ASSEB Class 6 সমাজ বিচিত্ৰা পাঠ্যপুথিৰ অষ্টম অধ্যায় “ভাৰতীয় সভ্যতাৰ আৰম্ভণি”ত প্ৰাচীন ভাৰতীয় সভ্যতাৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত মূলতঃ সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা বা হৰপ্পা সভ্যতাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ, নগৰ পৰিকল্পনা, সামাজিক জীৱন, অৰ্থনীতি, ধৰ্ম আৰু সভ্যতাৰ পতনৰ কাৰণসমূহৰ সবিশেষ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। তলৰ অংশত সাৰাংশ, শব্দাৰ্থ আৰু অনুশীলনীৰ সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ পোৱা যাব।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: “ভাৰতীয় সভ্যতাৰ আৰম্ভণি” অধ্যায়টোত প্ৰায় ৫০০০ বছৰৰো অধিক পুৰণি ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰথম নাগৰিক সভ্যতা — সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এই সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰ ১৯২১-১৯২২ চনত হৈছিল যেতিয়া দয়াৰাম সাহনিয়ে হৰপ্পা আৰু ৰাখালদাস বেনাৰ্জীয়ে মহেঞ্জোদাৰোত খনন কাৰ্য চলাইছিল। এই সভ্যতাক হৰপ্পা সভ্যতা বুলিও কোৱা হয় কাৰণ ই প্ৰথমে হৰপ্পা নামৰ ঠাইত আৱিষ্কাৰ হৈছিল। এই সভ্যতাৰ সময়কাল প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০০ৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৭৫০ লৈকে ধৰা হয়।
সিন্ধু সভ্যতাৰ মুখ্য নগৰসমূহ আছিল হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো, লোথাল, কালিবংগান, চানহুদাৰো, ধোলাবিৰা আৰু ৰাখীগড়ী। এই সভ্যতাৰ লোকসকলে সুপৰিকল্পিত নগৰ গঢ়িছিল। নগৰৰ ৰাস্তা সমকোণে কাটিছিল, ঘৰবোৰ পকা ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু উৎকৃষ্ট জল-নিষ্কাশন ব্যৱস্থা আছিল। মহেঞ্জোদাৰোৰ “মহান স্নানাগাৰ” এই সভ্যতাৰ এক বিস্ময়কৰ স্থাপত্য নিদৰ্শন। তেওঁলোকে কৃষি কৰিছিল, ঘেহু-যৱ-কপাহ খেতি কৰিছিল আৰু গৰু-ম’হ-ছাগলী পালন কৰিছিল। ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰতো সিহঁতে অগ্ৰণী আছিল — মেছোপটেমিয়া আৰু পশ্চিম এছিয়াৰ সৈতে সিহঁতে বাণিজ্য কৰিছিল।
সিন্ধু সভ্যতাৰ লিপি এতিয়াও উদ্ধাৰ কৰিব পৰা হোৱা নাই। সিহঁতে মাতৃদেৱী আৰু পশুপতি শিৱৰ পূজা কৰিছিল। মুদ্ৰা, পোৰা মাটিৰ মূৰ্তি, অলংকাৰ আৰু সিন্ধু লিপিৰ ছাপ এই সভ্যতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পুৰাতাত্ত্বিক নিদৰ্শন। প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৭৫০ চনৰ আশে-পাশে এই সভ্যতাৰ পতন ঘটিছিল। পতনৰ কাৰণ হিচাপে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, নদীৰ গতি পৰিৱৰ্তন, বানপানী, বৈদিক আৰ্যৰ আক্ৰমণ আদিক ধৰা হয়। সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা ভাৰতীয় সভ্যতাৰ বুনিয়াদ গঢ়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
Summary: Class 6 Social Science Chapter 8 “Origin of Indian Civilization” deals with the Indus Valley or Harappan Civilization, the earliest urban civilization of the Indian subcontinent (c. 2500 BCE – 1750 BCE). Discovered in 1921–22 by Daya Ram Sahni at Harappa and R. D. Banerji at Mohenjo-daro, this Bronze Age civilization extended from Punjab and Sindh to Gujarat and Rajasthan. Its major sites — Harappa, Mohenjo-daro, Lothal, Kalibangan, Dholavira and Chanhudaro — show planned cities with grid-pattern streets, baked-brick houses, the Great Bath and excellent drainage. Harappans practised agriculture, animal rearing and traded with Mesopotamia. They worshipped the Mother Goddess and Pashupati Shiva, used pictographic script (still undeciphered), and produced fine seals, pottery and ornaments. Causes of decline include floods, climatic change, Saraswati drying up and possible Aryan invasion. ASSEB Class 6 HSLC foundation notes.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| সভ্যতা | মানুহৰ উন্নত সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু বস্তুগত জীৱন-যাত্ৰাৰ পদ্ধতি |
| সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা | সিন্ধু নদীৰ উপত্যকাত গঢ়ি উঠা প্ৰাচীন ভাৰতীয় নাগৰিক সভ্যতা |
| হৰপ্পা সভ্যতা | প্ৰথমে আৱিষ্কৃত নগৰ “হৰপ্পা”ৰ নামত নামকৰণ কৰা সিন্ধু সভ্যতা |
| মহেঞ্জোদাৰো | “মৃতকৰ স্তূপ” — সিন্ধু সভ্যতাৰ এক প্ৰধান নগৰ (বৰ্তমান পাকিস্তানৰ সিন্ধ প্ৰদেশত) |
| পুৰাতত্ত্ব | পুৰণি ধ্বংসাৱশেষ আৰু নিদৰ্শনৰ পৰা প্ৰাচীন ইতিহাস অধ্যয়ন কৰা বিদ্যা |
| খনন | মাটি খান্দি প্ৰাচীন নিদৰ্শন উলিওৱা প্ৰক্ৰিয়া |
| পকা ইটা | জুইত পোৰা মজবুত ইটা যিবোৰ হৰপ্পাবাসীয়ে ঘৰ নিৰ্মাণত ব্যৱহাৰ কৰিছিল |
| মহান স্নানাগাৰ | মহেঞ্জোদাৰোত পোৱা ১১.৮৮ মিটাৰ দীঘল × ৭.০১ মিটাৰ বহল × ২.৪৩ মিটাৰ গভীৰ এক বিৰাট স্নানাগাৰ |
| মুদ্ৰা (Seal) | চৌকা বা আয়তাকাৰ পাথৰৰ সৰু ফলক যাত পশু আৰু লিপি খোদিত |
| পশুপতি | “পশুৰ ৰক্ষক” — শিৱৰ এক ৰূপ; সিন্ধু সভ্যতাৰ মুদ্ৰাত পোৱা ত্ৰিমুখী যোগী |
| মাতৃদেৱী | সৃষ্টি আৰু উৰ্বৰতাৰ প্ৰতীক হিচাপে পূজিত নাৰী মূৰ্তি |
| লিপি | লিখাৰ পদ্ধতি বা চিহ্ন |
| চিত্ৰলিপি | ছবিৰ আকাৰৰ লিখা — সিন্ধু লিপি এনে এক চিত্ৰলিপি |
| লোথাল | গুজৰাটত অৱস্থিত সিন্ধু সভ্যতাৰ এক বন্দৰ-নগৰ; ইয়াত প্ৰাচীন ডকইয়াৰ্ড পোৱা গৈছে |
| কালিবংগান | ৰাজস্থানত অৱস্থিত সিন্ধু সভ্যতাৰ এক স্থল (“ক’লা চুৰিয়া”ৰ অৰ্থ) |
| ধোলাবিৰা | গুজৰাটৰ কচ্ছত অৱস্থিত হৰপ্পা সভ্যতাৰ এক বিশাল স্থল |
| মেছোপটেমিয়া | আধুনিক ইৰাকৰ অঞ্চল — সিন্ধু সভ্যতাৰ বাণিজ্যিক অংশীদাৰ |
| আৰ্য | খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০ৰ আশে-পাশে ভাৰতলৈ অহা ইণ্ডো-ইউৰোপীয় ভাষা ভাষী জনগোষ্ঠী |
| বৈদিক যুগ | আৰ্যসকলে বেদ ৰচনা কৰা যুগ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০-৬০০) |
| ব্ৰঞ্চ যুগ | মানুহে তামাৰ লগত কথীয়া (টিন) মিহলাই ব্ৰঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰা যুগ |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰথম নাগৰিক সভ্যতা কোনটো?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰথম নাগৰিক সভ্যতা হৈছে সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা বা হৰপ্পা সভ্যতা।
২। সিন্ধু সভ্যতাক হৰপ্পা সভ্যতা বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাক হৰপ্পা সভ্যতা বুলি কোৱা হয় কাৰণ এই সভ্যতাৰ প্ৰথম খনন কাৰ্য পঞ্জাৱৰ “হৰপ্পা” নামৰ স্থানত হৈছিল। পুৰাতাত্ত্বিক পৰম্পৰা অনুসৰি কোনো সভ্যতাৰ প্ৰথমে আৱিষ্কৃত স্থানৰ নামৰ ভিত্তিত সেই সভ্যতাৰ নামকৰণ কৰা হয়। সেইবাবেই ইয়াক হৰপ্পা সভ্যতা বুলিও কোৱা হয়।
৩। সিন্ধু সভ্যতা কেতিয়া আৱিষ্কৃত হৈছিল আৰু কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতা ১৯২১-১৯২২ চনত আৱিষ্কৃত হৈছিল। ১৯২১ চনত দয়াৰাম সাহনিয়ে হৰপ্পাত আৰু ১৯২২ চনত ৰাখালদাস বেনাৰ্জীয়ে মহেঞ্জোদাৰোত খনন কাৰ্য চলাই এই সভ্যতা আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ মুৰব্বী চাৰ জন মাৰ্ছেলৰ তত্ত্বাৱধানত এই খনন কাৰ্য সম্পন্ন কৰা হৈছিল।
৪। সিন্ধু সভ্যতাৰ সময়কাল কিমান?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ সময়কাল প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০০ৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৭৫০ লৈকে ধৰা হয়। অৰ্থাৎ এই সভ্যতা আজিৰ পৰা প্ৰায় ৪৫০০-৫০০০ বছৰ পুৰণি।
৫। সিন্ধু সভ্যতাৰ মুখ্য নগৰসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ মুখ্য নগৰসমূহ হৈছে — হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো, লোথাল, কালিবংগান, চানহুদাৰো, ধোলাবিৰা, ৰাখীগড়ী, বনৱালী আৰু সুৰকোটাদা।
৬। “মহেঞ্জোদাৰো” শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “মহেঞ্জোদাৰো” এটা সিন্ধী শব্দ যাৰ অৰ্থ “মৃতকৰ স্তূপ” বা “মৃতকৰ পাহাৰ”। এই নগৰটো বৰ্তমান পাকিস্তানৰ সিন্ধ প্ৰদেশত অৱস্থিত।
৭। মহান স্নানাগাৰ ক’ত পোৱা গৈছে?
