ASSEB Class 6 Social Science (সমাজ বিচিত্ৰা) Chapter 9 “প্ৰাচীন ভাৰতৰ ৰাজবংশ আৰু সমাজ” (Ancient Indian Dynasties and Society) অধ্যায়ত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা মহাজনপদসমূহৰ পৰা গুপ্ত সাম্ৰাজ্যলৈকে প্ৰাচীন ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশৰ আলোচনা কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত মৌৰ্য বংশ, শৃংগ বংশ, সাতবাহন বংশ, গুপ্ত বংশ, দক্ষিণ ভাৰতৰ চোল-পাণ্ড্য-চেৰ আৰু পল্লৱ-চালুক্য বংশ আৰু প্ৰাচীন কামৰূপৰ বৰ্মন বংশৰ বিষয়ে বিস্তৃত বৰ্ণনা পোৱা যায়।

সাৰাংশ (Summary)

সাৰাংশ: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ আশে-পাশে উত্তৰ ভাৰতত ষোল্লটা ডাঙৰ ৰাজ্য বা মহাজনপদ গঢ়ি উঠিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মগধ আটাইতকৈ শক্তিশালী হৈ উঠিল আৰু পাটলিপুত্ৰক ৰাজধানী কৰি ক্ৰমে গোটেই উত্তৰ ভাৰতত নিজৰ অধিকাৰ বিস্তাৰ কৰিলে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২১ চনত চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই কৌটিল্যৰ সহায়ত মৌৰ্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। কৌটিল্যৰ “অৰ্থশাস্ত্ৰ” গ্ৰন্থখনত মৌৰ্য শাসনৰ পদ্ধতি, ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতিৰ বিৱৰণ পোৱা যায়। চন্দ্ৰগুপ্তৰ পাছত বিন্দুসাৰ আৰু তাৰ পাছত শ্ৰেষ্ঠ মৌৰ্য সম্ৰাট অশোকে সাম্ৰাজ্য চলালে। অশোকে কলিংগ যুদ্ধৰ পাছত বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি ধৰ্মৰ বাণী চাৰিওদিশে প্ৰচাৰ কৰিছিল। মৌৰ্যসকলৰ পতনৰ পাছত পুষ্যমিত্ৰ শৃংগই শৃংগ বংশৰ পত্তন কৰিলে। চতুৰ্থ শতিকাত শ্ৰীগুপ্তই গুপ্ত বংশ স্থাপন কৰে আৰু সমুদ্ৰগুপ্ত, দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত আদি ৰজাৰ শাসনকালত গুপ্ত যুগ “সোণালী যুগ” বুলি বিখ্যাত হৈ পৰে। কালিদাস, অমৰসিংহ, আৰ্যভট্ট, বৰাহমিহিৰ আদি পণ্ডিতে এই যুগত ভাৰতীয় সাহিত্য, বিজ্ঞান আৰু গণিতৰ চৰম বিকাশ ঘটাইছিল।

দক্ষিণ ভাৰতত চোল, পাণ্ড্য আৰু চেৰ এই তিনিটা প্ৰাচীন ৰাজবংশ আছিল। চোলৰ ৰাজধানী আছিল উৰাইয়ুৰ, পাণ্ড্যৰ মাদুৰাই আৰু চেৰৰ অঞ্চলটোক কেৰল বোলা হৈছিল। সাতবাহন বংশক অন্ধ্ৰ বুলিও জনা গৈছিল। পুলকেশিয়ে চালুক্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু কাঞ্চীপুৰমক ৰাজধানী কৰি পল্লৱ বংশই দক্ষিণ ভাৰত শাসন কৰিছিল। পল্লৱ বংশৰ প্ৰথম ৰজা সিম্হৱৰ্মন আছিল। দক্ষিণ ভাৰতৰ লোকসকলৰ প্ৰধান বৃত্তি আছিল কৃষি, পশুপালন, বাণিজ্য আৰু তাঁত বোৱা। প্ৰাচীন কামৰূপৰ প্ৰথম ঐতিহাসিক ৰাজবংশ আছিল বৰ্মন বংশ। এই বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা ভাস্কৰবৰ্মনে ভাস্কৰাব্দ নামেৰে নতুন চনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰে। সপ্তম শতিকাত চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙে কামৰূপলৈ আহি ভাস্কৰবৰ্মনৰ ৰাজসভাত কেইবাদিন কটাইছিল। প্ৰাচীন কামৰূপত কৃষক, তাঁতী, ধাতুশিল্পী, মৌচাক পালক আৰু বণিকসকলে বিভিন্ন বৃত্তি গ্ৰহণ কৰিছিল।

