ASSEB Class 6 Social Science (সমাজ বিচিত্ৰা) ৬ষ্ঠ অধ্যায় “ইতিহাস লিখনত সময় গণনা, উৎস আৰু ভাৰতবৰ্ষ”-ত ইতিহাস ৰচনাৰ মূল উপাদানসমূহ — সময় গণনা পদ্ধতি, ঐতিহাসিক উৎস আৰু “ভাৰতবৰ্ষ” নামটোৰ উদ্ভৱ আৰু বিস্তাৰ — সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। অতীত ঘটনাবোৰ সঠিক ক্ৰমত সাজোৱা, লিখিত আৰু অলিখিত উৎসৰ ভিত্তিত ঘটনাৰ পুনৰনিৰ্মাণ কৰা আৰু প্ৰাচীন ভাৰতৰ ভৌগোলিক-সাংস্কৃতিক পৰিচয় বুজি লোৱাটো ইতিহাস অধ্যয়নৰ ভিত্তি।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: ইতিহাস হৈছে অতীতৰ ঘটনাৰ ক্ৰমিক বিৱৰণ। ঐতিহাসিকসকলে অতীতৰ ঘটনাবোৰ সঠিকভাৱে বুজিবলৈ সময় গণনা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে। সময় গণনাৰ বাবে শতিকা, সহস্ৰাব্দ আদি একক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব (BC/BCE) আৰু খ্ৰীষ্টাব্দ (AD/CE) — এই দুটা প্ৰধান ব্যৱস্থাৰে ঘটনাসমূহ যিচু খ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ আগতে নে পিছত ঘটিল সেয়া নিৰ্ণয় কৰা হয়। ১০০ বছৰ এক শতিকা আৰু ১০০০ বছৰ এক সহস্ৰাব্দ। ভাৰতীয় পৰম্পৰাত শক, বিক্ৰম সম্বত আদি বিভিন্ন বৰ্ষপঞ্জিও প্ৰচলিত আছিল।
ইতিহাস ৰচনাৰ বাবে দুই ধৰণৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰা হয় — লিখিত আৰু অলিখিত। লিখিত উৎসৰ ভিতৰত পাণ্ডুলিপি, শিলালিপি, তাম্ৰপত্ৰ, মুদ্ৰাত খোদিত লিপি, পৰিব্ৰাজকৰ বিৱৰণী আৰু ৰাজঘৰীয়া বুৰঞ্জী অন্তৰ্ভুক্ত। অলিখিত উৎসৰ ভিতৰত প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন, মুদ্ৰা, স্থাপত্য, মন্দিৰ-মূৰ্তি, সঁজুলি, মৃৎপাত্ৰ আৰু লোককথা আদি সংযোজিত। এই দুয়ো ধৰণৰ উৎসৰ তুলনামূলক অধ্যয়নেৰে ঐতিহাসিকসকলে অতীতৰ এক নিৰপেক্ষ চিত্ৰ গঢ়ি তোলে।
“ভাৰতবৰ্ষ” নামটোৰ উৎপত্তি প্ৰাচীন কালৰ পৰাই হৈছিল। বিষ্ণু পুৰাণৰ মতে ৰজা ভৰতৰ নামৰ পৰা এই নামকৰণ হৈছিল। প্ৰাচীন গ্ৰীক লিখাত ইয়াক “ইণ্ডিকা” বুলি কোৱা হৈছিল আৰু সিন্ধু নদীৰ পৰা “ইণ্ডিয়া” নামটো আহিছে। মধ্যযুগৰ আৰবী আৰু পাৰসিক লেখকসকলে ইয়াক “হিন্দ” বা “হিন্দুস্তান” বুলি কৈছিল। ভাৰতীয় উপমহাদেশ ভৌগোলিকভাৱে হিমালয়ৰ পৰা ভাৰত মহাসাগৰলৈ আৰু সিন্ধু নদীৰ পৰা ব্ৰহ্মপুত্ৰলৈ বিস্তৃত। এই বৃহৎ ভূখণ্ডৰ ভিতৰত বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ মিলনত গঢ়ি উঠিছে আজিৰ ভাৰতবৰ্ষ।
Summary: ASSEB Class 6 Social Science Chapter 6 “Chronology, Sources and India in History Writing” introduces how history is constructed. Historians arrange past events in chronological order using units like century (100 years) and millennium (1000 years), and date events as BC/BCE (before Christ) or AD/CE (after Christ). Sources of history are classified into written (manuscripts, inscriptions, coins, copper plates, traveller accounts, chronicles) and unwritten/archaeological (monuments, tools, pottery, sculptures, oral traditions). The name “Bharatvarsha” comes from King Bharata (Vishnu Purana); the Greeks called it “Indica” and the term “India” derives from the Sindhu (Indus) river, while medieval Arabs and Persians called it “Hind” or “Hindustan”. The Indian subcontinent stretches from the Himalayas to the Indian Ocean and from the Sindhu to the Brahmaputra. ASSEB Class 6 HSLC foundation exam notes.