সাৰাংশ: “ভূ-অৱয়ব আৰু মানুহ” অধ্যায়টোত আমাৰ পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠত দেখা পোৱা বিভিন্ন প্ৰধান ভূ-অৱয়ৱ আৰু এই ভূ-অৱয়ৱসমূহে মানুহৰ জীৱন-যাপনত পেলোৱা প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হৈছে। পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠ স্থলভাগ আৰু জলভাগ — এই দুটা প্ৰধান অংশত বিভক্ত। স্থলভাগত পৰ্বত, পাহাৰ, মালভূমি আৰু সমভূমি — এই চাৰিটা প্ৰধান ভূ-অৱয়ৱ দেখা যায়। জলভাগৰ অন্তৰ্গত হ’ল সাগৰ-মহাসাগৰ, নদ-নদী, হ্ৰদ আৰু হাওঁৰ-বিল আদি।
পৰ্বত হৈছে ভূ-পৃষ্ঠৰ অতি উচ্চ আৰু খাৰা ঢালযুক্ত ভূ-অৱয়ৱ যাৰ থিয় শিখৰ থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে — হিমালয়, আল্পছ, ৰকি ইত্যাদি। মালভূমি হৈছে চাৰিওফালে খাৰা ঢালযুক্ত আৰু ওপৰিভাগ সমতল উচ্চ ভূমি — যেনে ছোটনাগপুৰ মালভূমি, দাক্ষিণাত্য মালভূমি, তিব্বত মালভূমি। সমভূমি হৈছে নদ-নদী, বায়ু আৰু হিমবাহৰ ক্ষয় আৰু সঞ্চয় কাৰ্যৰ ফলত গঠিত সমান বা অতি কম ঢালযুক্ত বহল ভূমি — যেনে গাংগেয় সমভূমি, ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা। উৎপত্তি অনুসৰি পৰ্বতক আগ্নেয় পৰ্বত, ভংগিল পৰ্বত আৰু স্তূপ পৰ্বত — এই তিনিভাগত ভাগ কৰা হৈছে।
ভূ-অৱয়ৱসমূহে মানুহৰ জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। সমভূমি অঞ্চলত পানী সহজলভ্য, মাটি উৰ্বৰ আৰু কৃষিকাৰ্য সহজসাধ্য বাবে জনবসতি ঘন। পৰ্বতীয় অঞ্চলত ঠাণ্ডা বতাহ, খাৰা ঢাল আৰু সমতল ভূমিৰ অভাৱ থকা বাবে জনবসতি সেৰেঙা; ইয়াত পৰ্যটন, কাঠ-বাঁহ আদি বনজ সম্পদ সংগ্ৰহ আৰু ভেঁড়া-ম্যাক চৰোৱা প্ৰধান কাৰ্য। মালভূমি অঞ্চল খনিজ সম্পদেৰে চহকী আৰু ইয়াত খনি উদ্যোগ গঢ়ি উঠে। জলভাগে মানুহক খোৱা পানী, মাছ, পৰিবহণ আৰু বাণিজ্যৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
Summary: Class 6 Social Science Chapter 3 “Landforms and People” (ভূ-অৱয়ব আৰু মানুহ) introduces the major landforms of the Earth — mountains, hills, plateaus and plains — and the water bodies (oceans, rivers, lakes, wetlands) that together shape the surface of our planet. The chapter explains how each landform is formed (volcanic, fold and block mountains; river-deposited plains; high-table plateaus) and how each one influences human settlement, agriculture, occupation, transport and culture. Plains support dense populations and farming; mountains have sparse settlement but provide tourism, forests and rivers; plateaus are rich in minerals; coasts and river valleys foster trade. ASSEB Class 6 exam notes.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| ভূ-অৱয়ৱ | পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠত দেখা পোৱা পৰ্বত, পাহাৰ, মালভূমি, সমভূমি আদি প্ৰাকৃতিক আকৃতি |