উত্তৰঃ মহান স্নানাগাৰ মহেঞ্জোদাৰো নগৰৰ দুৰ্গাঞ্চলত পোৱা গৈছে। ই ১১.৮৮ মিটাৰ দীঘল, ৭.০১ মিটাৰ বহল আৰু ২.৪৩ মিটাৰ গভীৰ। ইয়াৰ চাৰিওফালে চেঞ্জিং ৰুম আৰু পানী জমা ৰখাৰ ব্যৱস্থা আছিল।
৮। সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকলে কি কি শস্য খেতি কৰিছিল?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকলে ঘেহু, যৱ, কপাহ, খেজুৰ, তিল, মটৰ আদি খেতি কৰিছিল। সিহঁতেই পৃথিৱীৰ সকলোতকৈ আগেতে কপাহ খেতি কৰা মানুহ আছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
৯। সিন্ধু সভ্যতাৰ নগৰ পৰিকল্পনাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ নগৰ পৰিকল্পনাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- প্ৰতিটো নগৰ মূলতঃ দুটা ভাগত বিভক্ত আছিল — পশ্চিমদিশৰ ওখ “দুৰ্গাঞ্চল” আৰু পূবদিশৰ “নিম্ন নগৰ”। দুৰ্গাঞ্চলত শাসক আৰু পুৰোহিত শ্ৰেণীৰ মানুহ থাকিছিল।
- নগৰৰ ৰাস্তা সমকোণে কাটিছিল আৰু গ্ৰিড পদ্ধতিত নিৰ্মিত আছিল। মুখ্য ৰাস্তাবোৰ ৯ মিটাৰ পৰ্যন্ত বহল আছিল।
- ঘৰবোৰ পকা ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। প্ৰতিটো ঘৰত উঠা, কুঁৱা আৰু স্নানাগাৰ আছিল।
- উৎকৃষ্ট জল-নিষ্কাশন ব্যৱস্থা আছিল। ঢকা নলাবোৰ ইটাৰে বনোৱা হৈছিল আৰু সকলো ঘৰৰ পৰা মূল নলালৈ পানী যোৱা ব্যৱস্থা আছিল।
- প্ৰতিটো নগৰত এটা বিশাল শস্যাগাৰ আছিল য’ত শস্য সংৰক্ষণ কৰা হৈছিল।
- নগৰৰ চাৰিওফালে দুৰ্গৰ দেৱাল আছিল।
১০। সিন্ধু সভ্যতাৰ অৰ্থনৈতিক জীৱন কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ অৰ্থনৈতিক জীৱন বহুমুখী আৰু উন্নত আছিল —
- কৃষি: ঘেহু, যৱ, কপাহ, খেজুৰ, তিল আৰু মটৰ আদিৰ খেতি কৰিছিল। সিন্ধু আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহৰ পৰা পানী যোগান ধৰি কৃষি কৰা হৈছিল।
- পশুপালন: গৰু, ম’হ, ছাগলী, ভেড়া, কুকুৰ আদি পালিছিল। ঘোড়া পোৱা যোৱা নাছিল।
- হস্তশিল্প: কুম্ভকাৰী, সূতা কটা-বোৱা, ধাতু-গলোৱা, অলংকাৰ নিৰ্মাণ আদি কাৰ্য কৰিছিল।
- বাণিজ্য: সিন্ধুৰ লোকসকলে অভ্যন্তৰীণ আৰু বহিৰ্বাণিজ্য কৰিছিল। মেছোপটেমিয়া, পশ্চিম এছিয়া আৰু উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ সৈতে বাণিজ্য কৰিছিল। লোথালৰ ডকইয়াৰ্ড সাগৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰমাণ।
- ওজন আৰু জোখ: সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকলে নিৰ্দিষ্ট ওজন আৰু জোখৰ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
১১। সিন্ধু সভ্যতাৰ ধৰ্মীয় জীৱন সম্পৰ্কে এটা টোকা লিখা।
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ ধৰ্মীয় জীৱনৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- মাতৃদেৱীৰ পূজা: উৰ্বৰতা আৰু সৃষ্টিৰ প্ৰতীক হিচাপে মাতৃদেৱীৰ পূজা প্ৰচলিত আছিল। বহু পোৰামাটিৰ মাতৃদেৱী মূৰ্তি পোৱা গৈছে।
- পশুপতি শিৱৰ পূজা: এটা মুদ্ৰাত ত্ৰিমুখী যোগী আৰু চাৰিওফালে গৰু-হাতী-ব্ৰাঘ-গৈণ্ডা থকা ছবি আছে — যাক পশুপতি শিৱৰ আদিৰূপ বুলি গণ্য কৰা হয়।
- প্ৰকৃতি পূজা: বৃক্ষ (পিপল গছ), অগ্নি, পানী আৰু পশুৰ পূজা প্ৰচলিত আছিল।