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| ইতিহাস | অতীতৰ ঘটনাৰ ক্ৰমিক আৰু সত্যনিষ্ঠ বিৱৰণ |
| সময় গণনা (Chronology) | ঘটনাবোৰ ঘটাৰ সঠিক ক্ৰম অনুসৰি সাজোৱা পদ্ধতি |
| শতিকা | ১০০ বছৰৰ সময়সীমা |
| সহস্ৰাব্দ | ১০০০ বছৰৰ সময়সীমা |
| খ্ৰীষ্টপূৰ্ব (BC/BCE) | যিচু খ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ আগৰ সময় |
| খ্ৰীষ্টাব্দ (AD/CE) | যিচু খ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ পিছৰ সময় |
| উৎস | ইতিহাস ৰচনাত ব্যৱহৃত তথ্যৰ মূল |
| লিখিত উৎস | লিখা আকাৰত পোৱা ঐতিহাসিক সমল |
| অলিখিত উৎস | প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন আদি অলিখিত সমল |
| পাণ্ডুলিপি | হাতেৰে লিখা প্ৰাচীন গ্ৰন্থ |
| শিলালিপি | পাথৰত খোদাই কৰা লিখনি |
| তাম্ৰপত্ৰ | তামৰ পাতত খোদিত ৰজাঘৰীয়া দলিল |
| প্ৰত্নতত্ত্ব | মাটিৰ তলৰ পৰা পোৱা পুৰণি বস্তু অধ্যয়ন কৰা শাস্ত্ৰ |
| পুৰাতাত্ত্বিক নিদৰ্শন | খননৰ পৰা পোৱা পুৰণি সঁজুলি, মৃৎপাত্ৰ আদি |
| মুদ্ৰা | ৰজাসকলৰ চিহ্ন আৰু নাম থকা ধাতুৰ পইছা |
| পৰিব্ৰাজক | ভ্ৰমণকাৰী যাৰ লিখা বিৱৰণী ঐতিহাসিক উৎস |
| ভাৰতবৰ্ষ | ৰজা ভৰতৰ নামত নামকৰণ কৰা প্ৰাচীন ভাৰতীয় ভূখণ্ড |
| উপমহাদেশ | মহাদেশৰ এক বৃহৎ অংশ — ভাৰতীয় উপমহাদেশ |
| সিন্ধু | ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ পশ্চিমৰ এখন প্ৰধান নদী |
| হিন্দুস্তান | মধ্যযুগত আৰবী-পাৰসিক লেখকে ভাৰতক বুজোৱা শব্দ |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
১। ইতিহাস বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ইতিহাস হৈছে অতীতৰ ঘটনাৰ ক্ৰমিক, সত্যনিষ্ঠ আৰু প্ৰামাণিক বিৱৰণ। মানৱ সমাজত ঘটি যোৱা ৰাজনৈতিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক ঘটনাবোৰৰ সঠিক ক্ৰম অনুসৰি ৰচিত বিৱৰণকেই ইতিহাস বোলে। ইতিহাসে অতীতৰ পৰা শিকা পাঠ আৰু বৰ্তমান বুজিবলৈ সহায় কৰে।
২। ইতিহাস লিখনত সময় গণনাৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ইতিহাস লিখনত সময় গণনাৰ গুৰুত্ব তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
- সময় গণনাই ঘটনাবোৰক ঘটাৰ সঠিক ক্ৰম অনুসৰি সাজিবলৈ সহায় কৰে।
- কোন ঘটনা আগত আৰু কোনটো পিছত ঘটিল সেইটো জনাত সহায় হয়।
- একে কালছোৱাত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত ঘটি যোৱা ঘটনাৰ তুলনামূলক অধ্যয়ন সম্ভৱ হয়।
- কাৰণ আৰু ফলৰ সম্পৰ্ক বুজিবলৈ সহজ হয়।
- ঐতিহাসিক বিকাশৰ ধাৰা চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়।
৩। শতিকা আৰু সহস্ৰাব্দ মানে কি?