| স্থলভাগ | পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠৰ মাটিযুক্ত শুকান অংশ |
| জলভাগ | পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠৰ পানীৰে আবৃত অংশ — সাগৰ, মহাসাগৰ, নদী, হ্ৰদ আদি |
| পৰ্বত | উচ্চ, খাৰা ঢালযুক্ত আৰু থিয় শিখৰযুক্ত ভূ-অৱয়ৱ (সাধাৰণতে ৬০০ মিটাৰৰ ওপৰৰ উচ্চতা) |
| পাহাৰ | পৰ্বততকৈ কম উচ্চতাৰ আৰু কম খাৰা ঢালযুক্ত উচ্চ ভূমি |
| মালভূমি | চাৰিওফালে খাৰা ঢাল কিন্তু ওপৰিভাগ বহল আৰু সমতল উচ্চ ভূমি |
| সমভূমি | নদ-নদীৰ ক্ষয় আৰু সঞ্চয়ৰ ফলত গঠিত সমতল বা অতি কম ঢালযুক্ত বহল ভূমি |
| আগ্নেয় পৰ্বত | আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গিৰণৰ ফলত লাভা আৰু ছাই জমা হৈ গঢ়ি উঠা পৰ্বত |
| ভংগিল পৰ্বত | ভূ-পৃষ্ঠত পাৰ্শ্ব চাপৰ ফলত শিলৰ স্তৰ ভাঁজ খাই গঢ়ি উঠা পৰ্বত (যেনে — হিমালয়) |
| স্তূপ পৰ্বত | ভূ-পৃষ্ঠৰ এটা অংশ ওপৰলৈ ঠেলি উঠাৰ ফলত গঢ়ি উঠা পৰ্বত |
| হিমবাহ | পৰ্বতৰ চূড়াৰ পৰা ধীৰে ধীৰে নামি অহা বৰফৰ বিশাল ৰাশি |
| উপত্যকা | দুখন পৰ্বত বা পাহাৰৰ মাজৰ নিম্ন ভূমি যত প্ৰায়ে নদী বৈ যায় |
| মহাসাগৰ | পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ বৃহৎ আৰু গভীৰ লুণীয়া পানীৰ জলভাগ |
| সাগৰ | মহাসাগৰতকৈ সৰু লুণীয়া পানীৰ জলভাগ |
| হ্ৰদ | স্থলভাগৰ মাজত পানীৰে পূৰ হৈ থকা বৃহৎ গাঁত |
| উপনৈ / শাখানৈ | মূল নৈৰ পৰা ওলাই অহা সৰু সৰু নৈ |
| উৎস | নৈৰ আৰম্ভণিৰ স্থান |
| মোহনা | নৈ যি ঠাইত গৈ সাগৰ বা মহাসাগৰত পৰে |
| ভূ-পৃষ্ঠ | পৃথিৱীৰ বাহিৰৰ স্তৰ — য’ত স্থলভাগ আৰু জলভাগ অৱস্থিত |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
অনুশীলনী — ১
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া —
(ক) পৃথিৱীৰ কোন অংশত প্ৰধান ভূ-অৱয়ৱসমূহ দেখা যায়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠত — অৰ্থাৎ স্থলভাগ আৰু জলভাগ — দুয়োটাতে প্ৰধান ভূ-অৱয়ৱসমূহ দেখা যায়। স্থলভাগত পৰ্বত, পাহাৰ, মালভূমি আৰু সমভূমি দেখা যায়, আনহাতে জলভাগত সাগৰ, মহাসাগৰ, নদ-নদী, হ্ৰদ আৰু হাওঁৰ-বিল আদি দেখা যায়।
(খ) স্থলভাগত পোৱা প্ৰধান ভূ-অৱয়ৱসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ স্থলভাগত পোৱা প্ৰধান ভূ-অৱয়ৱসমূহ চাৰিটা — (১) পৰ্বত, (২) পাহাৰ, (৩) মালভূমি আৰু (৪) সমভূমি।
(গ) পৰ্বত আৰু মালভূমিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ পৰ্বত আৰু মালভূমিৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
| পৰ্বত | মালভূমি |
|---|---|
| অতি উচ্চ আৰু খাৰা ঢালযুক্ত ভূ-অৱয়ৱ | চাৰিওফালে খাৰা ঢাল কিন্তু ওপৰিভাগ বহল আৰু সমতল উচ্চ ভূমি |
| পৰ্বতৰ থিয় শিখৰ থাকে | মালভূমিত শিখৰ নাথাকে — ওপৰিভাগ সমতল |
| উচ্চতা সাধাৰণতে ৬০০ মিটাৰতকৈ অধিক | উচ্চতা পৰ্বততকৈ কম, কিন্তু সমভূমিতকৈ অধিক |
| উদাহৰণ — হিমালয়, আল্পছ, ৰকি | উদাহৰণ — তিব্বত মালভূমি, ছোটনাগপুৰ মালভূমি, দাক্ষিণাত্য মালভূমি |