প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজত বৰ্ণাশ্ৰম প্ৰথা প্ৰচলিত আছিল। ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ — এই চাৰিটা প্ৰধান বৰ্ণ আছিল। মৌৰ্যসকলৰ সময়ত উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়াসকলক “অমাত্য” বুলি কোৱা হৈছিল আৰু অশোকৰ শাসনকালত তেওঁলোকক “ধৰ্মমহামাত্ৰ” বুলিও জনা গৈছিল। বাণিজ্য, উৎপাদন আৰু মূল্য নিৰ্ধাৰণ চাবলৈ “অধ্যক্ষ” নামৰ বিষয়া আছিল। ৰজাৰ অধীনত বিভিন্ন প্ৰাদেশিক শাসকসকলে “বিষয়” বা প্ৰদেশসমূহ চলাইছিল। এইদৰে প্ৰাচীন ভাৰতৰ ৰাজবংশসমূহে প্ৰশাসনিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশত ভাৰতীয় সভ্যতাক অনন্য উচ্চতালৈ লৈ গৈছিল।

Summary: ASSEB Class 6 Social Science Chapter 9 “Ancient Indian Dynasties and Society” covers the rise of the Mahajanapadas in the 6th century BCE, the dominance of Magadha with Pataliputra as its capital, and the founding of the Mauryan dynasty by Chandragupta Maurya in 321 BCE with Kautilya’s guidance — author of Arthashastra. Ashoka, the greatest Mauryan ruler, embraced Buddhism after the Kalinga war. The Shunga dynasty was founded by Pushyamitra Shunga, while the Gupta dynasty (founded by Shrigupta) ushered in India’s “Golden Age” under Samudragupta and Chandragupta II, producing scholars like Kalidasa, Aryabhata and Amarasimha. Southern dynasties — Chola, Pandya, Chera, Satavahana, Chalukya and Pallava — flourished alongside. Ancient Kamarupa was ruled by the Varman dynasty, with Bhaskaravarman as its greatest ruler who started the Bhaskarabda era and hosted Hiuen Tsang in the 7th century. Society was organized into four varnas — Brahmin, Kshatriya, Vaishya, Shudra. Class 6 ASSEB exam notes for hslcguru.com.