উত্তৰঃ ১০০ বছৰৰ সময়সীমাক এক “শতিকা” বুলি কোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯০১ৰ পৰা ২০০০ চনলৈকে বিংশ শতিকা। ১০০০ বছৰৰ সময়সীমাক এক “সহস্ৰাব্দ” বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, ১০০১ৰ পৰা ২০০০ চনলৈকে দ্বিতীয় সহস্ৰাব্দ। সময় গণনাৰ এই দুই একক দীঘল কালখণ্ডৰ ইতিহাস বুজিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব (BC) আৰু খ্ৰীষ্টাব্দ (AD)ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব আৰু খ্ৰীষ্টাব্দৰ মাজত পাৰ্থক্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
| খ্ৰীষ্টপূৰ্ব (BC/BCE) | খ্ৰীষ্টাব্দ (AD/CE) |
|---|---|
| যিচু খ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ আগৰ সময় | যিচু খ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ পিছৰ সময় |
| BC = Before Christ; BCE = Before Common Era | AD = Anno Domini; CE = Common Era |
| সংখ্যা ডাঙৰৰ পৰা সৰুলৈ গণনা কৰা হয় (যেনে ৩০০ BC > ১০০ BC) | সংখ্যা সৰুৰ পৰা ডাঙৰলৈ বাঢ়ে (যেনে ১০০ AD < ৫০০ AD) |
| উদাহৰণ — গৌতম বুদ্ধৰ জন্ম ৫৬৩ BC | উদাহৰণ — ভাৰতৰ স্বাধীনতা ১৯৪৭ AD |
৫। ইতিহাসৰ উৎস কেইপ্ৰকাৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ ইতিহাসৰ উৎস প্ৰধানতঃ দুই প্ৰকাৰৰ —
- লিখিত উৎস: পাণ্ডুলিপি, শিলালিপি, তাম্ৰপত্ৰ, মুদ্ৰাত খোদিত লিপি, পৰিব্ৰাজকৰ বিৱৰণী, ৰাজঘৰীয়া বুৰঞ্জী আৰু ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ।
- অলিখিত উৎস: প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন, মুদ্ৰা, স্থাপত্য, মন্দিৰ-মূৰ্তি, পুৰণি সঁজুলি, মৃৎপাত্ৰ, অলংকাৰ আৰু লোককথা-গীত-নৃত্য আদি মৌখিক পৰম্পৰা।
এই দুয়ো ধৰণৰ উৎস একেলগে ব্যৱহাৰ কৰি ঐতিহাসিকসকলে অতীতৰ এক নিৰ্ভৰযোগ্য চিত্ৰ গঢ়ি তোলে।
৬। লিখিত উৎস আৰু অলিখিত উৎসৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰঃ লিখিত আৰু অলিখিত উৎসৰ মাজত পাৰ্থক্য —
| লিখিত উৎস | অলিখিত উৎস |
|---|---|
| লিখা আকাৰত পোৱা সমল | প্ৰত্নতাত্ত্বিক বা বস্তুগত নিদৰ্শন |
| উদাহৰণ — পাণ্ডুলিপি, শিলালিপি, তাম্ৰপত্ৰ, বুৰঞ্জী | উদাহৰণ — মুদ্ৰা, মন্দিৰ, মৃৎপাত্ৰ, সঁজুলি |
| লিপি জনা থাকিলে সহজে পঢ়িব পাৰি | বিশেষজ্ঞ প্ৰত্নতাত্ত্বিক বিশ্লেষণ লাগে |
| প্ৰায়ে ৰাজঘৰীয়া দৃষ্টিভংগি প্ৰতিফলিত হয় | সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনৰ চিন পোৱা যায় |
| লিখাৰ আৱিষ্কাৰৰ পিছৰ যুগৰ বাবেহে উপলব্ধ | প্ৰাগৈতিহাসিক যুগৰ বাবেও উপলব্ধ |
৭। শিলালিপি আৰু তাম্ৰপত্ৰ মানে কি?