- লিংগ পূজা: পাথৰৰ লিংগ আৰু যোনি পোৱা গৈছে যিয়ে পৰৱৰ্তী শিৱ পূজাৰ পূৰ্বৰূপ বুলি ভবা হয়।
- স্বস্তিক চিহ্ন: মুদ্ৰাত স্বস্তিক চিহ্ন পোৱা গৈছে যি পবিত্ৰ চিহ্ন বুলি গণ্য কৰা হয়।
- সিহঁতৰ মাজত মন্দিৰ পোৱা যোৱা নাই কিন্তু ধৰ্মীয় বিশ্বাস ব্যাপক আছিল।
১২। সিন্ধু সভ্যতাৰ লিপি সম্পৰ্কে কি জানা?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ লিপি সম্পৰ্কে নিম্নলিখিত তথ্য পোৱা যায় —
- সিন্ধু লিপি এক চিত্ৰলিপি — অৰ্থাৎ ই ছবিৰ ৰূপৰ আছিল।
- লিপিত প্ৰায় ৪০০ৰে অধিক ভিন্ন ভিন্ন চিহ্ন আছে।
- লিপি সোঁফালৰ পৰা বাঁওফাললৈ লিখা হৈছিল।
- লিপি প্ৰধানতঃ মুদ্ৰা, পাত্ৰ, তামৰ ফলক আৰু অলংকাৰত পোৱা গৈছে।
- আজিলৈকে এই লিপি কোনেও উদ্ধাৰ কৰিব পৰা নাই, সেইবাবেই সিন্ধু সভ্যতাৰ ভাষা, সাহিত্য আৰু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে সঠিক তথ্য পোৱা নাই।
১৩। সিন্ধু সভ্যতাৰ পতনৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ পতনৰ কাৰণসমূহ সম্পৰ্কে ঐতিহাসিকসকলে বিভিন্ন মত পোষণ কৰে —
- প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ: বাৰম্বাৰ বানপানী আৰু ভূমিকম্পত নগৰবোৰ ধ্বংস হৈছিল।
- নদীৰ গতি পৰিৱৰ্তন: সিন্ধু আৰু চৰস্বতী নদীৰ গতি পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ ফলত কৃষি ব্যৱস্থা ভাঙি পৰিল।
- বন-নিধন: অধিক ইটা পোৰাৰ বাবে অৰণ্য ধ্বংস কৰাৰ ফলত পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হৈছিল।
- জলবায়ু পৰিৱৰ্তন: বৃষ্টিপাত হ্ৰাস পাই অঞ্চল মৰুভূমিত পৰিণত হৈছিল।
- আৰ্য আক্ৰমণ: কিছু ঐতিহাসিকৰ মতে আৰ্যসকলৰ আক্ৰমণৰ ফলত এই সভ্যতাৰ পতন ঘটিছিল।
- ৰোগৰ মহামাৰী: মেলেৰিয়া আদি ৰোগৰ মহামাৰীয়ে জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিছিল।
১৪। সিন্ধু সভ্যতাৰ মুদ্ৰা (Seal) সম্পৰ্কে এটা টোকা লিখা।
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ মুদ্ৰা বা ছীলসমূহ এই সভ্যতাৰ এক বিশেষ অৱদান —
- মুদ্ৰাবোৰ সাধাৰণতে চৌকা বা আয়তাকাৰ আৰু মূলতঃ ছ’পস্ট’ন (steatite) পাথৰেৰে নিৰ্মিত।
- প্ৰতিটো মুদ্ৰাত পশু (ষাড়, যাঢ়, হাতী, গৈণ্ডা, ব্যাঘ্ৰ, ছাগলী আদি) আৰু সিন্ধু লিপিৰ চিহ্ন খোদিত।
- বাণিজ্যিক লেনদেনত পৰিচয়পত্ৰ আৰু চিহ্ন হিচাপে ব্যৱহাৰ হৈছিল।
- “পশুপতি মুদ্ৰা”ত ত্ৰিমুখী যোগীৰ ছবি আছে যাক শিৱৰ আদিৰূপ বুলি গণ্য কৰা হয়।
- “একশৃঙ্গ পশু”ৰ মুদ্ৰা সৰ্বাধিক পোৱা যায়।
- মেছোপটেমিয়াত সিন্ধু মুদ্ৰা পোৱা যোৱাত দুয়ো সভ্যতাৰ বাণিজ্যিক সম্পৰ্কৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১৫। সিন্ধু সভ্যতাৰ সামাজিক জীৱন সম্পৰ্কে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ সামাজিক জীৱন উন্নত আৰু সংগঠিত আছিল। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- সামাজিক শ্ৰেণীবিভাগ: সমাজ চাৰিটা প্ৰধান শ্ৰেণীত বিভক্ত আছিল — শাসক/পুৰোহিত, বণিক, কাৰিকৰ আৰু কৃষক-শ্ৰমিক। দুৰ্গাঞ্চলত উচ্চ শ্ৰেণী আৰু নিম্ন নগৰত সাধাৰণ মানুহ বাস কৰিছিল।