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

শব্দ	অৰ্থ
মহাজনপদ	খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত উত্তৰ ভাৰতত গঢ়ি উঠা ষোল্লটা প্ৰভাৱশালী ৰাজ্য
মগধ	প্ৰাচীন উত্তৰ ভাৰতৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী মহাজনপদ; ৰাজধানী পাটলিপুত্ৰ
পাটলিপুত্ৰ	মৌৰ্য আৰু গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী; বৰ্তমানৰ পাটনা (বিহাৰ)
মৌৰ্য বংশ	চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২১ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা ভাৰতৰ প্ৰথম বিশাল সাম্ৰাজ্য
অৰ্থশাস্ত্ৰ	কৌটিল্যই (চাণক্য) ৰচিত ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতিৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ
অমাত্য	মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়া
ধৰ্মমহামাত্ৰ	অশোকৰ শাসনকালৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰ আৰু প্ৰশাসনিক কামৰ বাবে নিযুক্ত উচ্চ বিষয়া
অধ্যক্ষ	বাণিজ্য, উৎপাদন আৰু মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ দায়িত্বপ্ৰাপ্ত মৌৰ্য যুগৰ বিষয়া
বৰ্ণ	প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ চাৰিটা শ্ৰেণী — ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ
শৃংগ বংশ	মৌৰ্যৰ পাছত পুষ্যমিত্ৰ শৃংগই প্ৰতিষ্ঠা কৰা ব্ৰাহ্মণ ৰাজবংশ
গুপ্ত বংশ	চতুৰ্থ শতিকাত শ্ৰীগুপ্তই প্ৰতিষ্ঠা কৰা সাম্ৰাজ্য; “সোণালী যুগ”ৰ স্ৰষ্টা
সোণালী যুগ	গুপ্ত যুগ — সাহিত্য, বিজ্ঞান, কলা, শিক্ষা আৰু ধৰ্মৰ চৰম বিকাশৰ যুগ
প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি	হৰিষেণে ৰচিত সমুদ্ৰগুপ্তৰ বিজয়কাহিনী সম্বলিত স্তম্ভলিপি
অমৰকোশ	দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ সভাসদ অমৰসিংহই ৰচিত সংস্কৃত অভিধান
চোল	দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰাচীন ৰাজবংশ; ৰাজধানী উৰাইয়ুৰ
পাণ্ড্য	দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰাচীন ৰাজবংশ; ৰাজধানী মাদুৰাই
চেৰ	দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰাচীন ৰাজবংশ; অঞ্চলটোক কেৰল বুলি জনা যায়
সাতবাহন	দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজবংশ যাক “অন্ধ্ৰ” বুলিও কোৱা হৈছিল
চালুক্য	পুলকেশিয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজবংশ
পল্লৱ	সিম্হৱৰ্মনে স্থাপন কৰা দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজবংশ; ৰাজধানী কাঞ্চীপুৰম
বৰ্মন বংশ	প্ৰাচীন কামৰূপৰ প্ৰথম ঐতিহাসিক ৰাজবংশ
ভাস্কৰবৰ্মন	বৰ্মন বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা; ভাস্কৰাব্দ চনৰ প্ৰৱৰ্তক
ভাস্কৰাব্দ	ভাস্কৰবৰ্মনে আৰম্ভ কৰা কামৰূপৰ পঞ্জিকা চন
হিউৱেন চাং	সপ্তম শতিকাৰ চীনা পৰিব্ৰাজক যি কামৰূপলৈ আহিছিল
বিষয়	ৰজাৰ অধীনত থকা প্ৰশাসনিক প্ৰদেশ বা উচ্চ পদবীধাৰী কৰ্মচাৰী
কালিদাস	গুপ্তযুগৰ শ্ৰেষ্ঠ সংস্কৃত কবি আৰু নাট্যকাৰ

---

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)

অনুশীলনী – ১

(ক) মৌৰ্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন আছিল?

উত্তৰঃ মৌৰ্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য আছিল।

(খ) অৰ্থশাস্ত্ৰ গ্ৰন্থখনৰ লেখক কোন?

উত্তৰঃ অৰ্থশাস্ত্ৰ গ্ৰন্থখনৰ লেখক হ’ল — কৌটিল্য (চাণক্য)।

(গ) বৰ্তমান ভাৰতৰ কোন অঞ্চলত মৌৰ্যসকলৰ ৰাজ্য অৱস্থিত আছিল?

উত্তৰঃ বৰ্তমান ভাৰতৰ বিহাৰৰ পাটলিপুত্ৰ অঞ্চলত মৌৰ্যসকলৰ ৰাজ্য অৱস্থিত আছিল।

(ঘ) মৌৰ্য ৰজাসকলৰ ভিতৰত কাক শ্ৰেষ্ঠ ৰজা বুলি জনা যায়?

উত্তৰঃ মৌৰ্য ৰজাসকলৰ ভিতৰত অশোকক শ্ৰেষ্ঠ ৰজা বুলি জনা যায়।

(ঙ) শৃংগ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?

উত্তৰঃ শৃংগ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক হ’ল — পুষ্যমিত্ৰ শৃংগ।

(চ) পুষ্যমিত্ৰ শৃংগ কোনটো বৰ্ণৰ লোক আছিল?