উত্তৰঃ পাথৰত খোদাই কৰি লিখা লিখনিক “শিলালিপি” বোলে। মন্দিৰৰ স্তম্ভ, পাহাৰৰ গাত আৰু গুহাৰ দেৱালত শিলালিপি পোৱা যায়। সম্ৰাট অশোকৰ শিলালিপিসমূহ ভাৰতীয় ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। তাম্ৰপত্ৰ হৈছে তামৰ পাতত খোদাই কৰি লিখা ৰাজঘৰীয়া দলিল। ৰজাসকলে ভূমিদান, কৰ-ৰেহাই বা বিশেষ অধিকাৰ দিওঁতে তাম্ৰপত্ৰ জাৰি কৰিছিল। এই দুয়োটাই ইতিহাস ৰচনাৰ অতিকৈ নিৰ্ভৰযোগ্য লিখিত উৎস।
৮। পাণ্ডুলিপি কি? পাণ্ডুলিপি কিহত লিখা হৈছিল?
উত্তৰঃ পাণ্ডুলিপি হৈছে হাতেৰে লিখা প্ৰাচীন গ্ৰন্থ। ছপাখানা আৱিষ্কাৰৰ আগতে সকলো গ্ৰন্থ হাতেৰে লিখা হৈছিল। ভাৰতত পাণ্ডুলিপিসমূহ মূলতঃ তালপাত (তালগছৰ পাত), ভূৰ্জপত্ৰ (ভূৰ্জগছৰ ছালি), কাপোৰ আৰু পিছত কাগজত লিখা হৈছিল। পাণ্ডুলিপিসমূহ মন্দিৰ, মঠ, মছজিদ, ৰজাঘৰীয়া গ্ৰন্থাগাৰ আৰু পণ্ডিতৰ ঘৰত সংৰক্ষণ কৰা হৈছিল। বেদ, পুৰাণ, উপনিষদ, মহাকাব্য আৰু আয়ুৰ্বেদীয় গ্ৰন্থ পাণ্ডুলিপিৰ আকাৰত সংৰক্ষিত আছে।
৯। মুদ্ৰা ইতিহাসৰ উৎস হিচাপে কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰঃ মুদ্ৰা ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস কাৰণ —
- মুদ্ৰাত খোদিত ৰজাৰ নাম, প্ৰতিকৃতি আৰু চনৰ পৰা শাসকৰ পৰিচয় আৰু শাসনকাল জানিব পাৰি।
- মুদ্ৰাৰ ধাতু (সোণ, ৰূপ, তাম) আৰু গুণমানে সেই কালৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা সূচায়।
- মুদ্ৰাত অংকিত প্ৰতীক, দেৱ-দেৱীৰ ছবি আৰু লিপিয়ে ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ আভাস দিয়ে।
- মুদ্ৰা পোৱাৰ ঠাইৰ পৰা ৰজা বা ৰাজবংশৰ সাম্ৰাজ্যৰ সীমা অনুমান কৰিব পাৰি।
- বাণিজ্য সম্পৰ্ক আৰু বৈদেশিক যোগাযোগৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
