ASSEB Class 6 Social Science (সমাজ বিচিত্ৰা) সপ্তম অধ্যায় “মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালীৰ বিকাশ”-এ আদিম যুগৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালী কেনেদৰে ক্ৰমান্বয়ে বিকাশ লাভ কৰিলে সেই কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথম অৱস্থাত মানুহ আছিল চিকাৰী আৰু সংগ্ৰাহক — খাদ্যৰ বাবে বনৰীয়া জন্তু চিকাৰ কৰি আৰু গছৰ ফল-মূল সংগ্ৰহ কৰি জীয়াই আছিল। ক্ৰমে কৃষিৰ আৱিষ্কাৰ, পশুপালন, ধাতুৰ ব্যৱহাৰ আৰু নগৰীয়া সভ্যতাৰ উদ্ভৱে মানুহৰ জীৱনত যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিলে।
এই অধ্যায়টিৰ আলোচনাত আমি জানিব পাৰোঁ — পাথৰ যুগ (পেলিঅ’লিথিক, মেছ’লিথিক, নিঅ’লিথিক), ধাতু যুগ (তাম্ৰ, ব্ৰঞ্জ, লোহা) আৰু নদী উপত্যকাৰ সভ্যতাসমূহ (সিন্ধু, মেছোপটেমিয়া, মিচৰ, চীন)ৰ বিৱৰণ। মানুহে ক্ৰমে কেনেকৈ ভ্ৰাম্যমাণ জীৱনৰ পৰা স্থায়ী জীৱনলৈ আগবাঢ়িল, কেনেকৈ কৃষিৰ জ্ঞানে গাঁও বহাইছিল আৰু কেনেদৰে নগৰৰ জন্ম হ’ল — সেই সম্পূৰ্ণ যাত্ৰাৰ বিৱৰণ এই অধ্যায়ত পোৱা যায়।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: “মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালীৰ বিকাশ” অধ্যায়টোত আদিম যুগৰ পৰা সভ্য নগৰীয়া সমাজলৈকে মানুহৰ জীৱনৰ ক্ৰমবিকাশৰ কাহিনী বিৱৰিত হৈছে। আদিম মানুহ আছিল চিকাৰী আৰু সংগ্ৰাহক — তেওঁলোকে পাথৰৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি বনৰীয়া জন্তু চিকাৰ কৰিছিল আৰু ফল-মূল, কান্দ-মূল সংগ্ৰহ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল। তেওঁলোকে গুহা আৰু গছৰ তলত আশ্ৰয় লৈছিল আৰু ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ দলত ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন কটাইছিল। জুইৰ আৱিষ্কাৰে মানুহৰ জীৱনত প্ৰথম বৃহৎ পৰিৱৰ্তন আনিলে — ই খাদ্য ৰন্ধা, জন্তুৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা আৰু উমৈহতীয়াকৈ থকাৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰিলে।
নিঅ’লিথিক যুগত (নৱ-প্ৰস্তৰ যুগ) মানুহে কৃষিকাৰ্য আৰম্ভ কৰিলে। গেহুঁ, যৱ, ধান, কপাহ আদিৰ খেতি কৰিবলৈ শিকিলে। লগতে গৰু, ছাগলী, কুকুৰাকে ধৰি বিভিন্ন পশুপালন আৰম্ভ কৰিলে। এই পৰিৱৰ্তনে মানুহক ভ্ৰাম্যমাণ জীৱনৰ পৰা স্থায়ী গাঁৱত বসতি স্থাপনলৈ আগবঢ়াই দিলে। চকা, লঙল, মৃৎশিল্প আৰু কাপোৰ বোৱাৰ আৱিষ্কাৰে দৈনন্দিন জীৱন উন্নত কৰিলে। ক্ৰমে তাম্ৰ, ব্ৰঞ্জ আৰু লোহাৰ ব্যৱহাৰ মানুহে শিকিলে যাৰ ফলত উন্নত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু কৃষি সঁজুলি প্ৰস্তুত কৰিব পৰা গ’ল।
কৃষি-ভিত্তিক উদ্বৃত্ত উৎপাদনৰ ফলত নগৰীয়া সভ্যতাৰ উদ্ভৱ হ’ল। সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা (হৰপ্পা-মহেঞ্জোদাৰো), মেছোপটেমিয়া, মিচৰ আৰু চীনৰ নদী উপত্যকাত মানৱ সভ্যতাই বিকাশ লাভ কৰিলে। নগৰত সুপৰিকল্পিত গৃহ, ৰাজপথ, পানী যোগান ব্যৱস্থা, ব্যৱসায়-বাণিজ্য, লিপি আৰু শাসন ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠিল। সমাজত শ্ৰেণীবিভাজন, বিভিন্ন বৃত্তি আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিল। মানুহৰ এই যাত্ৰা — চিকাৰী-সংগ্ৰাহকৰ পৰা কৃষক হৈ নগৰীয়া সভ্য মানুহলৈকে — হৈছে মানৱ সভ্যতাৰ আটাইতকৈ ৰোমাঞ্চকৰ ইতিহাস।