| পৰ্বত প্ৰধানতঃ পানী আৰু বনজ সম্পদৰ উৎস | মালভূমি প্ৰধানতঃ খনিজ সম্পদৰ উৎস |
(ঘ) সমভূমি কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰঃ সমভূমি প্ৰধানতঃ নদ-নদীৰ ক্ষয় আৰু সঞ্চয় কাৰ্যৰ ফলত গঠিত হয়। উচ্চ পৰ্বতীয় অঞ্চলৰ পৰা বৈ অহা নৈ-জান-জুৰিৰ পানীয়ে শিল, বালি, পলস আদি কঢ়িয়াই আনি নিম্ন অঞ্চলত জমা কৰে। হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি এই সঞ্চয় কাৰ্য চলি থাকিলে বহল আৰু সমতল ভূমিৰ সৃষ্টি হয় — ইয়াকে সমভূমি বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে গাংগেয় সমভূমি, ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা, সিন্ধু সমভূমি আদি নদ-নদীয়ে গঢ়া সমভূমি। ইয়াৰ উপৰিও বায়ু আৰু হিমবাহৰ সঞ্চয় কাৰ্যৰ ফলতো কোনো কোনো অঞ্চলত সমভূমি গঢ়ি উঠে।
(ঙ) মালভূমি অঞ্চলৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মালভূমি অঞ্চলৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- মালভূমি হৈছে এক উচ্চ ভূমি যাৰ চাৰিওফালে খাৰা ঢাল থাকে কিন্তু ওপৰিভাগ বহল আৰু সমতল।
- মালভূমিৰ উচ্চতা পৰ্বততকৈ কম, কিন্তু সমভূমিতকৈ অধিক।
- মালভূমি অঞ্চল খনিজ সম্পদ যেনে কয়লা, লোহা, মেংগানিজ, বক্সাইট আদিৰে চহকী।
- মালভূমিত নদীৰ পৰা সৃষ্ট জলপ্ৰপাত পোৱা যায় যিবোৰৰ পৰা জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।
- মালভূমিৰ পৃষ্ঠ ক্ষয়প্ৰাপ্ত হোৱা বাবে কৃষি কাৰ্য সকলো ঠাইত সম্ভৱ নহয়, কিন্তু কেতবোৰ অংশত কফি, চাহ আদিৰ খেতি কৰা হয়।
(চ) পার্বত্য অঞ্চলত জনবসতি কিয় সেৰেঙা?
উত্তৰঃ পার্বত্য অঞ্চলত জনবসতি সেৰেঙা হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল —
- পৰ্বতীয় অঞ্চলৰ ভূ-প্ৰকৃতি অতি কঠিন আৰু খাৰা ঢালযুক্ত — সমতল ভূমি অতি কম।
- পৰ্বতীয় অঞ্চলৰ জলবায়ু অতি ঠাণ্ডা — বছৰৰ অধিকাংশ সময় বৰফেৰে আবৃত হৈ থাকে।
- মাটি ক্ষয়প্ৰাপ্ত আৰু পাতল হোৱা বাবে কৃষিকাৰ্য কৰাটো কঠিন।
- উচ্চতাৰ লগে লগে অক্সিজেনৰ মাত্ৰা কমি আহে যাৰ ফলত শ্বাসপ্ৰশ্বাসত অসুবিধা হয়।
- পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাটো কঠিন আৰু খৰচসাপেক্ষ।
- প্ৰাকৃতিক বিপদ যেনে ভূমিস্খলন, হিমপ্ৰপাত আৰু ভূমিকম্পৰ আশংকা অধিক।
(ছ) উৎপত্তি অনুসৰি পৰ্বত-পাহাৰ কেইপ্ৰকাৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ উৎপত্তি অনুসৰি পৰ্বত-পাহাৰক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে —
- আগ্নেয় পৰ্বত: আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গিৰণৰ ফলত লাভা, ছাই আৰু শিলখণ্ড জমা হৈ গঢ়ি উঠা পৰ্বত। উদাহৰণ — জাপানৰ ফুজিয়ামা, ইটালীৰ ভিচুভিয়াছ।
- ভংগিল পৰ্বত: ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰত পাৰ্শ্বচাপৰ ফলত শিলৰ স্তৰ ভাঁজ খাই গঢ়ি উঠা পৰ্বত। উদাহৰণ — হিমালয়, আল্পছ, ৰকি।
- স্তূপ পৰ্বত: ভূ-পৃষ্ঠৰ এটা অংশ দুটা ফাটৰ মাজেৰে ওপৰলৈ ঠেলি উঠাৰ ফলত গঢ়ি উঠা পৰ্বত। উদাহৰণ — জাৰ্মানীৰ ব্লেক ফৰেষ্ট, ৱসাজ পৰ্বত।