১০। বিদেশী পৰিব্ৰাজকসকলৰ বিৱৰণী ইতিহাসৰ উৎস হিচাপে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ বিদেশী পৰিব্ৰাজকসকলৰ বিৱৰণী ইতিহাসৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস কাৰণ তেওঁলোকে বাহিৰৰ দৃষ্টিভংগিৰে ভাৰতক বৰ্ণনা কৰিছিল। মেগাস্থেনিচৰ “ইণ্ডিকা”, ফাহিয়েনৰ লেখা, হিউৱেন চাঙৰ ভ্ৰমণ-বৃত্তান্ত, আল-বিৰুনীৰ “কিতাব-উল-হিন্দ”, ইবন বটুটাৰ “ৰিহলা” আৰু মাৰ্ক’পলোৰ লিখাত প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক, ধৰ্মীয় আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱনৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা পোৱা যায়। ভাৰতীয় উৎসত যিবোৰ তথ্য নাই, সেইবোৰ তেওঁলোকৰ লেখাত পোৱা যায়।
১১। প্ৰত্নতত্ত্ব মানে কি? প্ৰত্নতাত্ত্বিক উৎসৰ কেইটামান উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মাটিৰ তলৰ পৰা পোৱা পুৰণি বস্তুসমূহ অধ্যয়ন কৰা শাস্ত্ৰক “প্ৰত্নতত্ত্ব” বোলে। প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে খনন কাৰ্যৰ মাধ্যমেৰে পুৰণি বসতিৰ চিন উলিয়ায়। প্ৰত্নতাত্ত্বিক উৎসৰ উদাহৰণ —
- মৃৎপাত্ৰ আৰু পাত্ৰ-সম্ভাৰ
- পাথৰ, ধাতু আৰু হাড়ৰ সঁজুলি-অস্ত্ৰ
- মন্দিৰ, দুৰ্গ আৰু পুৰণি ঘৰৰ ভগ্নাৱশেষ
- মূৰ্তি, প্ৰতিমা আৰু খোদিত শিল্প
- অলংকাৰ আৰু গহনা
- মুদ্ৰা আৰু সীল
- মানুহ আৰু জন্তুৰ অস্থি
হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ পৰা পোৱা প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
১২। “ভাৰতবৰ্ষ” নামৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হৈছিল?
উত্তৰঃ “ভাৰতবৰ্ষ” নামৰ উৎপত্তি প্ৰাচীন ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ পৰা হৈছিল। বিষ্ণু পুৰাণৰ মতে, প্ৰাচীন কালৰ এজন প্ৰতাপশালী ৰজা ভৰতৰ নামৰ পৰা এই ভূখণ্ডৰ নাম “ভাৰতবৰ্ষ” হ’ল। ভৰত আছিল ৰজা দুষ্যন্ত আৰু শকুন্তলাৰ পুত্ৰ। তেওঁৰ শাসনাধীন ভূখণ্ডকেই “ভাৰতবৰ্ষ” বুলি কোৱা হ’ল। মহাভাৰতৰ মতে, ৰজা ভৰতৰ বংশধৰসকলে এই ভূখণ্ড শাসন কৰিছিল আৰু সেই কাৰণে ইয়াক “ভাৰত” বুলি কোৱা হয়।
১৩। “ইণ্ডিয়া” আৰু “হিন্দুস্তান” নামবোৰ কেনেকৈ আহিল?