Summary: ASSEB Class 6 Social Science Chapter 7 “Development of Human Lifestyle” traces the evolution of human civilization from early hunter-gatherers to settled agricultural communities and finally to urban civilizations. Early humans lived as hunter-gatherers using stone tools, residing in caves and moving in small nomadic groups. The discovery of fire was the first major turning point. During the Neolithic age, humans began farming wheat, barley, rice and cotton, and domesticated animals like cattle, goats and dogs. This led to permanent village settlements. Inventions like the wheel, plough, pottery and weaving improved daily life. The use of copper, bronze and iron produced better tools and weapons. Surplus agricultural production gave rise to urban civilizations along the Indus, Tigris-Euphrates, Nile and Yellow rivers, with planned cities (Harappa, Mohenjodaro), trade, scripts and organised governance. ASSEB Class 6 exam notes.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| চিকাৰী-সংগ্ৰাহক | চিকাৰ কৰি আৰু ফল-মূল সংগ্ৰহ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰা মানুহ |
| প্ৰস্তৰ যুগ | মানুহে যেতিয়া পাথৰৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল সেই কালছোৱা |
| পেলিঅ’লিথিক | প্ৰাচীন প্ৰস্তৰ যুগ (পুৰণি পাথৰ যুগ) |
| মেছ’লিথিক | মধ্য প্ৰস্তৰ যুগ |
| নিঅ’লিথিক | নৱ-প্ৰস্তৰ যুগ — কৃষিৰ আৰম্ভণিৰ সময় |
| ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন | খাদ্যৰ সন্ধানত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যোৱা জীৱন |
| স্থায়ী বসতি | একে ঠাইত স্থায়ীভাৱে বাস কৰা জীৱন |
| পশুপালন | গৃহত গৰু, ছাগলী, কুকুৰা আদি পশু-পক্ষী পোহা |
| কৃষিকাৰ্য | মাটিত শস্য খেতি কৰা কাৰ্য |
| উদ্বৃত্ত উৎপাদন | প্ৰয়োজনতকৈ অধিক উৎপাদন |
| মৃৎশিল্প | মাটিৰে বিভিন্ন পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰা শিল্প |
| চকা | ঘূৰি থকা গোলাকাৰ যন্ত্ৰ — পৰিবহণ আৰু মৃৎশিল্পৰ মূল আৱিষ্কাৰ |
| লঙল | মাটি চহাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি |
| তাম্ৰ যুগ | মানুহে যেতিয়া পথমে তাম ধাতুৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰিছিল |
| ব্ৰঞ্জ যুগ | তাম আৰু টিনৰ মিশ্ৰণ ব্যৱহাৰৰ যুগ |
| লোহা যুগ | মানুহে লোহাৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু সঁজুলি বনাবলৈ আৰম্ভ কৰা যুগ |
| সভ্যতা | উন্নত সমাজ ব্যৱস্থা, লিপি, নগৰ আৰু শাসন ব্যৱস্থা থকা সমাজ |
| নদী উপত্যকাৰ সভ্যতা | নদীৰ পাৰে গঢ়ি উঠা প্ৰাচীন উন্নত সভ্যতা |
| হৰপ্পা | সিন্ধু উপত্যকাৰ এক প্ৰসিদ্ধ প্ৰাচীন নগৰ |
| মহেঞ্জোদাৰো | সিন্ধু উপত্যকাৰ আন এক প্ৰসিদ্ধ নগৰ (“মৃতকৰ স্তূপ”) |
| লিপি | লিখাৰ পদ্ধতি বা চিহ্ন |
| উমৈহতীয়া জীৱন | একেলগে মিলি বাস কৰা সামাজিক জীৱন |
| গুহা | পাহাৰৰ ভিতৰৰ প্ৰাকৃতিক ফাটল — আদিম মানুহৰ আশ্ৰয় স্থল |
| প্ৰত্নতত্ত্ব | প্ৰাচীন নিদৰ্শন উদ্ধাৰ আৰু অধ্যয়নৰ বিজ্ঞান |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
অতিচমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। আদিম মানুহে খাদ্যৰ বাবে কি কি কাম কৰিছিল?
