সাৰাংশ: উদ্ভিদৰ পৰিপুষ্টি অধ্যায়ত সেউজীয়া উদ্ভিদে কিদৰে নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে তাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। সকলো জীৱই জীয়াই থাকিবলৈ খাদ্যৰ প্ৰয়োজন। খাদ্যই জীৱক শক্তি যোগায়, শৰীৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বঢ়ায়। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰ, পানী আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ সহায়ত সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে নিজৰ খাদ্য নিজে তৈয়াৰ কৰিব পাৰে বাবে সেউজীয়া উদ্ভিদক স্বপোষী জীৱ বোলা হয়।
জীৱৰ পৰিপুষ্টি পদ্ধতিক দুটা মূল ভাগত ভগোৱা হয়— স্বপোষী পৰিপুষ্টি আৰু পৰপোষী পৰিপুষ্টি। সেউজীয়া উদ্ভিদ স্বপোষী। পৰপোষী জীৱ আকৌ পৰজীৱী, মৃতজীৱী আৰু কীটাহাৰী— এই তিনি ভাগত বিভক্ত। পৰজীৱী উদ্ভিদ (যেনে অমৰলতা) জীৱিত পোষকৰ পৰা পুষ্টি শোষণ কৰে। মৃতজীৱী (যেনে কাঠফুলা) মৰা বা পচা বস্তুৰ পৰা পুষ্টি গ্ৰহণ কৰে। কীটাহাৰী উদ্ভিদ (যেনে কলচী উদ্ভিদ) কীট-পতংগ ধৰি পুষ্টি লাভ কৰে। ঘাঁহেইজাতীয় উদ্ভিদত পোৱা যোৱা বেক্টেৰিয়াই বায়ুৰ নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰে।
সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত সেউজীয়া উদ্ভিদৰ পাতত থকা পত্ৰহৰিতে (ক্লৰ’ফিল) সূৰ্যৰ পোহৰৰ শক্তি শোষণ কৰে। উদ্ভিদৰ শিপাই মাটিৰ পৰা পানী আৰু খনিজ লৱণ শোষণ কৰে। পাতত থকা পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ জৰিয়তে পাতে বায়ুৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড + পানী + সূৰ্যৰ পোহৰ (পত্ৰহৰিতৰ উপস্থিতিত) → শ্বেতসাৰ (খাদ্য) + অক্সিজেন। এইদৰে সেউজীয়া উদ্ভিদ সকলো জীৱৰ আহাৰৰ মূল উৎস।
Summary: Chapter 1 of Class 7 General Science deals with Nutrition in Plants. All living organisms need food to survive — food provides energy, helps in growth, and builds resistance to disease. Green plants can prepare their own food through a process called photosynthesis, using sunlight, water absorbed from the soil through roots, and carbon dioxide absorbed from the air through tiny pores called stomata. The green pigment in leaves, called chlorophyll, captures solar energy for this process. The chemical equation for photosynthesis is: Carbon dioxide + Water → (in the presence of sunlight and chlorophyll) → Carbohydrates (Starch) + Oxygen. Because green plants make their own food, they are called autotrophs. Other organisms that cannot make their own food are called heterotrophs, which include parasites (e.g., Cuscuta/Dodder vine — অমৰলতা), saprophytes (e.g., mushroom — কাঠফুলা), and insectivorous plants (e.g., pitcher plant — কলচী উদ্ভিদ). Certain bacteria in the root nodules of leguminous plants also help fix atmospheric nitrogen into the soil, enriching it for plants.