উত্তৰঃ “ইণ্ডিয়া” আৰু “হিন্দুস্তান” নামবোৰ সিন্ধু নদীৰ পৰা আহিছে —
- ইণ্ডিয়া: প্ৰাচীন গ্ৰীকসকলে সিন্ধু নদীক “ইণ্ডাচ” বুলি কৈছিল। সিন্ধু নদীৰ পূবৰ ভূখণ্ডক তেওঁলোকে “ইণ্ডিকা” বা “ইণ্ডিয়া” বুলি কোৱা আৰম্ভ কৰিছিল। মেগাস্থেনিচৰ গ্ৰন্থৰ নাম “ইণ্ডিকা”।
- হিন্দুস্তান: পাৰসিকসকলে “স” উচ্চাৰণ কৰিব নোৱাৰি “সিন্ধু”ক “হিন্দু” বুলি কোৱা আৰম্ভ কৰিছিল। সিন্ধু নদীৰ ওপাৰৰ ভূখণ্ডক তেওঁলোকে “হিন্দু” আৰু পিছত “হিন্দুস্তান” বুলি ক’লে। আৰবী লেখকসকলেও এই নাম ব্যৱহাৰ কৰে।
১৪। ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ ভৌগোলিক সীমা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ ভৌগোলিক সীমা তলত দিয়া হ’ল —
- উত্তৰে: হিমালয় পৰ্বতমালা — উপমহাদেশৰ প্ৰাকৃতিক ৰক্ষাকৱচ।
- দক্ষিণে: ভাৰত মহাসাগৰ (হিন্দু মহাসাগৰ)।
- পূবে: বংগোপসাগৰ আৰু পূৰ্বাঞ্চলৰ পাহাৰ।
- পশ্চিমে: আৰব সাগৰ আৰু সিন্ধু নদী।
- উপমহাদেশৰ ভিতৰত ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ, নেপাল, ভুটান, শ্ৰীলংকা আৰু মালদ্বীপ সংযোজিত।
- সিন্ধু আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ — দুই প্ৰধান নদী এই ভূখণ্ডৰ সীমা চিহ্নিত কৰে।
১৫। ভাৰতীয় বৰ্ষপঞ্জিৰ কেইটামান নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত প্ৰচলিত প্ৰধান বৰ্ষপঞ্জিসমূহ হৈছে —
- বিক্ৰম সম্বত: ৰজা বিক্ৰমাদিত্যৰ নামত — খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৭ চনৰ পৰা আৰম্ভ।
- শক সম্বত: শক ৰজা কনিষ্কৰ নামত — খ্ৰীষ্টাব্দ ৭৮ চনৰ পৰা আৰম্ভ; ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বৰ্ষপঞ্জি।
- হিজৰি: মহম্মদ পয়গম্বৰৰ মদিনালৈ যাত্ৰাৰ স্মাৰক — ৬২২ AD।
- খ্ৰীষ্টাব্দ: যিচু খ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ পৰা আৰম্ভ; বিশ্বব্যাপী ব্যৱহৃত।
- বঙ্গাব্দ: অসম-বংগত প্ৰচলিত বৰ্ষপঞ্জি।
১৬। ইতিহাস অধ্যয়ন কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰঃ ইতিহাস অধ্যয়ন কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
- অতীতৰ পৰা শিক্ষা লৈ বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যৎ গঢ়িবলৈ সহায় হয়।
- আমাৰ পূৰ্বপুৰুষৰ জীৱন, সংস্কৃতি আৰু সাফল্যৰ সম্পৰ্কে জ্ঞান লাভ হয়।
- সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক মূল্যবোধ গঢ়ি উঠে।
- ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু সাংস্কৃতিক চেতনা জাগ্ৰত হয়।
- মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশৰ ধাৰা বুজা যায়।
- অতীতৰ ভুলৰ পৰা শিকি উন্নত পৃথিৱী গঢ়ি তোলাৰ অনুপ্ৰেৰণা পোৱা যায়।