উত্তৰঃ আদিম মানুহে খাদ্যৰ বাবে বনৰীয়া জন্তু চিকাৰ কৰিছিল, নদী আৰু জলাশয়ৰ পৰা মাছ ধৰিছিল আৰু কাঠনিৰ পৰা ফল-মূল, কান্দ-মূল আৰু পাত-পতন সংগ্ৰহ কৰিছিল। সেইবাবে তেওঁলোকক “চিকাৰী-সংগ্ৰাহক” বুলি কোৱা হয়।
২। আদিম মানুহে কোন কোন ঠাইত আশ্ৰয় লৈছিল?
উত্তৰঃ আদিম মানুহে পাহাৰৰ গুহা, ডাঙৰ গছৰ ডালত, পাথৰৰ চাঁইত আৰু নদীৰ পাৰৰ আশ্ৰয়স্থলত বাস কৰিছিল। বৰষুণ, ৰ’দ আৰু বনৰীয়া জন্তুৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ তেওঁলোকে এনে স্থানসমূহ বাছি লৈছিল।
৩। জুইৰ আৱিষ্কাৰে আদিম মানুহৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ জুইৰ আৱিষ্কাৰে আদিম মানুহৰ জীৱনত যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিলে। জুইৰ সহায়ত মানুহে —
- খাদ্য সিজাই খাবলৈ শিকিলে।
- হিম শীতৰ পৰা নিজকে উষ্ণ ৰাখিব পাৰিলে।
- বনৰীয়া জন্তুৰ পৰা ৰক্ষা পালে।
- আন্ধাৰ ৰাতি পোহৰ পালে।
- উমৈহতীয়াকৈ জুইৰ চাৰিওফালে গোট খাই বহিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে — যাৰ ফলত সমাজিক জীৱনৰ আৰম্ভণি হ’ল।
৪। নিঅ’লিথিক যুগ মানে কি?
উত্তৰঃ “নিঅ’লিথিক যুগ” মানে হৈছে নৱ-প্ৰস্তৰ যুগ। এই যুগত মানুহে পাথৰৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ মসৃণ আৰু চিকুণকৈ বনাবলৈ শিকিলে আৰু এই যুগতে কৃষিকাৰ্য আৰু পশুপালনৰ আৰম্ভণি হৈছিল।
৫। চকাৰ আৱিষ্কাৰৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ চকাৰ আৱিষ্কাৰে মানুহৰ পৰিবহণ ব্যৱস্থাত বিপ্লৱ আনিলে। গাড়ী, ৰথ আদিৰ সহায়ত বহু পৰিমাণৰ বস্তু এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিব পৰা গ’ল। চকা মৃৎশিল্পৰ ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহাৰ হ’ল।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
৬। চিকাৰী-সংগ্ৰাহক জীৱন আৰু কৃষক জীৱনৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰঃ চিকাৰী-সংগ্ৰাহক জীৱন আৰু কৃষক জীৱনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
| চিকাৰী-সংগ্ৰাহক জীৱন | কৃষক জীৱন |
|---|---|
| খাদ্যৰ বাবে চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল | খাদ্যৰ বাবে কৃষি উৎপাদনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল |
| ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন কটাইছিল | স্থায়ী গাঁৱত বসতি স্থাপন কৰিছিল |
| পাথৰৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল | লঙল, কুঠাৰ, কাঁচি আদি কৃষি সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিছিল |
| গুহা আৰু গছৰ তলত আশ্ৰয় লৈছিল | মাটি, খেৰ আৰু কাঠেৰে বনোৱা ঘৰত বাস কৰিছিল |
| খাদ্য মজুত কৰিব পৰা নাছিল | উৎপাদিত শস্য মজুত কৰিব পাৰিছিল |
| সমাজ ক্ষুদ্ৰ আৰু সাধাৰণ আছিল | সমাজত শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বিভিন্ন বৃত্তিৰ উদ্ভৱ হৈছিল |
৭। কৃষিৰ আৱিষ্কাৰে মানুহৰ জীৱনলৈ কি কি পৰিৱৰ্তন আনিলে?
