয়ৰে দ্বাৰা উশাহ-নিশাহ লয়।
(iv) মাছে হাঁওফাঁওৰ সহায়ত উশাহ-নিশাহ লয়।
উত্তৰঃ অসত্য। মাছে গিল্লাৰ সহায়ত পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰে।
(v) উশাহ লওঁতে বক্ষগহ্বৰৰ আকাৰ বাঢ়ে।
উত্তৰঃ সত্য। উশাহ লওঁতে মধ্যচ্ছদা তললৈ আৰু কামিহাড়বোৰ বাহিৰফালে গতি কৰে, ফলত বক্ষগহ্বৰ প্ৰসাৰিত হয় আৰু বায়ু হাঁওফাঁওলৈ সোমাই আহে।
৮। শব্দ-বিভ্ৰাট (Word Search) — তলৰ ৰহস্যজনক শব্দবোৰ বিচাৰি উলিওৱা।
উত্তৰঃ শব্দ-বিভ্ৰাটত লুকাই থকা শ্বসন-সম্পৰ্কীয় শব্দবোৰ হৈছে:
- TRACHEA — পোকপতংগৰ শ্বাসনলী
- RIBS — কামিহাড় (বক্ষগহ্বৰ ৰক্ষা কৰে)
- DIAPHRAGM — মধ্যচ্ছদা
- STOMATA — উদ্ভিদৰ পাতত গেছ বিনিময়ৰ ছিদ্ৰ
- SPIRACLES — পোকপতংগৰ শৰীৰত থকা ছিদ্ৰ
- LUNGS — হাঁওফাঁও (মানুহৰ শ্বসন অংগ)
- NOSTRILS — নাকৰ ফুটা
- YEAST — ইষ্ট (অবায়বীয় শ্বসন কৰা জীৱ)
- GILLS — মাছৰ শ্বসন অংগ
৯। পৰ্বতাৰোহীসকলে অক্সিজেন সিলিণ্ডাৰ কিয় কঢ়িয়াই লৈ যায়?
উত্তৰঃ সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ৫ কিলোমিটাৰ বা তাতোকৈ বেছি উচ্চতাত বায়ুমণ্ডলীয় অক্সিজেনৰ ঘনত্ব সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ তুলনাত বহুত কম হয়। মানুহৰ স্বাভাৱিক উশাহ-নিশাহত পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ অক্সিজেন পাব নোৱাৰি কাৰণে উচ্চ উচ্চতাত শ্বাসকষ্ট হয়। সেয়েহে পৰ্বতাৰোহীসকলে কৃত্ৰিম অক্সিজেন সিলিণ্ডাৰ কঢ়িয়াই লৈ যায় যাতে তেওঁলোকৰ শৰীৰৰ শ্বসন ক্ৰিয়া সুচাৰুৰূপে চলিব পাৰে আৰু পৰ্যাপ্ত শক্তি উৎপন্ন হ’ব পাৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১। শ্বসন কাক বোলে? ই কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ যি জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াত কোষৰ ভিতৰত খাদ্য (গ্লুক’জ) ভাঙি শক্তি মুক্ত কৰা হয় তাক শ্বসন বোলে। শ্বসনৰ সমীকৰণ: গ্লুক’জ + অক্সিজেন → কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড + পানী + শক্তি। শ্বসন প্ৰয়োজনীয় কাৰণ ইয়াৰ দ্বাৰা উৎপন্ন শক্তি জীৱৰ সকলো জীৱনীয় কাৰ্য — গতি, বৃদ্ধি, পাচন, প্ৰজনন — পৰিচালনা কৰে।
প্ৰশ্ন ২। বায়বীয় শ্বসন কাক বোলে? ইয়াত কি উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত গ্লুক’জ সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি শক্তি উৎপন্ন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক বায়বীয় শ্বসন (Aerobic Respiration) বোলে। ইয়াত কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, পানী আৰু প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ শক্তি উৎপন্ন হয়। মানুহ, গৰু, মাছ আদি উচ্চ শ্ৰেণীৰ জীৱত মূলতঃ বায়বীয় শ্বসন ঘটে।
প্ৰশ্ন ৩। ইষ্ট কি? ই কোন ধৰণৰ শ্বসন চলায় আৰু কি উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ ইষ্ট হৈছে এক প্ৰকাৰৰ এককোষী ভেঁকুৰ জাতীয় জীৱ। ইষ্টে অবায়বীয় শ্বসন চলায়, অৰ্থাৎ অক্সিজেনৰ অবিহনে গ্লুক’জ ভাঙি শক্তি উৎপন্ন কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত এলক’হল আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড উৎপন্ন হয়। ইষ্টৰ এই গুণক পাউৰুটি আৰু কেক তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। মানুহৰ উশাহ-নিশাহ প্ৰক্ৰিয়াত মধ্যচ্ছদাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ মধ্যচ্ছদা (Diaphragm) হৈছে বক্ষগহ্বৰৰ তলৰ ডাঙৰ পেশীযুক্ত আৱৰণ। উশাহৰ সময়ত মধ্যচ্ছদা সমতল হৈ তললৈ যায় আৰু বক্ষগহ্বৰ প্ৰসাৰিত হয়, ফলত বায়ু হাঁওফাঁওলৈ সোমাই আহে। নিশাহৰ সময়ত মধ্যচ্ছদা ওপৰলৈ উঠি গম্বুজৰ আকাৰ লয়, বক্ষগহ্বৰ সংকুচিত হয় আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইডযুক্ত বায়ু বাহিৰলৈ ওলাই যায়।
প্ৰশ্ন ৫। উদ্ভিদে কেনেকৈ গেছ বিনিময় কৰে?