১৭। প্ৰাচীন ভাৰতৰ অধ্যয়নত মৌখিক পৰম্পৰাৰ কি গুৰুত্ব?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতৰ অধ্যয়নত মৌখিক পৰম্পৰাৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে। লিখাৰ আৱিষ্কাৰৰ আগতে জ্ঞান, কাহিনী, গীত আৰু ধৰ্মীয় বিধান এক প্ৰজন্মৰ পৰা আনলৈ মুখে মুখে হস্তান্তৰিত হৈছিল। বেদ, উপনিষদ, পুৰাণ আৰু মহাকাব্যসমূহ বহুদিনলৈকে মৌখিক পৰম্পৰাত প্ৰচলিত আছিল। লোকগীত, লোককথা, কিংবদন্তি, প্ৰবাদ আৰু পৰিয়াল-গোত্ৰৰ বংশানুক্ৰম আদিৰ পৰা সাধাৰণ মানুহৰ সংস্কৃতি, বিশ্বাস আৰু জীৱনশৈলীৰ পৰিচয় পোৱা যায়। এই কাৰণে মৌখিক পৰম্পৰা ইতিহাসৰ এক মূল্যবান অলিখিত উৎস।
১৮। তলৰ খালী ঠাই পূৰণ কৰা —
- (ক) ১০০ বছৰক ______ বোলে। উত্তৰঃ এক শতিকা।
- (খ) ১০০০ বছৰক ______ বোলে। উত্তৰঃ এক সহস্ৰাব্দ।
- (গ) যিচু খ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ আগৰ সময়ক ______ বোলে। উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব (BC/BCE)।
- (ঘ) “ইণ্ডিয়া” নামটো ______ নদীৰ পৰা আহিছে। উত্তৰঃ সিন্ধু।
- (ঙ) “ভাৰতবৰ্ষ” নামটো ৰজা ______ৰ নামত আহিছে। উত্তৰঃ ভৰত।
- (চ) পাথৰত খোদাই কৰি লিখা লিখনিক ______ বোলে। উত্তৰঃ শিলালিপি।
- (ছ) তামৰ পাতত খোদিত দলিলক ______ বোলে। উত্তৰঃ তাম্ৰপত্ৰ।
- (জ) হাতেৰে লিখা প্ৰাচীন গ্ৰন্থক ______ বোলে। উত্তৰঃ পাণ্ডুলিপি।
১৯। শুদ্ধ-অশুদ্ধ লিখা —
- (ক) ১০০ বছৰৰ সময়সীমাক সহস্ৰাব্দ বোলে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (১০০ বছৰক শতিকা বোলে।)
- (খ) AD মানে “Before Christ”। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (AD মানে “Anno Domini”; BC মানে “Before Christ”।)
- (গ) মুদ্ৰা ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- (ঘ) আল-বিৰুনীয়ে “ইণ্ডিকা” গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (আল-বিৰুনীয়ে “কিতাব-উল-হিন্দ” ৰচনা কৰিছিল; “ইণ্ডিকা” মেগাস্থেনিচে লিখিছিল।)
- (ঙ) “ভাৰতবৰ্ষ” নামটো ৰজা ভৰতৰ নামৰ পৰা আহিছে। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- (চ) সিন্ধু নদীৰ পাৰসিক উচ্চাৰণৰ পৰা “হিন্দু” শব্দ আহিছে। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২০। চমু টোকা লিখা — হৰপ্পা সভ্যতাৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন।
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০০-১৭৫০) ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক প্ৰাচীনতম নগৰীয়া সভ্যতা। ১৯২১ চনত হৰপ্পা আৰু ১৯২২ চনত মহেঞ্জোদাৰোত খনন কাৰ্য চলোৱাৰ ফলত এই সভ্যতাৰ আৱিষ্কাৰ হ’ল। প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শনসমূহ —
- সুপৰিকল্পিত নগৰ আৰু পথ ব্যৱস্থা।
- পকা ইটাৰ ঘৰ আৰু বিশাল গাঁথনি।
- “মহাস্নানাগাৰ” — সাৰ্বজনীন স্নানৰ বাবে নিৰ্মিত।
- সীল আৰু মুদ্ৰা — ব্যৱসায়ৰ প্ৰমাণ।
- “নৃত্যৰতা নাৰী”ৰ প্ৰতিমা।
- মৃৎপাত্ৰ, অলংকাৰ আৰু খেলনা।
- হৰপ্পা লিপি — যাৰ অৰ্থ এতিয়াও সম্পূৰ্ণ উদ্ধাৰ হোৱা নাই।
এই নিদৰ্শনসমূহে অলিখিত উৎসৰ গুৰুত্বৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ইতিহাসৰ পিতা কোনক বোলা হয়?