উত্তৰঃ কৃষিৰ আৱিষ্কাৰে মানুহৰ জীৱনলৈ যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিলে —
- মানুহে ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন এৰি স্থায়ী গাঁৱত বসতি স্থাপন কৰিলে।
- খাদ্যৰ যোগান নিশ্চিত হ’ল আৰু খাদ্য মজুত কৰিব পৰা গ’ল।
- মাটি চহাবলৈ লঙল আৰু কৰ্ষণৰ বাবে গৰু-মহিষৰ পশুপালন আৰম্ভ হ’ল।
- উদ্বৃত্ত উৎপাদনৰ ফলত মানুহে অন্য বৃত্তি যেনে তাঁতী, মৃৎশিল্পী, কামাৰ আদিত নিয়োজিত হ’ব পাৰিলে।
- উদ্বৃত্ত শস্যৰ আদান-প্ৰদানৰ পৰা ব্যৱসায় বাণিজ্যৰ আৰম্ভণি হ’ল।
- স্থায়ী বসতিয়ে গাঁও, পিছত নগৰ আৰু সভ্যতাৰ উদ্ভৱত সহায় কৰিলে।
- পৰিয়াল, সমাজ, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিল।
৮। প্ৰস্তৰ যুগৰ তিনিটা স্তৰ কি কি? প্ৰতিটো স্তৰৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰস্তৰ যুগৰ তিনিটা স্তৰ হৈছে — পেলিঅ’লিথিক, মেছ’লিথিক আৰু নিঅ’লিথিক।
- পেলিঅ’লিথিক (প্ৰাচীন প্ৰস্তৰ যুগ): এই যুগত মানুহে অমসৃণ পাথৰৰ অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। মানুহ আছিল চিকাৰী-সংগ্ৰাহক, ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন কটাইছিল আৰু গুহাত আশ্ৰয় লৈছিল।
- মেছ’লিথিক (মধ্য প্ৰস্তৰ যুগ): এই যুগত পাথৰৰ অস্ত্ৰ আগৰ তুলনাত সৰু আৰু চিকুণ হৈছিল। মানুহে কুকুৰ পোহিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু ধনু-কাঁড় ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- নিঅ’লিথিক (নৱ-প্ৰস্তৰ যুগ): এই যুগত পাথৰৰ অস্ত্ৰ মসৃণ আৰু চিকুণ হৈছিল। মানুহে কৃষিকাৰ্য, পশুপালন, মৃৎশিল্প আৰু কাপোৰ বোৱা শিকিলে। স্থায়ী গাঁৱৰ উদ্ভৱ হ’ল।
৯। মানুহে কোন কোন ধাতু কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকিলে?
উত্তৰঃ ধাতুৰ ব্যৱহাৰে মানুহৰ জীৱনত নতুন যুগৰ আৰম্ভণি কৰিলে —
- তাম (তাম্ৰ): মানুহে প্ৰথমে তাম ধাতু চিনাক্ত কৰিলে আৰু সেইৰে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু সঁজুলি বনালে। সেই কালছোৱাক “তাম্ৰ যুগ” বোলা হয়।
- ব্ৰঞ্জ: তাম আৰু টিনৰ মিশ্ৰণৰ পৰা ব্ৰঞ্জ ধাতু প্ৰস্তুত হ’ল। ব্ৰঞ্জ তামতকৈ অধিক টান আৰু সেইবাবে সঁজুলি আৰু অস্ত্ৰ অধিক উন্নত হ’ল।
- লোহা: পিছত মানুহে লোহাৰ ব্যৱহাৰ শিকিলে। লোহা সকলো ধাতুৰ মাজত আটাইতকৈ মজবুত। লোহাৰ সঁজুলিয়ে কৃষি, যুদ্ধ আৰু নিৰ্মাণ কাৰ্যত যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিলে।
১০। নগৰীয়া সভ্যতাৰ উদ্ভৱ কেনেকৈ হ’ল?