উত্তৰঃ পুষ্যমিত্ৰ শৃংগ ব্ৰাহ্মণ বৰ্ণৰ লোক আছিল।

(ছ) গুপ্ত বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?

উত্তৰঃ গুপ্ত বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক হ’ল — শ্ৰীগুপ্ত।

(জ) মৌৰ্যসকলৰ সময়ত উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়াসকলক কি বুলি জনা গৈছিল?

উত্তৰঃ মৌৰ্যসকলৰ সময়ত উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়াসকলক “অমাত্য” বুলি জনা গৈছিল।

(ঝ) অশোকৰ শাসনকালত উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়াসকলক কি বুলি কোৱা হৈছিল?

উত্তৰঃ অশোকৰ শাসনকালত উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়াসকলক “ধৰ্মমহামাত্ৰ” বুলি কোৱা হৈছিল।

(ঞ) “অধ্যক্ষ” বোলা বিষয়াসকলৰ দায়িত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ “অধ্যক্ষ” বোলা বিষয়াসকলৰ দায়িত্ব আছিল বাণিজ্য, উৎপাদন আৰু মূল্য নিৰ্ধাৰণ আদিৰ ব্যৱস্থাপনা চোৱাচিতা কৰা।

(ট) মৌৰ্যসকলৰ সময়ৰ প্ৰধান বৰ্ণকেইটা কি আছিল?

উত্তৰঃ মৌৰ্যসকলৰ সময়ৰ প্ৰধান বৰ্ণকেইটা আছিল — ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ।

(ঠ) গুপ্ত বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজাজন কোন?

উত্তৰঃ গুপ্ত বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজাজন হ’ল — সমুদ্ৰগুপ্ত।

অনুশীলনী – ২

(ক) মৌৰ্য বংশৰ সমসাময়িক দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজবংশ তিনিটাৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ মৌৰ্য বংশৰ সমসাময়িক দক্ষিণ ভাৰতৰ তিনিটা ৰাজবংশ আছিল — চোল, পাণ্ড্য আৰু চেৰ।

(খ) পাণ্ড্য বংশৰ ৰাজধানী কি আছিল?

উত্তৰঃ পাণ্ড্য বংশৰ ৰাজধানী মাদুৰাই আছিল।

(গ) উৰাইয়ুৰ কোনখন ৰাজ্যৰ শাসনকেন্দ্ৰ আছিল?

উত্তৰঃ উৰাইয়ুৰ চোল ৰাজ্যৰ শাসনকেন্দ্ৰ আছিল।

(ঘ) চেৰাসকলৰ অঞ্চলটোক কি বুলি জনা গৈছিল?

উত্তৰঃ চেৰাসকলৰ অঞ্চলটোক “কেৰল” বুলি জনা গৈছিল।

(ঙ) কাক “অন্ধ্ৰ” বুলি জনা গৈছিল?

উত্তৰঃ সাতবাহন বংশক “অন্ধ্ৰ” বুলি জনা গৈছিল।

(চ) চালুক্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?

উত্তৰঃ চালুক্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক পুলকেশি আছিল।

(ছ) পল্লৱ বংশৰ প্ৰথম ৰজা কোন আছিল?

উত্তৰঃ পল্লৱ বংশৰ প্ৰথম ৰজা সিম্হৱৰ্মন আছিল।

(জ) কাঞ্চীপুৰম কাৰ ৰাজধানী আছিল?

উত্তৰঃ কাঞ্চীপুৰম পল্লৱ বংশৰ ৰাজধানী আছিল।

(ঝ) দক্ষিণ ভাৰতৰ লোকসকলৰ প্ৰধান বৃত্তি কি আছিল?

উত্তৰঃ দক্ষিণ ভাৰতৰ লোকসকলৰ প্ৰধান বৃত্তি আছিল — কৃষি, পশুপালন, বাণিজ্য আৰু তাঁত বোৱা।

অনুশীলনী – ৩

(ক) প্ৰাচীন কামৰূপৰ প্ৰথমটো ঐতিহাসিক বংশৰ নাম কি?