উত্তৰঃ গ্ৰীক ঐতিহাসিক হেৰোডোটাচক “ইতিহাসৰ পিতা” বুলি কোৱা হয়। তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫ম শতিকাৰ মানুহ আৰু তেওঁৰ লিখা “Histories” গ্ৰন্থখন বিশ্বৰ প্ৰাচীনতম ঐতিহাসিক ৰচনাৰ ভিতৰত অন্যতম।
২। সম্ৰাট অশোকৰ শিলালিপিৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ সম্ৰাট অশোকৰ শিলালিপিসমূহ ভাৰতীয় ইতিহাসৰ অতিকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ লিখিত উৎস। এইবোৰ পাহাৰৰ গা, স্তম্ভ আৰু গুহাত খোদাই কৰা হৈছিল। এইবোৰৰ পৰা মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তাৰ, অশোকৰ ধৰ্ম-বিধান, প্ৰজাকল্যাণ নীতি, কলিংগ যুদ্ধৰ পিছত তেওঁৰ মন পৰিৱৰ্তন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ সম্পৰ্কে বিশদ তথ্য পোৱা যায়।
৩। ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মূল নদীসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মূল নদীসমূহ —
- সিন্ধু (Indus) — পশ্চিমাঞ্চল।
- গংগা (Ganga) — উত্তৰ ভাৰত।
- যমুনা — গংগাৰ উপনৈ।
- ব্ৰহ্মপুত্ৰ — পূবোত্তৰ ভাৰত-অসম।
- গোদাবৰী, কৃষ্ণা, কাবেৰী — দক্ষিণ ভাৰত।
- নৰ্মদা, তাপ্তী — মধ্য ভাৰত।
৪। মেগাস্থেনিচ কোন আছিল?
উত্তৰঃ মেগাস্থেনিচ আছিল গ্ৰীক ৰাষ্ট্ৰদূত। চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ সভাত গ্ৰীক ৰজা ছেলিউকাচ নিকেটৰৰ ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপে আহিছিল। তেওঁ লিখা “ইণ্ডিকা” গ্ৰন্থত মৌৰ্যকালীন ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, সমাজ, অৰ্থনীতি আৰু পাটলিপুত্ৰ নগৰৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়।
৫। ইতিহাসৰ যুগ বিভাজন কেইটা প্ৰধান অংশত কৰা হয়?
উত্তৰঃ ইতিহাসৰ যুগ বিভাজন প্ৰধানতঃ তিনিটা অংশত কৰা হয় —
- প্ৰাচীন যুগ: প্ৰাগৈতিহাসিক কালৰ পৰা প্ৰায় ৭৫০ AD লৈকে।
- মধ্যযুগ: ৭৫০ৰ পৰা ১৭৫০ AD লৈকে।
- আধুনিক যুগ: ১৭৫০ AD ৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে।
৬। প্ৰাগৈতিহাসিক কাল মানে কি?
উত্তৰঃ লিখাৰ আৱিষ্কাৰৰ আগৰ যুগটোক “প্ৰাগৈতিহাসিক কাল” বোলা হয়। এই যুগৰ ইতিহাসৰ কোনো লিখিত সমল নাই; কেৱল প্ৰত্নতাত্ত্বিক নিদৰ্শন — পাথৰৰ সঁজুলি, গুহাচিত্ৰ, হাড় আৰু মৃৎপাত্ৰৰ পৰাহে এই যুগৰ মানৱ জীৱনৰ ছবি গঢ়িব পাৰি। ভীমবেটকা গুহাচিত্ৰ ইয়াৰ এক বিখ্যাত উদাহৰণ।
৭। অসমৰ বুৰঞ্জী মানে কি?
উত্তৰঃ অসমৰ ইতিহাসৰ লিখিত গ্ৰন্থসমূহক “বুৰঞ্জী” বোলা হয়। আহোম যুগত (১২২৮-১৮২৬) ৰচিত এই বুৰঞ্জীসমূহ আহোম ৰাজবংশ আৰু অসমৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক ইতিহাসৰ মূল উৎস। “আহোম বুৰঞ্জী”, “অসম বুৰঞ্জী”, “ত্ৰিপুৰা বুৰঞ্জী”, “চুতীয়া বুৰঞ্জী” আদি উল্লেখনীয়। এইবোৰ মূলতঃ তাইআহোম আৰু অসমীয়া ভাষাত লিখা।
৮। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বৰ্ষপঞ্জিৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বৰ্ষপঞ্জিৰ নাম “শক সম্বত”। ১৯৫৭ চনত ভাৰত চৰকাৰে এই বৰ্ষপঞ্জিক ৰাষ্ট্ৰীয় বৰ্ষপঞ্জি হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। শক সম্বতৰ আৰম্ভ ৭৮ AD ৰ পৰা; ইয়াৰ মাহবোৰ চৈত্ৰ, বৈশাখ ইত্যাদি।