উত্তৰঃ নগৰীয়া সভ্যতাৰ উদ্ভৱ পৰ্যায়ক্ৰমে হৈছিল —
- কৃষিৰ ফলত উদ্বৃত্ত খাদ্য উৎপাদন হ’ল।
- উদ্বৃত্ত খাদ্যৰ ফলত সকলো লোকে কৃষিৰ লগত জড়িত হোৱাৰ প্ৰয়োজন নাছিল — আনে আন বৃত্তি লব পৰা গ’ল।
- কামাৰ, তাঁতী, মৃৎশিল্পী, ব্যৱসায়ী আদি বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহ গঢ়ি উঠিল।
- উদ্বৃত্ত উৎপাদনৰ আদান-প্ৰদানৰ বাবে বজাৰ আৰু ব্যৱসায় কেন্দ্ৰৰ উদ্ভৱ হ’ল।
- মানুহৰ সংখ্যা বৃদ্ধি আৰু বিভিন্ন বৃত্তিৰ ফলত গাঁওবোৰ ক্ৰমে নগৰলৈ পৰিৱৰ্তিত হ’ল।
- নগৰত সুপৰিকল্পিত গৃহ, ৰাজপথ, পানী যোগান, লিপি আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ বিকাশ হ’ল।
- এই প্ৰক্ৰিয়াত সিন্ধু, মেছোপটেমিয়া, মিচৰ আৰু চীনৰ নদী উপত্যকাত নগৰীয়া সভ্যতা গঢ়ি উঠিল।
১১। প্ৰাচীন নদী উপত্যকা সভ্যতাবোৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ চাৰিখন প্ৰসিদ্ধ প্ৰাচীন নদী উপত্যকা সভ্যতা হৈছে —
| সভ্যতা | নদী | অৱস্থান |
|---|---|---|
| সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা | সিন্ধু নদী | ভাৰত উপমহাদেশ (হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো) |
| মেছোপটেমিয়া সভ্যতা | টাইগ্ৰিচ আৰু ইউফ্ৰেটিছ | বৰ্তমানৰ ইৰাক |
| মিচৰীয় সভ্যতা | নীল নদী | মিচৰ (ইজিপ্ত) |
| চীনা সভ্যতা | হোৱাং-হো (পীত নদী) | চীন |
১২। সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা (হৰপ্পা সভ্যতা)ৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে —
- সুপৰিকল্পিত নগৰ ব্যৱস্থা — পথ সুদৃঢ়, ঘৰবোৰ পকীয়াৰে নিৰ্মিত।
- উন্নত নলা আৰু পানীৰ যোগান ব্যৱস্থা।
- মহাস্নানাগাৰ, শস্যাগাৰ আৰু সভাগৃহ আদি ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ।
- মৃৎশিল্প, ধাতু-শিল্প, অলংকাৰ আৰু কাপোৰ উৎপাদন উন্নত আছিল।
- লিপি আছিল কিন্তু এতিয়াও পঢ়িবলৈ সক্ষম হোৱা নাই।
- মেছোপটেমিয়াৰ সৈতে ব্যৱসায় সম্পৰ্ক আছিল।
- মূল নগৰসমূহ — হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো, লোথাল, ধোলাবিৰা।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১৩। আদিম মানুহৰ পৰা আধুনিক সভ্য মানুহলৈকে জীৱন-প্ৰণালীৰ বিকাশৰ মূল পৰ্যায়সমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ আদিম মানুহৰ পৰা সভ্য মানুহলৈকে জীৱন-প্ৰণালীৰ বিকাশ পৰ্যায়ক্ৰমে সংঘটিত হৈছিল —
- চিকাৰী-সংগ্ৰাহক পৰ্যায়: আদিম মানুহ আছিল চিকাৰী আৰু সংগ্ৰাহক। তেওঁলোকে পাথৰৰ অমসৃণ অস্ত্ৰৰে বনৰীয়া জন্তু চিকাৰ কৰিছিল আৰু ফল-মূল সংগ্ৰহ কৰিছিল। তেওঁলোকে গুহাত আশ্ৰয় লৈছিল আৰু খাদ্যৰ সন্ধানত ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন কটাইছিল।
- জুইৰ আৱিষ্কাৰ: জুইৰ আৱিষ্কাৰে মানুহৰ জীৱনত প্ৰথম যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিলে। জুইৰ সহায়ত খাদ্য সিজোৱা, উষ্ণতা পোৱা আৰু ৰক্ষা পোৱাৰ ব্যৱস্থা হ’ল।