২। পৰ্বত-পাহাৰে মানুহক কিদৰে সহায় কৰে — বহলাই লিখা।
উত্তৰঃ পৰ্বত-পাহাৰে মানুহক বিভিন্ন ধৰণে সহায় কৰে —
- পানীৰ উৎস: পৃথিৱীৰ অধিকাংশ ডাঙৰ ডাঙৰ নৈবোৰ পৰ্বতৰ পৰাই উৎপন্ন হয়। হিমালয়ৰ পৰা গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, সিন্ধু আদি বৃহৎ নৈবোৰ ওলাই বছৰজুৰি কোটি কোটি মানুহৰ পানীৰ চাহিদা পূৰাই আহিছে।
- বনজ সম্পদ: পৰ্বতৰ ঢালত ঘন হাবি-বননি গঢ়ি উঠে যাৰ পৰা কাঠ, বাঁহ, ঔষধি গছ-গছনি, আঠা, মৌ আদি পোৱা যায়।
- খনিজ সম্পদ: পৰ্বত আৰু পাহাৰৰ অভ্যন্তৰৰ পৰা কয়লা, লোহা, ইউৰেনিয়াম, তামি, সোণ আদি বহুতো খনিজ সম্পদ উলিওৱা হয়।
- পশুপালন: পৰ্বতৰ ঢালৰ ঘাঁহনিত ভেঁড়া, ম্যাক, গৰু আদি চৰোৱা হয়।
- কৃষি: পৰ্বতৰ ঢালত স্তৰ-কৃষি (terrace cultivation) কৰি চাহ, কফি, মছলা, ফল আদি উৎপাদন কৰা হয়।
- পৰ্যটন: পৰ্বতৰ মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যই পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰে। দাৰ্জিলিং, ছিমলা, কাশ্মীৰ আদি পৰ্যটন কেন্দ্ৰৰ পৰা বহুতে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
- জলবিদ্যুৎ উৎপাদন: পৰ্বতীয় অঞ্চলৰ খৰস্ৰোতা নৈবোৰৰ পৰা জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।
- প্ৰাকৃতিক সীমা: পৰ্বতে প্ৰাকৃতিক সীমাৰ কাম কৰি দেশৰ সুৰক্ষাত সহায় কৰে। যেনে — হিমালয়ে ভাৰতৰ উত্তৰ সীমা ৰক্ষা কৰে।
৩। নদী, পাহাৰ আদি ভূ-অৱয়ৱ দেখুৱাই এখন ছবি আঁকা।
উত্তৰঃ এইটো হৈছে এটা চিত্ৰাংকন কাৰ্য। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজৰ অনুশীলনী খাতাত পৰ্বত, পাহাৰ, নদী, সমভূমি আৰু সাগৰ দেখুৱাই ছবি অংকন কৰিব লাগে। ছবিখনত উচ্চ পৰ্বতৰ চূড়াত বৰফ, পাহাৰৰ পৰা ওলোৱা নৈ, সমভূমিত খেতি-পথাৰ আৰু গাঁও আৰু শেষত নৈয়ে গৈ পৰা সাগৰ দেখুৱাব লাগে।
অনুশীলনী — ২
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া —
(ক) জলমণ্ডল কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠৰ যিখিনি অংশ পানীৰে আবৃত হৈ আছে — অৰ্থাৎ মহাসাগৰ, সাগৰ, নদ-নদী, হ্ৰদ, হাওঁৰ-বিল, ভূ-গৰ্ভস্থ পানী, বৰফ আদি — সেই গোটেই পানীৰ অংশকেই সামগ্ৰিকভাৱে জলমণ্ডল বোলা হয়। পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ অংশ জলমণ্ডলে আবৃত কৰি ৰাখিছে।
(খ) পৃথিৱীৰ গভীৰতম অংশৰ নাম কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ গভীৰতম অংশৰ নাম হৈছে মাৰিয়ানা খাত (Mariana Trench)। এই খাত প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পশ্চিম অংশত অৱস্থিত। ইয়াৰ গভীৰতা প্ৰায় ১১,০৩৪ মিটাৰ।
(গ) সম্পূৰ্ণকৈ মহাদেশৰ মাজত অৱস্থিত এখন সাগৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সম্পূৰ্ণকৈ মহাদেশৰ মাজত অৱস্থিত এখন সাগৰৰ নাম হৈছে কাস্পিয়ান সাগৰ (Caspian Sea)। ই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ বৃহৎ স্থলবেষ্টিত (landlocked) জলভাগ আৰু এছিয়া আৰু ইউৰোপ মহাদেশৰ মাজত অৱস্থিত।