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু উত্তৰ দিয়া
১। জীৱই খাদ্য কিয় গ্ৰহণ কৰা প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ জীৱই শৰীৰৰ বৃদ্ধি, ক্ষয়পূৰণ আৰু বিভিন্ন জৈৱিক ক্ৰিয়া-প্ৰক্ৰিয়া চলোৱাৰ বাবে আৱশ্যকীয় শক্তি পাবলৈ খাদ্য গ্ৰহণ কৰা প্ৰয়োজন। খাদ্যই জীৱক জীয়াই ৰখাৰ লগতে ৰোগৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিবলৈও শক্তি যোগায়।
২। পৰজীৱী আৰু মৃতজীৱীৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ পৰজীৱী আৰু মৃতজীৱীৰ মাজত পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল—
| পৰজীৱী (Parasite) | মৃতজীৱী (Saprophyte) |
|---|---|
| পৰজীৱী জীৱই জীৱিত পোষকৰ পৰা খাদ্য শোষণ কৰি পুষ্টি সাধন কৰে। | মৃতজীৱী জীৱই মৰা, পচা বা বিভাজিত বস্তুৰ পৰা খাদ্য শোষণ কৰি জীয়াই থাকে। |
| পৰজীৱীয়ে পোষক জীৱৰ অনিষ্ট সাধন কৰে। | মৃতজীৱীয়ে কোনো জীৱিত পোষকৰ ক্ষতি নকৰে। |
| উদাহৰণ: অমৰলতা (আকাশীলতা)। | উদাহৰণ: কাঠফুলা (মাছুম)। |
৩। পাতত শ্বেতসাৰৰ উপস্থিতি তুমি কেনেকৈ প্ৰমাণ কৰিবা?
উত্তৰঃ পাতত শ্বেতসাৰৰ উপস্থিতি প্ৰমাণ কৰিবলৈ আয়ডিন পৰীক্ষা কৰা হয়। দুটা টাবত একেধৰণৰ উদ্ভিদৰ দুটা পুলি ৰুই লওঁ। ইয়াৰে এজোপা ৭২ ঘণ্টা আন্ধাৰ ঠাইত আৰু আনজোপা সূৰ্যৰ পোহৰত ৰাখো। তাৰ পিছত দুয়োটা পুলিৰ পৰা এখনকৈ পাত চিঙি আনি মদ (ইথেন’ল)ত উতলাই পাতৰ সেউজীয়া ৰঙ আঁতৰাওঁ। তাৰ পাছত আয়ডিন দ্ৰৱণ দুয়ো পাতত লগাওঁ। পোহৰত ৰখা পাতটো গাঢ় নীলা-ক’লা ৰঙৰ হৈ পৰে, যি শ্বেতসাৰৰ উপস্থিতি প্ৰমাণ কৰে। আন্ধাৰত ৰখা পাতটোৰ ৰঙৰ কোনো সলনি নহয় কাৰণ সালোক-সংশ্লেষণ নোহোৱাকৈ শ্বেতসাৰ তৈয়াৰ হ’ব নোৱাৰে।
৪। সেউজীয়া উদ্ভিদে কেনেকৈ খাদ্য সংশ্লেষণ কৰে চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সেউজীয়া উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে খাদ্য সংশ্লেষণ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত—
- উদ্ভিদৰ শিপাই মাটিৰ পৰা পানী আৰু খনিজ লৱণ শোষণ কৰে।
- পাতে পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ জৰিয়তে বায়ুৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰে।
- পাতত থকা পত্ৰহৰিতে (ক্লৰ’ফিল) সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ শক্তি শোষণ কৰে।