- কৃষিৰ আৰম্ভণি: নিঅ’লিথিক যুগত মানুহে কৃষি আৰু পশুপালন আৰম্ভ কৰিলে। গেহুঁ, যৱ, ধান আদিৰ খেতি আৰু গৰু, ছাগলী, কুকুৰাৰ পশুপালন আৰম্ভ হ’ল।
- স্থায়ী বসতি: কৃষিৰ ফলত মানুহে ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন এৰি স্থায়ী গাঁৱত বসতি স্থাপন কৰিলে। মাটি আৰু কাঠেৰে ঘৰ সাজিলে।
- নতুন আৱিষ্কাৰ: চকা, লঙল, মৃৎশিল্প আৰু কাপোৰ বোৱাৰ আৱিষ্কাৰে দৈনন্দিন জীৱন উন্নত কৰিলে।
- ধাতুৰ ব্যৱহাৰ: তাম্ৰ, ব্ৰঞ্জ আৰু লোহাৰ ব্যৱহাৰে অস্ত্ৰ আৰু সঁজুলি অধিক উন্নত কৰিলে।
- নগৰীয়া সভ্যতা: উদ্বৃত্ত উৎপাদন, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু বিভিন্ন বৃত্তিৰ বিকাশৰ ফলত গাঁৱবোৰ নগৰলৈ পৰিৱৰ্তিত হ’ল। সিন্ধু, মেছোপটেমিয়া, মিচৰ আৰু চীনৰ নদী উপত্যকাত মহান নগৰীয়া সভ্যতাৰ উদ্ভৱ হ’ল।
- লিপিৰ আৱিষ্কাৰ: লিপিৰ আৱিষ্কাৰে জ্ঞান আৰু তথ্য সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰিলে — যিয়ে মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশত নতুন গতি আনিলে।
১৪। নিঅ’লিথিক যুগৰ পৰিৱৰ্তনসমূহক “নৱ-প্ৰস্তৰ বিপ্লৱ” বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ নিঅ’লিথিক যুগৰ পৰিৱৰ্তনসমূহক “নৱ-প্ৰস্তৰ বিপ্লৱ” বুলি কোৱা হয় কাৰণ এই যুগত মানুহৰ জীৱনত নিম্নলিখিত আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল —
- কৃষিৰ আৰম্ভণি: মানুহে চিকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা এৰি মাটি চহাই শস্য উৎপাদন কৰিবলৈ শিকিলে। ই খাদ্যৰ সংস্থানৰ ক্ষেত্ৰত যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিলে।
- পশুপালন: মানুহে গৰু, ছাগলী, ভেড়া, কুকুৰা আদি পশু-পক্ষী পোহিবলৈ শিকিলে — যিয়ে দূধ, মাংস, পশম আৰু পৰিবহণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিলে।
- স্থায়ী বসতি: ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন এৰি মানুহে স্থায়ী গাঁৱত বসতি স্থাপন কৰিলে।
- মসৃণ পাথৰৰ অস্ত্ৰ: এই যুগত পাথৰৰ অস্ত্ৰ আগৰ তুলনাত মসৃণ আৰু চিকুণ হ’ল।
- নতুন আৱিষ্কাৰ: চকা, লঙল, মৃৎশিল্প আৰু কাপোৰ বোৱাৰ আৱিষ্কাৰ এই যুগতে হৈছিল।
- সমাজিক জীৱন: পৰিয়াল, গাঁও, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ আৰম্ভণি এই যুগতে হ’ল।
এই বিপুল পৰিৱৰ্তনৰ বাবে এই যুগৰ ঘটনাসমূহক “নৱ-প্ৰস্তৰ বিপ্লৱ” বুলি কোৱা হয় — যিয়ে মানুহক চিকাৰী-সংগ্ৰাহকৰ পৰা কৃষক-ৰাখৱালীয়াৰ পৰ্যায়লৈ আগবঢ়াই দিলে।
১৫। ধাতুৰ ব্যৱহাৰে মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশত কেনে প্ৰভাৱ পেলালে?
উত্তৰঃ ধাতুৰ ব্যৱহাৰে মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশত যুগান্তকাৰী প্ৰভাৱ পেলাইছিল —
- উন্নত সঁজুলি: পাথৰৰ অস্ত্ৰৰ তুলনাত ধাতুৰ অস্ত্ৰ অধিক ধাৰাল, টান আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী আছিল।
- কৃষিৰ উন্নতি: ধাতুৰ লঙল, কুঠাৰ, কাঁচি আদিৰ ফলত কৃষি উৎপাদন কেইবাগুণে বাঢ়িল।