- পৰিধান: পুৰুষে ধুতিৰ দৰে কাপোৰ পৰিধান কৰিছিল আৰু মহিলাই চাৰি (skirt) আৰু ওপৰৰ অংশ ঢাকিবলৈ চাদৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। সিহঁতে পেচমী আৰু কপাহী কাপোৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- অলংকাৰ: মহিলাৰ দ্বাৰা সোণ, ৰূপ, ব্ৰঞ্চ, পাথৰ, হাড় আৰু পোৰামাটিৰ অলংকাৰ ব্যৱহৃত হৈছিল। হাৰ, মালা, দুলিৰ্য়া, কাণফুলি, ব্ৰেচলেট, আঙুঠি আদি পোৱা গৈছে।
- খাদ্য: সিহঁতৰ মুখ্য খাদ্য আছিল ঘেহু, যৱৰ ৰুটি, ভাত, দুধ, মাছ, মাংস আৰু বিভিন্ন ফল-মূল।
- আমোদ-প্ৰমোদ: সিহঁতে দাবা-জাতীয় খেল, পাশা, নৃত্য, সংগীত আদি আমোদ-প্ৰমোদৰ মাধ্যমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- পৰিৱাৰ: সিহঁতৰ মাজত পিতৃতান্ত্ৰিক পৰিয়ালেই প্ৰচলিত আছিল যদিও মাতৃদেৱীৰ পূজাই মহিলাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান সূচায়।
- মৃতকৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া: তিনিৰকম পদ্ধতি পোৱা গৈছে — সমাধি, আংশিক সমাধি আৰু দাহ পদ্ধতি।
১৬। সিন্ধু সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰে ভাৰতৰ ইতিহাসৰ পৰিকল্পনাত কেনে পৰিৱৰ্তন আনিলে?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰে ভাৰতৰ ইতিহাস অধ্যয়নত যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিলে —
- সিন্ধু সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰৰ আগতে ভৱা হৈছিল যে ভাৰতীয় সভ্যতা বৈদিক যুগৰ পৰাহে আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু এই আৱিষ্কাৰে দেখুৱালে যে ভাৰতীয় সভ্যতা বৈদিক যুগৰ আগতেই অস্তিত্ব আছিল।
- ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় সভ্যতাৰ প্ৰাচীনতা ১৫০০ বছৰ আগুৱাই গ’ল — অৰ্থাৎ ভাৰতীয় সভ্যতা ৫০০০ বছৰৰো অধিক পুৰণি বুলি প্ৰমাণিত হ’ল।
- ভাৰতীয় সভ্যতা মিচৰ আৰু মেছোপটেমিয়া সভ্যতাৰ সমকালীন এক উন্নত নাগৰিক সভ্যতা আছিল বুলি প্ৰমাণিত হ’ল।
- ভাৰতীয়সকলে নগৰ পৰিকল্পনা, বাণিজ্য আৰু লিপি ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত পৃথিৱীৰ অগ্ৰণী আছিল বুলি জনাজাত হ’ল।
- হিন্দু ধৰ্মৰ বহু উপাদান (যেনে শিৱ পূজা, মাতৃদেৱী পূজা, যোগ ইত্যাদি) সিন্ধু সভ্যতাৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈছিল বুলি গম পোৱা গ’ল।
- ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ শিকড় কেৱল আৰ্যসকলৰ মাজতেই নহয়, পূৰ্বৰ অনাৰ্য সভ্যতাৰ মাজতো আছে বুলি প্ৰমাণিত হ’ল।
১৭। হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰঃ হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ মাজত পাৰ্থক্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
| হৰপ্পা | মহেঞ্জোদাৰো |
|---|---|
| বৰ্তমান পাকিস্তানৰ পঞ্জাৱ প্ৰদেশৰ মন্টগ’মেৰী জিলাত অৱস্থিত | বৰ্তমান পাকিস্তানৰ সিন্ধ প্ৰদেশৰ লাৰকানা জিলাত অৱস্থিত |
| ৰাবী নদীৰ তীৰত অৱস্থিত | সিন্ধু নদীৰ তীৰত অৱস্থিত |
| ১৯২১ চনত দয়াৰাম সাহনিয়ে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল | ১৯২২ চনত ৰাখালদাস বেনাৰ্জীয়ে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল |
| হৰপ্পাত বিশাল শস্যাগাৰ পোৱা গৈছে | মহেঞ্জোদাৰোত মহান স্নানাগাৰ পোৱা গৈছে |
| ইয়াত নৰ্তকীৰ পাথৰৰ মূৰ্তি পোৱা গৈছে | ইয়াত পোৰামাটিৰ নৰ্তকীৰ মূৰ্তি আৰু পুৰোহিত-ৰজাৰ মূৰ্তি পোৱা গৈছে |
| ইয়াৰ অৰ্থ “পশুপতিৰ খাদ্য” | ইয়াৰ অৰ্থ “মৃতকৰ স্তূপ” |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সিন্ধু সভ্যতাৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি কেনে আছিল?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতা প্ৰায় ১৩ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ অঞ্চলত বিস্তৃত আছিল। উত্তৰে জম্মুৰ পৰা দক্ষিণে গুজৰাটৰ নৰ্মদা নদীৰ মুখ পৰ্যন্ত আৰু পশ্চিমে বেলুচিস্তানৰ পৰা পূবে উত্তৰ প্ৰদেশৰ মীৰাটৰ ওচৰৰ “আলমগীৰপুৰ”লৈকে এই সভ্যতা বিস্তৃত আছিল। ই মিচৰ আৰু মেছোপটেমিয়া সভ্যতাৰ চাইতে বহুত বহল অঞ্চলত প্ৰসাৰিত আছিল।
২। লোথাল কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ লোথাল গুজৰাটৰ আহমেদাবাদৰ ওচৰত অৱস্থিত সিন্ধু সভ্যতাৰ এক বন্দৰ-নগৰ। ইয়াৰ গুৰুত্ব হৈছে —
- ইয়াত পৃথিৱীৰ প্ৰাচীনতম “ডকইয়াৰ্ড” (জাহাজ লগোৱা স্থান) পোৱা গৈছে।
- ই সিন্ধু সভ্যতাৰ এক প্ৰধান বাণিজ্যিক বন্দৰ আছিল।
- ইয়াৰ পৰা মেছোপটেমিয়া আৰু পশ্চিম এছিয়ালৈ সাগৰীয় বাণিজ্য পৰিচালিত হৈছিল।
- ইয়াত মণি-মুকুতা আৰু সোণৰ অলংকাৰ নিৰ্মাণ কৰা কাৰখানা পোৱা গৈছে।
- ইয়াত আগ্নেয় চাউলৰ চাষৰ প্ৰমাণো পোৱা গৈছে।
৩। সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকলে কোনবোৰ ধাতু ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকলে তামা, ব্ৰঞ্চ (তাম + কথীয়াৰ মিশ্ৰণ), সোণ, ৰূপ আৰু সীহ আদি ধাতু ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে লোহা ব্যৱহাৰ কৰা নাছিল — সেইবাবে তেওঁলোকৰ যুগক “ব্ৰঞ্চ যুগ” বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকে ধাতুৰ পৰা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, যন্ত্ৰপাতি আৰু অলংকাৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।
৪। সিন্ধু সভ্যতাৰ কলা-কাৰিকৰিৰ এটা চমু বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ কলা-কাৰিকৰি অতি উন্নত আছিল —
- মূৰ্তিকলা: মহেঞ্জোদাৰোত পোৱা ব্ৰঞ্চৰ “নৰ্তকী” মূৰ্তি আৰু পাথৰৰ “পুৰোহিত-ৰজা”ৰ মূৰ্তি বিখ্যাত।
- পোৰামাটিৰ মূৰ্তি: মাতৃদেৱী, পশু-পক্ষী, খেলনা আদিৰ পোৰামাটিৰ মূৰ্তি বহু পোৱা গৈছে।
- মুদ্ৰা শিল্প: ছ’পস্ট’ন পাথৰৰ মুদ্ৰাবোৰত পশু আৰু লিপিৰ সুক্ষ্ম খোদাই কাৰ্য।
- মৃৎশিল্প: চক্ৰৰ সাহায্যত নিৰ্মিত বিভিন্ন আকাৰৰ পাত্ৰত ক’লা ৰং আৰু লাল ৰঙৰ চিত্ৰ।
- অলংকাৰ: সোণ, ৰূপ, পাথৰ, পোৰামাটি আৰু হাড়ৰ ভিন্ন অলংকাৰ।
- স্থাপত্য: পকা ইটাৰ বিশাল স্থাপত্য — মহান স্নানাগাৰ, শস্যাগাৰ, দুৰ্গ আৰু গৃহ-সমষ্টি।
৫। সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকল আৰু আৰ্যসকলৰ মাজত পাৰ্থক্য কি কি?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকল আৰু আৰ্যসকলৰ মাজত উল্লেখযোগ্য পাৰ্থক্য আছিল —
| সিন্ধু সভ্যতাৰ লোক | আৰ্য |
|---|---|