(ঘ) নৈৰ উৎস বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ নৈৰ উৎস বুলিলে নৈ যি ঠাইৰ পৰা আৰম্ভ হয় বা সৃষ্টি হয় সেই স্থানক বুজা যায়। সাধাৰণতে পৰ্বতৰ চূড়াৰ পৰা গলি অহা বৰফ, হ্ৰদ বা মাটিৰ অভ্যন্তৰৰ পৰা ওলোৱা ভূ-গৰ্ভস্থ পানীয়ে নৈৰ আৰম্ভণিৰ স্থান গঠন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে — গংগা নৈৰ উৎস হিমালয়ৰ গংগোত্ৰী হিমবাহ, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উৎস তিব্বতৰ মানসৰোবৰ অঞ্চল।
(ঙ) শাখা নৈ কি?
উত্তৰঃ মূল নৈৰ পৰা ওলাই গৈ ভিন্ন দিশে বৈ যোৱা সৰু সৰু নৈসমূহকে শাখা নৈ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে — হুগলী নৈ গংগাৰ এক শাখা নৈ। শাখা নৈবোৰে মূল নৈৰ পানীৰ এটা অংশ লৈ অহৰহ ভিন্ন অঞ্চললৈ লৈ যায় আৰু শেষত সাগৰ বা মহাসাগৰত পৰে।
(চ) উপনৈ কাক বোলে?
উত্তৰঃ মূল নৈৰ লগত মিলিত হোৱা সৰু সৰু নৈসমূহকে উপনৈ বোলে। উপনৈবোৰে নিজৰ পানী মূল নৈত মিহলাই দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে — যমুনা নদী গংগাৰ এক উপনৈ; মানাহ, সুবনশিৰি, ধনশিৰি আদি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উপনৈ।
২। চমু টোকা লিখা —
(ক) সাগৰ-মহাসাগৰ:
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ৭১ শতাংশ অংশ পানীৰে আবৃত — যাৰ অধিকাংশই হ’ল মহাসাগৰ আৰু সাগৰৰ লুণীয়া পানী। পৃথিৱীত পাঁচখন প্ৰধান মহাসাগৰ আছে — প্ৰশান্ত মহাসাগৰ, আটলান্টিক মহাসাগৰ, ভাৰত মহাসাগৰ, উত্তৰ মহাসাগৰ আৰু দক্ষিণ মহাসাগৰ। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰশান্ত মহাসাগৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু গভীৰ। সাগৰ-মহাসাগৰৰ পানীত নুন (লৱণ) মিহলি থকা বাবে এই পানী খাব নোৱাৰি। সাগৰে আমাক মাছ, লৱণ, খনিজ তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ আদি বিভিন্ন সম্পদ যোগান ধৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ পথ হিচাপে কাম কৰে।
(খ) নদ-নদী:
উত্তৰঃ পৰ্বত, হ্ৰদ বা ভূ-গৰ্ভৰ পৰা ওলোৱা পানীয়ে এটা নিৰ্দিষ্ট পথেৰে বৈ গৈ সাগৰ বা ডাঙৰ জলভাগত পৰা প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰৱাহকে নৈ বোলে। নৈৰ উৎস, প্ৰৱাহ পথ, উপনৈ, শাখা নৈ আৰু মোহনা — এই কেইটাই নৈৰ প্ৰধান অংশ। নদ-নদীয়ে মানুহক খোৱা পানী, কৃষিৰ পানী, মাছ, পৰিবহণ, জলবিদ্যুৎ আৰু পৰ্যটনৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। নদীৰ পাৰৰ উৰ্বৰ মাটিত মানুহে কৃষিকাৰ্য কৰে। ভাৰতৰ গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, সিন্ধু, গোদাবৰী, কৃষ্ণা, কাবেৰী আদি বিখ্যাত নদ-নদী।
(গ) হ্ৰদ:
উত্তৰঃ স্থলভাগৰ মাজত প্ৰাকৃতিকভাৱে গঠিত পানীৰে পূৰ হৈ থকা বৃহৎ গাঁতকেই হ্ৰদ বোলে। হ্ৰদৰ পানী সাধাৰণতে মিঠা, কিন্তু কেতিয়াবা লুণীয়াও হ’ব পাৰে। যেনে — কাস্পিয়ান সাগৰ, ডেড ছী আদিৰ পানী লুণীয়া। ভাৰতত উলাৰ হ্ৰদ (কাশ্মীৰ), ডাল হ্ৰদ (কাশ্মীৰ), চিল্কা হ্ৰদ (ওড়িশা), লোকতাক হ্ৰদ (মণিপুৰ) আদি বিখ্যাত। হ্ৰদে পানীৰ যোগান, মাছ, পৰ্যটন আৰু জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(ঘ) ভূগৰ্ভস্থ পানী:
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পানী, নদীৰ পানী আদি মাটিৰ তলৰ স্তৰলৈ চুঁই গৈ যি পানী জমা হয়, তাকে ভূগৰ্ভস্থ পানী বোলে। মানুহে নলকূপ, কুৱাঁ, জাবৰ আদিৰ জৰিয়তে এই পানী উলিয়াই খোৱা, কৃষি আৰু গৃহস্থালীৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰে। ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ মাত্ৰা কমি গ’লে পানীৰ সংকট দেখা দিয়ে, সেয়েহে এই পানীৰ সংৰক্ষণ অতি জৰুৰী।
৩। মানুহৰ জীৱনত ভূ-অৱয়ৱৰ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ভূ-অৱয়ৱসমূহে মানুহৰ জীৱনৰ প্ৰায় সকলো দিশতে গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায় —
- সমভূমি: মাটি উৰ্বৰ আৰু পানী সহজলভ্য বাবে কৃষিকাৰ্য বৃহৎ পৰিসৰত সম্ভৱ। ইয়াত জনবসতি ঘন, যোগাযোগ ব্যৱস্থা ভাল, উদ্যোগ-বাণিজ্য বিকশিত আৰু চহৰ-নগৰ গঢ়ি উঠে। গাংগেয় সমভূমি ইয়াৰ এক জ্বলন্ত উদাহৰণ।
- পৰ্বতীয় অঞ্চল: জলবায়ু ঠাণ্ডা, ভূ-প্ৰকৃতি কঠিন বাবে জনবসতি সেৰেঙা। ইয়াত মানুহে স্তৰ-কৃষি, পশুপালন, পৰ্যটন, কাঠ-বাঁহ সংগ্ৰহ আদি কাৰ্যৰ জৰিয়তে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
- মালভূমি: খনিজ সম্পদেৰে চহকী বাবে খনিজ উদ্যোগ গঢ়ি উঠে। কেতবোৰ মালভূমিত (যেনে দাক্ষিণাত্য) তুলা, যৱ আদিৰ খেতিও কৰা হয়।
- মৰুভূমি: পানী আৰু গছ-গছনিৰ অভাৱত জনবসতি বৰ সেৰেঙা। মানুহে মৰুদ্যান কেন্দ্ৰিক জীৱিকা চলায় আৰু উটৰ সহায়েৰে যাতায়ত কৰে।
- উপকূলীয় অঞ্চল: মাছ-ধৰা, লৱণ উৎপাদন, বন্দৰ-নিৰ্ভৰ বাণিজ্য আৰু পৰ্যটন প্ৰধান জীৱিকা।
- সংস্কৃতি: ভূ-অৱয়ৱৰ ভিন্নতাৰ ফলত মানুহৰ সংস্কৃতি, ভাষা, পোছাক, খাদ্যাভ্যাস, ঘৰ-নিৰ্মাণৰ ধৰণো ভিন্ন হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১। ভূ-অৱয়ৱ মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠত প্ৰাকৃতিকভাৱে গঠিত হোৱা বিভিন্ন আকৃতি যেনে — পৰ্বত, পাহাৰ, মালভূমি, সমভূমি, উপত্যকা, মৰুভূমি, দ্বীপ, উপকূল আদিকে সামগ্ৰিকভাৱে ভূ-অৱয়ৱ বোলা হয়। ভূ-অৱয়ৱসমূহ অভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক প্ৰাকৃতিক শক্তিৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত গঠিত হয়।
২। পৰ্বত আৰু পাহাৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ পৰ্বত আৰু পাহাৰৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ —
| পৰ্বত | পাহাৰ |
|---|---|
| উচ্চতা সাধাৰণতে ৬০০ মিটাৰতকৈ অধিক | উচ্চতা ৬০০ মিটাৰতকৈ কম |
| ঢাল অতি খাৰা | ঢাল কম খাৰা |
| চূড়া থিয় আৰু সুঁচাল | চূড়া গোলাকাৰ বা মসৃণ |
| চূড়াত প্ৰায়ে বৰফ থাকে | চূড়াত সাধাৰণতে বৰফ নাথাকে |
| উদাহৰণ — হিমালয়, আল্পছ | উদাহৰণ — শিৱালিক পাহাৰ, খাছী পাহাৰ |
৩। হিমবাহ মানে কি?