- যুদ্ধ আৰু সুৰক্ষা: ধাতুৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ ফলত মানুহে নিজকে শত্ৰু আৰু বনৰীয়া জন্তুৰ পৰা ভাল ভাৱে সুৰক্ষা দিব পাৰিলে।
- নিৰ্মাণ কাৰ্য: ধাতুৰ সঁজুলিৰ সহায়ত পকা ঘৰ, দুৰ্গ, মন্দিৰ আৰু বিভিন্ন স্থাপত্য নিৰ্মাণ সম্ভৱ হ’ল।
- শিল্প-কাৰিকৰৰ উদ্ভৱ: ধাতু-শিল্পৰ বিকাশৰ লগে লগে কামাৰ, স্বৰ্ণকাৰ আদি বিশেষজ্ঞ শ্ৰেণীৰ উদ্ভৱ হ’ল।
- অলংকাৰ আৰু সাজসজ্জা: সোণ, ৰূপ, তাম, ব্ৰঞ্জৰে অলংকাৰ আৰু গৃহস্থালীৰ সামগ্ৰী বনালে।
- ব্যৱসায়-বাণিজ্য: ধাতুৰ চাহিদাৰ ফলত দূৰ-দূৰণিৰ ঠাইৰ মাজত ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক স্থাপন হ’ল।
- সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ: উন্নত অস্ত্ৰৰ ফলত শক্তিশালী ৰাজ্য আৰু সাম্ৰাজ্য গঢ়ি উঠিল।
১৬। সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালী চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালী আছিল উন্নত আৰু সুসংগঠিত —
- নগৰ পৰিকল্পনা: হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ নগৰ আছিল সুপৰিকল্পিত। ৰাস্তা চাৰিচুকীয়াকৈ কাটি গৈছিল আৰু ঘৰবোৰ পকীয়াৰে নিৰ্মিত আছিল।
- পানী যোগান: প্ৰতিটো ঘৰত স্নানাগাৰ আছিল আৰু নলাৰ মাধ্যমেৰে পানী নিষ্কাশনৰ ব্যৱস্থা আছিল।
- জীৱিকা: মানুহে কৃষি, পশুপালন, মৃৎশিল্প, ধাতু-শিল্প আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ লগত জড়িত আছিল।
- খাদ্য: তেওঁলোকে গেহুঁ, যৱ, ধান, কপাহ আৰু বিভিন্ন শাক-পাচলিৰ খেতি কৰিছিল আৰু গৰু, ছাগলী, ভেড়া পোহিছিল।
- পোছাক: কপাহৰ আৰু পশমৰ কাপোৰ পিন্ধিছিল।
- অলংকাৰ: সোণ, ৰূপ, তাম, পাথৰ আৰু পুতিৰে বনোৱা অলংকাৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- লিপি: তেওঁলোকৰ নিজস্ব লিপি আছিল কিন্তু এতিয়াও সেই লিপি পঢ়িব পৰা হোৱা নাই।
- ব্যৱসায়: মেছোপটেমিয়া আৰু আন প্ৰতিবেশী অঞ্চলৰ সৈতে ব্যৱসায়িক সম্পৰ্ক আছিল।
- ধৰ্ম: মাতৃদেৱী, বৃক্ষ, পশু আৰু প্ৰকৃতিৰ পূজা কৰিছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। মানুহক “সামাজিক প্ৰাণী” বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ মানুহ আদিম যুগৰ পৰাই দল বান্ধি জীয়াই আহিছে। চিকাৰ কৰা, খাদ্য সংগ্ৰহ কৰা, ৰক্ষা পোৱা আৰু সন্তান-সন্ততি ডাঙৰ কৰা — সকলো কাৰ্য মানুহে দলগতভাৱে কৰিছিল। সেইবাবে মানুহক “সামাজিক প্ৰাণী” বুলি কোৱা হয়।
২। মৃৎশিল্পৰ আৱিষ্কাৰে মানুহৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পেলালে?
উত্তৰঃ মৃৎশিল্পৰ আৱিষ্কাৰে মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন সুবিধাজনক কৰিলে। মাটিৰ পাত্ৰত মানুহে খাদ্য আৰু পানী মজুত কৰিব পৰা গ’ল, খাদ্য সিজাব পৰা গ’ল আৰু শস্য সংৰক্ষণ কৰিব পৰা গ’ল। লগতে মৃৎশিল্পৰ পৰা আমি প্ৰাচীন মানুহৰ জীৱনৰ বিষয়েও বহু তথ্য পাওঁ।
৩। মানুহে কেতিয়া আৰু কেনেদৰে কাপোৰ পিন্ধিবলৈ শিকিলে?