- এই শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু পানীৰ পৰা শ্বেতসাৰ (কাৰ্বহাইড্ৰেট) আৰু অক্সিজেন উৎপাদিত হয়।
- উদ্ভিদে অক্সিজেন পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ জৰিয়তে বায়ুমণ্ডলত এৰি দিয়ে আৰু শ্বেতসাৰ খাদ্য হিচাপে সংৰক্ষণ কৰে।
সাৰমৰ্ম সমীকৰণ: কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড + পানী → (সূৰ্যৰ পোহৰ + পত্ৰহৰিৎ) → শ্বেতসাৰ + অক্সিজেন।
৫। খাদ্য শৃঙ্খলৰ এটা উদাহৰণ দিয়া য’ত সেউজীয়া উদ্ভিদ প্ৰথম স্থান পায়।
উত্তৰঃ খাদ্য শৃঙ্খলৰ উদাহৰণ—
সেউজীয়া ঘাঁহ → ছাগলী → বাঘ
বা: সেউজীয়া উদ্ভিদ → পোক-পতংগ → ভেকুলী → সাপ → ময়ূৰ
সকলো খাদ্য শৃঙ্খলৰ আৰম্ভণি সেউজীয়া উদ্ভিদৰ পৰা হয় কাৰণ উদ্ভিদেই একমাত্ৰ খাদ্য উৎপাদন কৰিব পাৰে।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
৬। (ক) সেউজীয়া উদ্ভিদক ________ বোলা হয় কাৰণ এইবোৰে নিজৰ খাদ্য নিজে তৈয়াৰ কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ স্বপোষী।
(খ) সালোক-সংশ্লেষণৰ সময়ত তৈয়াৰ হোৱা খাদ্য ________ ৰূপত সংৰক্ষণ হয়।
উত্তৰঃ শ্বেতসাৰ।
(গ) সালোক-সংশ্লেষণৰ সময়ত সৌৰ শক্তি ________ ৰ দ্বাৰা শোষিত হয়।
উত্তৰঃ পত্ৰহৰিৎ (ক্লৰ’ফিল)।
(ঘ) সালোক-সংশ্লেষণৰ সময়ত উদ্ভিদে ________ গ্ৰহণ কৰে আৰু ________ ত্যাগ কৰে।
উত্তৰঃ কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰে আৰু অক্সিজেন ত্যাগ কৰে।
নাম লিখা
৭। (ক) এনে এটি উদ্ভিদৰ নাম লিখা যি আন এটি উদ্ভিদৰ পৰা পুষ্টি শোষণ কৰে।
উত্তৰঃ অমৰলতা (আকাশীলতা বা স্বৰ্ণলতা — Cuscuta)। এই উদ্ভিদটো পৰজীৱী কাৰণ ই আন উদ্ভিদৰ ওপৰত বগাই গৈ তাৰ পৰা পুষ্টি শোষণ কৰে।
(খ) এনে এটি উদ্ভিদৰ নাম লিখা যি পোক-পতংগ ধৰি খায়।
উত্তৰঃ কলচী উদ্ভিদ (Pitcher Plant)। এই উদ্ভিদটো কীটাহাৰী কাৰণ ই পোক-পতংগ ধৰি হজম কৰি পুষ্টি গ্ৰহণ কৰে।
(গ) পাতত থকা সেই ক্ষুদ্ৰ ছিদ্ৰৰ নাম কি যাৰ মাজেদি উদ্ভিদে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰে?
উত্তৰঃ পত্ৰৰন্ধ্ৰ (Stomata)। পাতৰ তলৰ পিঠিত থকা এই ক্ষুদ্ৰ ছিদ্ৰৰ মাজেদি গেছৰ আদান-প্ৰদান ঘটে।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন
৮। (ক) অমৰলতা কোন ধৰণৰ উদ্ভিদ?
(i) স্বপোষী (ii) পৰজীৱী (iii) মৃতজীৱী (iv) কীটাহাৰী
উত্তৰঃ (ii) পৰজীৱী।
(খ) কোনটো উদ্ভিদ কীটাহাৰী?