| নাগৰিক সভ্যতা — সুপৰিকল্পিত নগৰত বাস কৰিছিল | গ্ৰাম্য সভ্যতা — গাঁৱত বাস কৰিছিল |
| ব্ৰঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰিছিল, লোহা চিনি পোৱা নাছিল | লোহা ব্যৱহাৰ কৰিছিল |
| মাতৃদেৱী আৰু পশুপতিৰ পূজা কৰিছিল | ইন্দ্ৰ, অগ্নি, বৰুণ আদি প্ৰাকৃতিক দেৱতাৰ পূজা কৰিছিল |
| চিত্ৰলিপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল (অনুদ্ধাৰিত) | সংস্কৃত ভাষা আৰু বেদ ৰচনা কৰিছিল |
| ব্যৱসায়-বাণিজ্যত পাৰদৰ্শী আছিল | মূলতঃ পশুপালক আৰু কৃষক আছিল |
| ঘোড়া পোৱা যোৱা নাছিল | ঘোড়াৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ কৰিছিল |
৬। সিন্ধু সভ্যতাৰ পৰা পোৱা পুৰাতাত্ত্বিক নিদৰ্শনসমূহৰ এটা তালিকা দিয়া।
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ পৰা পোৱা প্ৰধান পুৰাতাত্ত্বিক নিদৰ্শনসমূহ হৈছে —
- মুদ্ৰা বা ছীল (২৫০০ৰো অধিক)।
- পোৰামাটিৰ মাতৃদেৱী, পশু-পক্ষী আৰু খেলনাৰ মূৰ্তি।
- ব্ৰঞ্চৰ “নৰ্তকী” মূৰ্তি আৰু পাথৰৰ “পুৰোহিত-ৰজা”ৰ মূৰ্তি।
- লাল আৰু ক’লা ৰঙৰ চিত্ৰ থকা মৃৎপাত্ৰ।
- সোণ-ৰূপৰ অলংকাৰ — হাৰ, কাণফুলি, আঙুঠি, ব্ৰেচলেট।
- তামা আৰু ব্ৰঞ্চৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু যন্ত্ৰপাতি।
- মহান স্নানাগাৰ, শস্যাগাৰ, দুৰ্গ আদি স্থাপত্য।
- লোথালত পোৱা ডকইয়াৰ্ড।
- ওজন আৰু জোখৰ পাথৰ।
- পকা ইটাৰে নিৰ্মিত নলা আৰু কুঁৱা।
- সিন্ধু লিপি যুক্ত মুদ্ৰা আৰু পাত্ৰ।
৭। হৰপ্পা সভ্যতাৰ লোকসকলে বাণিজ্য কেনেদৰে চলাইছিল?
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাৰ লোকসকলে অভ্যন্তৰীণ আৰু বহিৰ্বাণিজ্য দুয়ো ক্ষেত্ৰতে অগ্ৰণী আছিল —
- অভ্যন্তৰীণ বাণিজ্য: সিন্ধু সভ্যতাৰ বিভিন্ন নগৰৰ মাজত বিনিময় বাণিজ্য চলিছিল। বেলদাহৰ পৰা ঘৰৰ ইটা, ৰাজস্থানৰ পৰা তামা, কাশ্মীৰৰ পৰা ফাচ আদি অহা-যোৱা কৰা হৈছিল।
- বহিৰ্বাণিজ্য: মেছোপটেমিয়া, ইৰাণ, আফগানিস্তান আৰু পশ্চিম এছিয়াৰ সৈতে বাণিজ্য কৰিছিল। মেছোপটেমিয়াৰ “মেলুহা” নামটো সিন্ধু অঞ্চলক বুজোৱা বুলি ভবা হয়।
- বাণিজ্য মাধ্যম: বিনিময় বাণিজ্য (Barter system) প্ৰচলিত আছিল। মুদ্ৰা ব্যৱস্থা পোৱা যোৱা নাই।
- পথ: স্থলপথ আৰু জলপথ দুয়োকে বাণিজ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। লোথালত ডকইয়াৰ্ড পোৱা যাওঁতে সাগৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
- আমদানি: তামা (ৰাজস্থান), পাথৰ (গুজৰাট), মণি-মুকুতা (আফগানিস্তান), সোণ (কৰ্ণাটক) আমদানি কৰিছিল।
- ৰপ্তানি: কপাহী কাপোৰ, পোৰামাটিৰ মূৰ্তি, মুদ্ৰা, ছাল-পাথৰ আদি ৰপ্তানি কৰিছিল।
৮। সিন্ধু সভ্যতাক “প্ৰথম নাগৰিক সভ্যতা” বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাক ভাৰতৰ “প্ৰথম নাগৰিক সভ্যতা” বুলি কোৱা হয় কাৰণ —
- এই সভ্যতাৰ লোকসকলে ভাৰতীয় উপমহাদেশত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সুপৰিকল্পিত নগৰ গঢ়িছিল।
- নগৰৰ ৰাস্তা সমকোণত কাটিছিল আৰু গ্ৰিড পদ্ধতিত নিৰ্মিত আছিল।
- উৎকৃষ্ট জল-নিষ্কাশন ব্যৱস্থা আৰু পকা ঘৰ আছিল।
- সমাজত শ্ৰেণীবিভাগ আৰু শ্ৰম বিভাগ আছিল।
- ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ বিকশিত ব্যৱস্থা আছিল।
- নিৰ্দিষ্ট ওজন-জোখৰ ব্যৱস্থা আছিল।
- লিপিৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হৈছিল।
- উন্নত কৃষি, পশুপালন আৰু কাৰিকৰি ব্যৱস্থা আছিল।
৯। ধোলাবিৰাৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ধোলাবিৰা গুজৰাটৰ কচ্ছ জিলাত অৱস্থিত হৰপ্পা সভ্যতাৰ এক বিশাল স্থল। ১৯৬৭-৬৮ চনত জ. প. জোছীয়ে ইয়াক আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ গুৰুত্ব হৈছে —
- এই নগৰটো তিনিটা ভাগত বিভক্ত আছিল — দুৰ্গ, মধ্য নগৰ আৰু নিম্ন নগৰ।
- ইয়াত উন্নত পানী সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা পোৱা গৈছে — বহু জলাশয় আৰু ৰিজাৰ্ভৱাৰ নিৰ্মিত আছিল।
- ইয়াৰ পৰা বিশ্বৰ প্ৰাচীনতম “ছাইনব’ৰ্ড” পোৱা গৈছে — কাঠৰ ফলকত খোদিত সিন্ধু লিপি।
- ই সিন্ধু সভ্যতাৰ পঞ্চম বৃহত্তম নগৰ।
- ২০২১ চনত ইউনেস্কোয়ে ইয়াক বিশ্বৰ ঐতিহ্যিক স্থানৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে।
১০। সিন্ধু সভ্যতাৰ অৱদানসমূহ লিপিবদ্ধ কৰা।
উত্তৰঃ সিন্ধু সভ্যতাৰ অৱদানসমূহ ভাৰতীয় সভ্যতাৰ বাবে অমূল্য —
- নগৰ পৰিকল্পনা: সুপৰিকল্পিত নগৰ, পকা ইটাৰ ঘৰ, গ্ৰিড পদ্ধতিৰ ৰাস্তা আৰু জল-নিষ্কাশন ব্যৱস্থা।
- কৃষি: পৃথিৱীৰ আদিতম কপাহ খেতিৰ পৰিচয় কৰাইছিল। ঘেহু, যৱ আৰু খেজুৰৰ খেতি।
- ধাতু-বিদ্যা: তামা আৰু ব্ৰঞ্চ গলোৱা আৰু ইয়াৰ পৰা অস্ত্ৰ-অলংকাৰ নিৰ্মাণৰ কৌশল।
- লিপিৰ ব্যৱহাৰ: চিত্ৰলিপিৰ মাধ্যমেৰে লিখাৰ পৰিচয় কৰাইছিল।
- ধৰ্ম: মাতৃদেৱী, পশুপতি শিৱ, যোগ আৰু লিংগ পূজা — যিবোৰ পিছলৈ হিন্দু ধৰ্মৰ অংগ হ’ল।
- বাণিজ্য: দূৰদেশৰ সৈতে বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিলে।
- কলা-কাৰিকৰি: মূৰ্তি, মুদ্ৰা, পোৰামাটিৰ মূৰ্তি, অলংকাৰ আদি কলা।
- ওজন-জোখ: মানসম্পন্ন ওজন আৰু জোখৰ ব্যৱস্থা।
১১। শূন্যস্থান পূৰ কৰা —
- (ক) সিন্ধু সভ্যতা প্ৰথমে __________ চনত আৱিষ্কৃত হৈছিল। (উত্তৰঃ ১৯২১)
- (খ) মহেঞ্জোদাৰো শব্দৰ অৰ্থ __________। (উত্তৰঃ মৃতকৰ স্তূপ)
- (গ) মহান স্নানাগাৰ __________ নগৰত পোৱা গৈছে। (উত্তৰঃ মহেঞ্জোদাৰো)
- (ঘ) লোথাল __________ ৰাজ্যত অৱস্থিত। (উত্তৰঃ গুজৰাট)
- (ঙ) সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকলে __________ ধাতু চিনি পোৱা নাছিল। (উত্তৰঃ লোহা)
- (চ) সিন্ধু সভ্যতাৰ লিপি __________ফালৰ পৰা __________ফাললৈ লিখা হৈছিল। (উত্তৰঃ সোঁ, বাঁও)
- (ছ) সিন্ধু সভ্যতাৰ মুদ্ৰাৰ মূল উপাদান আছিল __________ পাথৰ। (উত্তৰঃ ছ’পস্ট’ন)
১২। শুদ্ধ-অশুদ্ধ লিখা —
- (ক) হৰপ্পা সভ্যতা ভাৰতৰ প্ৰথম নাগৰিক সভ্যতা। (শুদ্ধ)
- (খ) সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকলে লোহা ব্যৱহাৰ কৰিছিল। (অশুদ্ধ)
- (গ) মহেঞ্জোদাৰো ৰাবী নদীৰ তীৰত অৱস্থিত। (অশুদ্ধ)
- (ঘ) লোথাল এক বন্দৰ-নগৰ আছিল। (শুদ্ধ)
- (ঙ) সিন্ধু লিপি এতিয়াও উদ্ধাৰ কৰা হোৱা নাই। (শুদ্ধ)
- (চ) মহান স্নানাগাৰ হৰপ্পাত পোৱা গৈছে। (অশুদ্ধ)
- (ছ) সিন্ধু সভ্যতাৰ লোকসকলে মাতৃদেৱীৰ পূজা কৰিছিল। (শুদ্ধ)