উত্তৰঃ প্ৰাচীন কামৰূপৰ প্ৰথমটো ঐতিহাসিক বংশৰ নাম হ’ল — বৰ্মন বংশ।

(খ) কোনজন কামৰূপৰ ৰজাই “ভাস্কৰাব্দ” নামৰ নতুন চনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰঃ কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰবৰ্মনে “ভাস্কৰাব্দ” নামৰ নতুন চনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

(গ) বৰ্মন বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা কোন আছিল?

উত্তৰঃ বৰ্মন বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা ভাস্কৰবৰ্মন আছিল।

(ঘ) চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাং কামৰূপলৈ কেতিয়া আহিছিল?

উত্তৰঃ চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাং সপ্তম (৭ম) শতিকাত কামৰূপলৈ আহিছিল।

(ঙ) “বিষয়” বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ “বিষয়” বুলিলে ৰজাৰ অধীনত থকা উচ্চ পদবীধাৰী কৰ্মচাৰী বা প্ৰদেশ বুজা যায়।

(চ) কামৰূপ ৰাজ্যৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য বৃত্তিৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ কামৰূপ ৰাজ্যৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য বৃত্তি হ’ল — কৃষক, তাঁতী, ধাতুশিল্পী, মৌচাক পালক আৰু বণিক।

অনুশীলনী – ৪

(ক) গুপ্ত যুগক কিয় “সোণালী যুগ” বুলি কোৱা হৈছিল?

উত্তৰঃ গুপ্ত যুগত সাহিত্য, বিজ্ঞান, কলা, শিক্ষা আৰু ধৰ্মৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশ ঘটিছিল। এই যুগত কালিদাস, অমৰসিংহ, আৰ্যভট্ট, বৰাহমিহিৰ আদি বহু পণ্ডিতে ভাৰতীয় সভ্যতাৰ চৰম উন্নতি সাধন কৰিছিল। সেই বাবে গুপ্ত যুগক “সোণালী যুগ” বুলি কোৱা হৈছিল।

(খ) কালিদাসে লিখা তিনিখন নাটকৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ কালিদাসে লিখা তিনিখন নাটক হ’ল — মালবিকাগ্নিমিত্ৰম, বিক্ৰমোৰ্বশীয়ম আৰু অভিজ্ঞান শকুন্তলম।

(গ) বৰ্তমানৰ “প্ৰয়াগৰাজ প্ৰশস্তি”ৰ লেখক কোন আছিল?

উত্তৰঃ বৰ্তমানৰ “প্ৰয়াগৰাজ প্ৰশস্তি”ৰ লেখক হৰিষেণ আছিল। তেওঁ গুপ্ত সম্ৰাট সমুদ্ৰগুপ্তৰ সভাকবি আছিল।

(ঘ) দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ সভাসদ অমৰসিংহই ৰচনা কৰা অভিধানখনৰ নাম কি?

উত্তৰঃ দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ সভাসদ অমৰসিংহই ৰচনা কৰা অভিধানখনৰ নাম “অমৰকোশ”।

(ঙ) দক্ষিণ ভাৰতত কি কি ভাষাত নাটক, কবিতা আদি ৰচনা কৰা হৈছিল?

উত্তৰঃ দক্ষিণ ভাৰতত তামিল, তেলেগু আৰু কন্নড় ভাষাত নাটক, কবিতা আদি ৰচনা কৰা হৈছিল।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

১। মহাজনপদ মানে কি? ভাৰতৰ ষোল্লটা মহাজনপদৰ মাজত আটাইতকৈ শক্তিশালী মহাজনপদটো কোনটো আছিল?