(i) অমৰলতা (ii) কাঠফুলা (iii) কলচী উদ্ভিদ (iv) কেঁচু
উত্তৰঃ (iii) কলচী উদ্ভিদ।
স্তম্ভ মিলোৱা
৯। ‘ক’ স্তম্ভৰ লগত ‘খ’ স্তম্ভ মিলোৱা।
| ‘ক’ স্তম্ভ | ‘খ’ স্তম্ভ |
|---|---|
| পত্ৰহৰিৎ | পাত |
| নাইট্ৰ’জেন | বেক্টেৰিয়া |
| অমৰলতা | পৰজীৱী |
| প্ৰাণী | পৰপোষী |
| পোক-পতংগ | কলচী উদ্ভিদ |
শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা
১০। তলৰ কথাখিনি শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা:
(i) সালোক-সংশ্লেষণৰ ফলত অক্সিজেন নিৰ্গত হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। সালোক-সংশ্লেষণৰ ফলত উদ্ভিদে অক্সিজেন নিৰ্গত কৰে যি পৰিবেশৰ বাবে অতি উপকাৰী।
(ii) যি উদ্ভিদে নিজৰ খাদ্য নিজে তৈয়াৰ কৰে তাক মৃতজীৱী বোলে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। যি উদ্ভিদে নিজৰ খাদ্য নিজে তৈয়াৰ কৰে তাক স্বপোষী বোলে, মৃতজীৱী নহয়।
(iii) সালোক-সংশ্লেষণত প্ৰ’টিন উৎপন্ন নহয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। সালোক-সংশ্লেষণত প্ৰ’টিন উৎপন্ন নহয়; কেৱল শ্বেতসাৰ (কাৰ্বহাইড্ৰেট) উৎপন্ন হয়।
(iv) সালোক-সংশ্লেষণত সৌৰ শক্তি ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত সৌৰ শক্তি ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু শ্বেতসাৰত সঞ্চিত হয়।
বহুনিৰ্বাচনী (MCQ)
১১। উদ্ভিদে কোনটোৰ মাজেদি কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰে?
(i) শিপা (ii) পত্ৰৰন্ধ্ৰ (iii) কাণ্ড (iv) ফুল
উত্তৰঃ (ii) পত্ৰৰন্ধ্ৰ। পাতৰ তলৰ পিঠিত থকা পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ জৰিয়তে উদ্ভিদে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰে।
১২। উদ্ভিদৰ কোনটো অংশে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰে?
(i) শিপা (ii) কাণ্ড (iii) ফুল (iv) পাত
উত্তৰঃ (iv) পাত। পাতত থকা পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ মাজেদি পাতেই কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সালোক-সংশ্লেষণ কি? সালোক-সংশ্লেষণত কি কি উপাদানৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ সেউজীয়া উদ্ভিদে পত্ৰহৰিতৰ সহায়ত সূৰ্যৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি পানী আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰা নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে সালোক-সংশ্লেষণ বোলে। সালোক-সংশ্লেষণত প্ৰয়োজনীয় উপাদানসমূহ হৈছে— (১) সূৰ্যৰ পোহৰ, (২) পানী (শিপাৰ জৰিয়তে মাটিৰ পৰা), (৩) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (বায়ুৰ পৰা), আৰু (৪) পত্ৰহৰিৎ (ক্লৰ’ফিল)।
২। স্বপোষী আৰু পৰপোষীৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ স্বপোষী জীৱই নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। উদাহৰণ: সকলো সেউজীয়া উদ্ভিদ। আনহাতে পৰপোষী জীৱই নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব নোৱাৰে; এইবোৰে আন জীৱৰ পৰা প্ৰস্তুত খাদ্য গ্ৰহণ কৰে। উদাহৰণ: প্ৰাণী, অমৰলতা, কাঠফুলা আদি।
৩। পত্ৰহৰিৎ কি? ইয়াৰ কাম কি?
উত্তৰঃ পত্ৰহৰিৎ (ক্লৰ’ফিল) হৈছে সেউজীয়া উদ্ভিদৰ পাতত থকা এবিধ সেউজীয়া বৰণৰ ৰঞ্জক পদাৰ্থ। ইয়াৰ কাম হৈছে সূৰ্যৰ পোহৰৰ শক্তি শোষণ কৰা। সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত পত্ৰহৰিতে শোষণ কৰা সৌৰ শক্তিৰ সহায়তেই উদ্ভিদে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু পানীৰ পৰা শ্বেতসাৰ তৈয়াৰ কৰে। পত্ৰহৰিতৰ কাৰণেই পাত সেউজীয়া ৰঙৰ হয়।
৪। অমৰলতা পৰজীৱী কিয়?