উত্তৰঃ আদিম যুগত মানুহে গছৰ পাত আৰু পশুৰ ছাল পিন্ধিছিল। নিঅ’লিথিক যুগত মানুহে কপাহ আৰু পশম-আঁহৰ পৰা সূতা কাটি কাপোৰ বোৱা শিকিলে। তাঁতৰ আৱিষ্কাৰে কাপোৰ উদ্যোগৰ আৰম্ভণি কৰিলে।
৪। প্ৰাচীন মানুহৰ গুহাচিত্ৰৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন মানুহে গুহাৰ দেৱালত বিভিন্ন চিত্ৰ আঁকিছিল — চিকাৰৰ দৃশ্য, পশু-পক্ষী, মানুহৰ চিত্ৰ ইত্যাদি। এই গুহাচিত্ৰৰ পৰা আমি সেই সময়ৰ মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালী, চিকাৰৰ পদ্ধতি, পোছাক-পৰিচ্ছদ আৰু কলা-সংস্কৃতি সম্পৰ্কে জানিব পাৰোঁ। ভাৰতৰ ভীমবেতকা আৰু ফ্ৰান্সৰ লাচ্ক’ৰ গুহাচিত্ৰ পৃথিৱী বিখ্যাত।
৫। লিপিৰ আৱিষ্কাৰৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ লিপিৰ আৱিষ্কাৰ মানৱ সভ্যতাৰ এক বৃহৎ পদক্ষেপ। লিপিৰ সহায়ত মানুহে —
- জ্ঞান আৰু তথ্য পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ হস্তান্তৰ কৰিব পৰা গ’ল।
- ব্যৱসায়িক হিচাপ-নিকাচ আৰু চুক্তি লিপিবদ্ধ কৰিব পৰা গ’ল।
- আইন, ধৰ্ম-গ্ৰন্থ আৰু সাহিত্য সৃষ্টিৰ পথ মুকলি হ’ল।
- ইতিহাসৰ লিখিত নথি ৰক্ষা কৰিব পৰা গ’ল।
- সভ্যতাৰ অগ্ৰগতিৰ গতি বহুগুণে বাঢ়িল।
৬। মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালীৰ বিকাশৰ অধ্যয়ন কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালীৰ বিকাশৰ অধ্যয়ন গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ —
- আমাৰ পূৰ্বপুৰুষৰ জীৱন আৰু সংঘাতৰ বিষয়ে জানিব পাৰোঁ।
- বৰ্তমানৰ সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ মূল উৎসৰ বিষয়ে অৱগত হ’ব পাৰোঁ।
- বিভিন্ন আৱিষ্কাৰ আৰু উদ্ভাৱনে মানুহৰ জীৱন কেনেদৰে সলনি কৰিলে সেই বিষয়ে শিকিব পাৰোঁ।
- মানৱ সভ্যতাৰ ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰাৰ বিষয়ে বুজাত সহায় হয়।
- প্ৰকৃতি আৰু পৰিবেশৰ সৈতে মানুহৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে বুজিব পাৰোঁ।
- ভৱিষ্যতৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে অতীতৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিকিব পাৰোঁ।
৭। প্ৰত্নতাত্ত্বিক উৎখননৰ পৰা আমি প্ৰাচীন মানুহৰ বিষয়ে কেনেদৰে জানিব পাৰোঁ?
উত্তৰঃ প্ৰত্নতাত্ত্বিক উৎখননৰ মাধ্যমেৰে আমি প্ৰাচীন মানুহৰ ব্যৱহৃত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, সঁজুলি, মাটিৰ পাত্ৰ, অলংকাৰ, ঘৰৰ ভিত্তি, কংকাল আৰু গুহাচিত্ৰ আদি উদ্ধাৰ কৰিব পাৰোঁ। এই নিদৰ্শনসমূহ অধ্যয়ন কৰি প্ৰাচীন মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালী, খাদ্য, পোছাক, ব্যৱসায়, ধৰ্ম-সংস্কৃতি আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰোঁ। হৰপ্পা, মহেঞ্জোদাৰো, ভীমবেতকা আদি ঠাইৰ উৎখনন এনে গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ।
৮। বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিয়ে আধুনিক মানুহৰ জীৱনত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰঃ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিয়ে আধুনিক মানুহৰ জীৱনৰ প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰত যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিছে —
- কৃষিৰ উৎপাদন কেইবাগুণে বাঢ়িছে — উন্নত বীজ, সাৰ আৰু যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰে।
- পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা অতি দ্ৰুত আৰু সহজ হৈছে — মটৰ গাড়ী, বিমান, ৰে’ল, ফ’ন আৰু ইণ্টাৰনেট।
- চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উন্নতিয়ে মানুহৰ আয়ুস বৃদ্ধি কৰিছে আৰু বহু ৰোগ নিৰাময়যোগ্য হৈছে।
- ছপাখানা, কম্পিউটাৰ আৰু ইণ্টাৰনেটৰ সহায়ত শিক্ষা আৰু জ্ঞান-প্ৰচাৰ সহজ হৈছে।
- উদ্যোগৰ বিকাশে বহুতো নতুন বৃত্তিৰ সৃষ্টি কৰিছে আৰু বহুতো নতুন বস্তু উৎপাদন সম্ভৱ হৈছে।
- অৱশ্যে এই সকলো অগ্ৰগতিৰ ফলত পৰিবেশ প্ৰদূষণ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ আদি সমস্যাও উদ্ভৱ হৈছে।