উত্তৰঃ “মহাজনপদ” মানে হৈছে এক ডাঙৰ আৰু শক্তিশালী ৰাজ্য। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ আশে-পাশে উত্তৰ ভাৰতত ষোল্লটা ডাঙৰ ৰাজ্য বা মহাজনপদ গঢ়ি উঠিছিল। এই ষোল্লটা মহাজনপদৰ ভিতৰত মগধ আটাইতকৈ শক্তিশালী মহাজনপদ আছিল। মগধৰ ৰাজধানী আছিল পাটলিপুত্ৰ (বৰ্তমানৰ পাটনা)।

২। চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য আছিল মৌৰ্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক। তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২১ চনৰ আশে-পাশে মগধৰ নন্দ ৰজাক পৰাজিত কৰি পাটলিপুত্ৰৰ সিংহাসন দখল কৰিছিল। তেওঁৰ গুৰু আৰু পৰামৰ্শদাতা আছিল কৌটিল্য বা চাণক্য, যি “অৰ্থশাস্ত্ৰ” নামৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল। চন্দ্ৰগুপ্তই উত্তৰ ভাৰতৰ পৰা সিন্ধু আৰু পাঞ্জাবলৈকে নিজৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল।

৩। সম্ৰাট অশোক কোন আছিল? তেওঁ কিয় বিখ্যাত?

উত্তৰঃ সম্ৰাট অশোক চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ নাতি আৰু বিন্দুসাৰৰ পুত্ৰ আছিল। তেওঁ মৌৰ্য বংশৰ আটাইতকৈ শ্ৰেষ্ঠ সম্ৰাট হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কলিংগ যুদ্ধৰ ৰক্তপাত দেখি অনুতপ্ত হৈ তেওঁ বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিলে আৰু “অহিংসা” আৰু “ধৰ্ম”ৰ বাণী চাৰিওদিশে প্ৰচাৰ কৰিলে। তেওঁ ধৰ্মমহামাত্ৰ নামৰ বিষয়া নিযুক্ত কৰি ধৰ্মৰ আদৰ্শ মানুহৰ মাজত প্ৰচাৰ কৰিছিল আৰু পাহাৰ-শিল আৰু স্তম্ভত শাসন-নিৰ্দেশ খোদিত কৰিছিল।

৪। মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা দিয়া।

উত্তৰঃ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা অতি সংগঠিত আছিল —

• সাম্ৰাজ্যৰ চূড়ান্ত ক্ষমতা ৰজাৰ হাতত আছিল।
• উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়াসকলক “অমাত্য” বুলি কোৱা হৈছিল।
• অশোকৰ সময়ত ধৰ্ম প্ৰচাৰ আৰু প্ৰশাসনিক কামৰ বাবে “ধৰ্মমহামাত্ৰ” নামৰ বিষয়া নিযুক্ত কৰা হৈছিল।
• বাণিজ্য, উৎপাদন আৰু মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ দায়িত্বপ্ৰাপ্ত বিষয়াক “অধ্যক্ষ” বুলি কোৱা হৈছিল।
• সাম্ৰাজ্যক বিভিন্ন প্ৰদেশ বা “বিষয়”ত ভাগ কৰা হৈছিল আৰু প্ৰতিটো প্ৰদেশৰ এজনকৈ ৰাজকীয় শাসক আছিল।

৫। গুপ্ত বংশৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ গুপ্ত বংশ চতুৰ্থ শতিকাত শ্ৰীগুপ্তৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। গুপ্ত বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা সমুদ্ৰগুপ্তে নিজৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ বিজয়কাহিনী হৰিষেণে “প্ৰয়াগ প্ৰশস্তি”ত ৰচনা কৰিছিল। দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত (বিক্ৰমাদিত্য)ৰ শাসনকালত গুপ্ত যুগ পৰিপূৰ্ণতা পাইছিল। কালিদাস, অমৰসিংহ আদি বিখ্যাত পণ্ডিতে দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ ৰাজসভাত উপস্থিত আছিল। গুপ্ত যুগক ভাৰতীয় ইতিহাসৰ “সোণালী যুগ” বুলি কোৱা হয়।

৬। প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ চাৰিটা বৰ্ণৰ নাম আৰু সিহঁতৰ মূল কাম কি আছিল?