উত্তৰঃ অমৰলতা পৰজীৱী কাৰণ ইয়াত পত্ৰহৰিৎ নাথাকে, সেয়ে ই নিজৰ খাদ্য নিজে তৈয়াৰ কৰিব নোৱাৰে। অমৰলতাই আন উদ্ভিদৰ ওপৰত বগাই গৈ শোষক অংগৰ (haustoria) জৰিয়তে পোষক উদ্ভিদৰ পৰা পানী, খনিজ লৱণ আৰু পুষ্টিদ্ৰব্য শোষণ কৰে। এই কাৰণে অমৰলতাক পৰজীৱী উদ্ভিদ বোলা হয়।
৫। কলচী উদ্ভিদ কীটাহাৰী কিয়?
উত্তৰঃ কলচী উদ্ভিদ (Pitcher Plant) কীটাহাৰী কাৰণ ই পোক-পতংগ ধৰি তাৰ পৰা নাইট্ৰ’জেনজাতীয় পুষ্টি গ্ৰহণ কৰে। সাধাৰণতে নাইট্ৰ’জেনৰ অভাৱ থকা মাটিত এই উদ্ভিদ গজে। ইয়াৰ পাতবোৰ কলচীৰ আকৃতিৰ হয় আৰু ভিতৰত এবিধ পাচক ৰস থাকে। পোক-পতংগ ভিতৰলৈ সোমালে সেই পাচক ৰসে পোকটো হজম কৰে আৰু উদ্ভিদে প্ৰয়োজনীয় নাইট্ৰ’জেন লাভ কৰে।
৬। বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন উদ্ভিদে কেনেকৈ পায়?
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলত প্ৰচুৰ পৰিমাণে নাইট্ৰ’জেন থাকে কিন্তু অধিকাংশ উদ্ভিদে প্ৰত্যক্ষভাৱে বায়ুৰ নাইট্ৰ’জেন শোষণ কৰিব নোৱাৰে। ঘাঁহেই-মাহজাতীয় উদ্ভিদৰ শিপাত গাঁঠি থাকে যত বেক্টেৰিয়া বাস কৰে। এই বেক্টেৰিয়াই বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন গ্ৰহণ কৰি মাটিত স্থিৰ কৰে (নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ)। সেই স্থিৰীকৃত নাইট্ৰ’জেন উদ্ভিদে মাটিৰ পৰা শোষণ কৰে।
৭। কাঠফুলা মৃতজীৱী কিয়?
উত্তৰঃ কাঠফুলাত (Mushroom) পত্ৰহৰিৎ নাথাকে বাবে ই সালোক-সংশ্লেষণ কৰিব নোৱাৰে। কাঠফুলাই মৰা গছ, পচা পাত বা মাটিত থকা বিভাজিত জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা পুষ্টি শোষণ কৰে। এই কাৰণে কাঠফুলাক মৃতজীৱী বোলা হয়। মৃতজীৱীয়ে পৰিবেশত পচন ক্ৰিয়াত সহায় কৰি জৈৱ পদাৰ্থবোৰ পুনৰ মাটিত মিলাই দিয়ে।
৮। উদ্ভিদত পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ কাম কি?
উত্তৰঃ পত্ৰৰন্ধ্ৰ (Stomata) হৈছে পাতৰ তলৰ পিঠিত থকা ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ ছিদ্ৰ। পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ কামসমূহ হৈছে— (১) সালোক-সংশ্লেষণৰ বাবে বায়ুৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰা, (২) সালোক-সংশ্লেষণৰ উপজাত হিচাপে উৎপন্ন অক্সিজেন বায়ুত এৰি দিয়া, আৰু (৩) বাষ্পমোচন (Transpiration) প্ৰক্ৰিয়াত পানী বাষ্প আকাৰে নিৰ্গত কৰা।