উত্তৰঃ উচ্চ পৰ্বতৰ চূড়াৰ পৰা ধীৰে ধীৰে নামি অহা বৰফৰ বিশাল নদীসদৃশ ৰাশিকেই হিমবাহ বোলে। হিমবাহ সাধাৰণতে পৰ্বতৰ ঢাল বগাই নামি আহে আৰু গলি গৈ নৈৰ পানীৰ যোগান ধৰে। গংগোত্ৰী হিমবাহ ভাৰতৰ এক বিখ্যাত হিমবাহ।
৪। মৰুভূমি কি? পৃথিৱীৰ এখন বিখ্যাত মৰুভূমিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অতি কম বৰষুণ, পানীৰ অভাৱ আৰু গছ-গছনিৰ অভাৱযুক্ত শুকান বালিময় বিস্তৃত অঞ্চলকেই মৰুভূমি বোলে। পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মৰুভূমি হৈছে আফ্ৰিকাৰ চাহাৰা মৰুভূমি। ভাৰতৰ থাৰ মৰুভূমি ৰাজস্থানত অৱস্থিত।
৫। উপত্যকা কাক বোলে?
উত্তৰঃ দুখন পৰ্বত বা পাহাৰৰ মাজৰ নিম্ন আৰু সমতল অংশকেই উপত্যকা বোলে। উপত্যকাৰ মাজেৰে সাধাৰণতে নৈ বৈ যায় আৰু ইয়াৰ মাটি উৰ্বৰ হোৱা বাবে কৃষিকাৰ্যৰ বাবে অতি উপযোগী। যেনে — কাশ্মীৰ উপত্যকা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা।
৬। সমভূমিত জনবসতি ঘন কিয়?
উত্তৰঃ সমভূমিত জনবসতি ঘন হোৱাৰ কাৰণসমূহ হ’ল —
- সমভূমিৰ মাটি নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা পলসেৰে গঠিত হোৱা বাবে অতি উৰ্বৰ।
- পানী সহজলভ্য — নৈ, কুৱাঁ, নলকূপৰ পৰা সহজে পানী পোৱা যায়।
- সমতল ভূমিত গৃহ-নিৰ্মাণ, ৰাস্তা-ঘাট, ৰে’ল-পথ আদি গঢ়ি তোলা সহজ।
- কৃষি, উদ্যোগ আৰু বাণিজ্যৰ বাবে অনুকূল পৰিৱেশ।
- জলবায়ু সাধাৰণতে নাতিশীতোষ্ণ আৰু বসবাসৰ উপযোগী।
৭। অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা কোন প্ৰকাৰৰ ভূ-অৱয়ৱ?
উত্তৰঃ অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা হৈছে নৈয়ে গঢ়া এক উৰ্বৰ পলসী সমভূমি। ইয়াত ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহে কঢ়িয়াই অনা পলসৰ ফলত মাটি অতি উৰ্বৰ হৈ পৰিছে। সেয়েহে অসমৰ অধিকাংশ জনবসতি, কৃষিকাৰ্য আৰু চহৰ-নগৰ এই উপত্যকাত গঢ়ি উঠিছে।
৮। মহাসাগৰৰ পানী লুণীয়া কিয়?
উত্তৰঃ বৰষুণৰ পানীয়ে মাটিৰ পৰা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ লৱণ আৰু খনিজ পদাৰ্থ দ্ৰৱীভূত কৰি নৈৰ জৰিয়তে মহাসাগৰলৈ লৈ যায়। সূৰ্যৰ উত্তাপত মহাসাগৰৰ পানী বাষ্পীভূত হ’লেও লৱণসমূহ পানীত জমা হৈ থাকে। লক্ষ-লক্ষ বছৰ ধৰি এই প্ৰক্ৰিয়া চলি থকা বাবে মহাসাগৰৰ পানী লুণীয়া হৈ পৰিছে।
৯। দ্বীপ মানে কি?