বৰ্ণ	মূল কাম
ব্ৰাহ্মণ	অধ্যয়ন, অধ্যাপনা, যজ্ঞ-পূজা পৰিচালনা
ক্ষত্ৰিয়	ৰাজ্য শাসন আৰু ৰাজ্য ৰক্ষাৰ যুদ্ধ-বিগ্ৰহ
বৈশ্য	কৃষি, পশুপালন, বাণিজ্য
শূদ্ৰ	আন তিনিটা বৰ্ণৰ লোকক সেৱা প্ৰদান

৭। বৰ্মন বংশৰ ৰজা ভাস্কৰবৰ্মনৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ ভাস্কৰবৰ্মন প্ৰাচীন কামৰূপৰ বৰ্মন বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা আছিল। তেওঁৰ অৱদানসমূহ হ’ল —

• তেওঁ “ভাস্কৰাব্দ” নামৰ এক নতুন চনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
• তেওঁৰ ৰাজত্বকালত কামৰূপ ৰাজ্যই বৃহৎ ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ অৰ্জন কৰিছিল।
• সপ্তম শতিকাত চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙে তেওঁৰ ৰাজসভাত আহিছিল আৰু কামৰূপৰ বিষয়ে লিখিছিল।
• তেওঁ উত্তৰ ভাৰতৰ ৰজা হৰ্ষবৰ্ধনৰ সৈতে মৈত্ৰী স্থাপন কৰিছিল।
• তেওঁৰ ৰাজত্বকালত কামৰূপৰ অৰ্থনীতি, কলা আৰু সাহিত্য বিকশিত হৈছিল।

৮। কৌটিল্য আৰু “অৰ্থশাস্ত্ৰ”ৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ কৌটিল্য (বা চাণক্য) আছিল চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ গুৰু আৰু প্ৰধান পৰামৰ্শদাতা। তেওঁ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠাত মুখ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁৰদ্বাৰা ৰচিত গ্ৰন্থ “অৰ্থশাস্ত্ৰ” প্ৰাচীন ভাৰতৰ ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি, প্ৰশাসন আৰু কূটনীতিৰ এক বিখ্যাত গ্ৰন্থ। এই গ্ৰন্থত ৰাজ্য পৰিচালনাৰ বিভিন্ন দিশ — কৰ ব্যৱস্থা, সেনা সংগঠন, গুপ্তচৰ ব্যৱস্থা, বিচাৰ ব্যৱস্থা আদিৰ বিৱৰণ পোৱা যায়।

৯। দক্ষিণ ভাৰতৰ চোল, পাণ্ড্য আৰু চেৰ ৰাজবংশৰ বিষয়ে এক তুলনামূলক বৰ্ণনা দিয়া।

ৰাজবংশ	ৰাজধানী/অঞ্চল	বৈশিষ্ট্য
চোল	উৰাইয়ুৰ	দক্ষিণ ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰাজবংশৰ এটা; কৃষি আৰু বাণিজ্যত উন্নত
পাণ্ড্য	মাদুৰাই	তামিল সাহিত্যৰ পৃষ্ঠপোষক; “চাংগম সাহিত্য”ৰ কেন্দ্ৰ
চেৰ	কেৰল অঞ্চল	পশ্চিম উপকূলত স্থিত; বিদেশী বাণিজ্যত জড়িত

১০। হিউৱেন চাঙৰ কামৰূপ ভ্ৰমণৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ হিউৱেন চাং সপ্তম শতিকাৰ এজন চীনা বৌদ্ধ পৰিব্ৰাজক আছিল। তেওঁ ভাৰতলৈ আহি বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অধ্যয়ন কৰি সপ্তম শতিকাত কামৰূপ ৰাজ্যলৈ আহিছিল। তেতিয়া কামৰূপৰ ৰজা আছিল ভাস্কৰবৰ্মন। হিউৱেন চাং ভাস্কৰবৰ্মনৰ ৰাজসভাত কেইবাদিন কটাইছিল আৰু কামৰূপৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি, লোকসকলৰ বৃত্তি, ধৰ্ম, সংস্কৃতি আৰু ৰজাৰ শাসন-পদ্ধতিৰ বিষয়ে নিজৰ ভ্ৰমণ-বৰ্ণনাত লিখিছিল। তেওঁৰ লেখাত প্ৰাচীন কামৰূপৰ ইতিহাসৰ এক মূল্যৱান উৎস পোৱা যায়।