উত্তৰঃ উদ্ভিদে পাতৰ তলফালে থকা ক্ষুদ্ৰ ছিদ্ৰ ষ্টমাটাৰ (Stomata) যোগেদি গেছ বিনিময় কৰে। দিনত সালোকসংশ্লেষণৰ বাবে কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড গ্ৰহণ কৰে আৰু অক্সিজেন নিৰ্গত কৰে। ৰাতি আৰু দিনৰ যিকোনো সময়তে শ্বসনত অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰি কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড নিৰ্গত কৰে। কাণ্ডত লেণ্টিচেল (Lenticels) নামৰ ছিদ্ৰৰ যোগেদিও গেছ বিনিময় হয়।
প্ৰশ্ন ৬। কেঁচুৱে কেনেকৈ শ্বসন কৰে? ইয়াৰ বাবে কি চৰ্ত আৱশ্যক?
উত্তৰঃ কেঁচুৰ কোনো বিশেষ শ্বসন অংগ নাই। কেঁচুৱে তাৰ ভিজা আৰু পাতল চৰ্মৰ মাজেদি অক্সিজেন শোষণ কৰে আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড নিৰ্গত কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে কেঁচুৰ চৰ্ম সদায় আৰ্দ্ৰ বা তিতা হৈ থাকিব লাগে। সেয়েহে কেঁচু সিক্ত মাটিত বা বৰষুণৰ পিছত মাটিৰ ওপৰলৈ উঠি আহে।
প্ৰশ্ন ৭। শ্বসন আৰু দহনৰ (Burning) মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
| শ্বসন (Respiration) | দহন (Burning/Combustion) |
|---|---|
| জীৱকোষত ঘটে। | জীৱিত কোষৰ বাহিৰত ঘটে। |
| নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰক্ৰিয়া, ধীৰে ধীৰে শক্তি মুক্ত হয়। | দ্ৰুত প্ৰক্ৰিয়া, একেলগে প্ৰচুৰ শক্তি মুক্ত হয়। |
| উৎসেচক (Enzymes) ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। | উৎসেচকৰ প্ৰয়োজন নাই। |
| শৰীৰৰ তাপমাত্ৰাত ঘটে। | উচ্চ তাপমাত্ৰাৰ প্ৰয়োজন হয়। |
| শক্তি পোনপটীয়াকৈ কোষে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। | শক্তি মূলতঃ তাপ আৰু পোহৰ হিচাপে নিৰ্গত হয়। |
প্ৰশ্ন ৮। বায়বীয় আৰু অবায়বীয় শ্বসনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তলৰ সমীকৰণবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ
বায়বীয় শ্বসন:
গ্লুক’জ + অক্সিজেন → কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড + পানী + শক্তি (প্ৰচুৰ)
C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + শক্তি
অবায়বীয় শ্বসন (ইষ্টত):
গ্লুক’জ → এলক’হল + কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড + শক্তি (কম)
C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂ + শক্তি
অবায়বীয় শ্বসন (পেশীকোষত):
গ্লুক’জ → লেকটিক এছিড + শক্তি (কম)