উত্তৰঃ চাৰিওফালে পানীৰে আবৃত স্থলভাগকেই দ্বীপ বোলা হয়। দ্বীপ সাগৰ-মহাসাগৰ, নদী বা হ্ৰদৰ মাজত গঢ়ি উঠিব পাৰে। অসমৰ মাজুলী হৈছে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ নদী-দ্বীপ। আন্দামান-নিকোবৰ আৰু লক্ষদ্বীপ ভাৰতৰ বিখ্যাত সাগৰীয় দ্বীপপুঞ্জ।
১০। জলমণ্ডলে মানুহৰ জীৱনত কেনে ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ জলমণ্ডলে মানুহৰ জীৱনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে —
- খোৱা পানীৰ উৎস: নৈ, হ্ৰদ আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ পৰা মানুহে খোৱা পানী পায়।
- কৃষিৰ পানী: জলসিঞ্চনৰ বাবে নৈ, খাল আৰু নলকূপৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- খাদ্যৰ যোগান: মাছ, চিংৰা, কাকেচ, লাইতা আদি বিভিন্ন জলজ প্ৰাণী মানুহৰ খাদ্য।
- পৰিবহণ: নৌকা, জাহাজৰ জৰিয়তে যাত্ৰী আৰু সামগ্ৰী পৰিবহণ কৰা হয়।
- জলবিদ্যুৎ: নৈৰ পানীৰ সহায়ত জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।
- বাণিজ্য: মহাসাগৰীয় পথেৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সম্পন্ন হয়।
- জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ: মহাসাগৰে পৃথিৱীৰ জলবায়ু আৰু বৰষুণৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- পৰ্যটন: সাগৰৰ তীৰ, হ্ৰদ আৰু জলপ্ৰপাত পৰ্যটনৰ আকৰ্ষণীয় কেন্দ্ৰ।
১১। পৃথিৱীত কেইখন মহাসাগৰ আছে আৰু কি কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীত মুঠ পাঁচখন মহাসাগৰ আছে —
- প্ৰশান্ত মহাসাগৰ (Pacific Ocean) — পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু গভীৰ মহাসাগৰ।
- আটলান্টিক মহাসাগৰ (Atlantic Ocean) — দ্বিতীয় বৃহৎ মহাসাগৰ।
- ভাৰত মহাসাগৰ (Indian Ocean) — ভাৰতৰ দক্ষিণে অৱস্থিত।
- উত্তৰ মহাসাগৰ (Arctic Ocean) — উত্তৰ মেৰুৰ চাৰিওফালে অৱস্থিত।
- দক্ষিণ মহাসাগৰ (Southern Ocean) — এন্টাৰ্কটিকা মহাদেশৰ চাৰিওফালে অৱস্থিত।
১২। ভূ-অৱয়ৱ আৰু সংস্কৃতিৰ মাজত কি সম্পৰ্ক?
উত্তৰঃ ভূ-অৱয়ৱ আৰু সংস্কৃতিৰ মাজত গভীৰ সম্পৰ্ক আছে। বিভিন্ন ভূ-অৱয়ৱত বাস কৰা মানুহৰ পোছাক, খাদ্যাভ্যাস, ঘৰ-নিৰ্মাণৰ ধৰণ, ভাষা, লোক-সংস্কৃতি, উৎসৱ-পাৰ্বণ আৰু জীৱিকা সম্পূৰ্ণ ভিন্ন হয়। যেনে — পৰ্বতীয় অঞ্চলৰ লোকে ঠাণ্ডাৰ পৰা ৰক্ষাৰ বাবে গৰম পোছাক পৰিধান কৰে আৰু ঢালুৱা চালৰ ঘৰ নিৰ্মাণ কৰে; সমভূমিৰ লোকে শাক-পাচলি, ভাত খায় আৰু সমতল চালৰ ঘৰত বাস কৰে; উপকূলীয় অঞ্চলৰ লোকৰ খাদ্যত মাছৰ প্ৰাধান্য থাকে। সেইবাবে কোৱা হয় — “ভূ-অৱয়ৱে মানুহৰ জীৱন আৰু সংস্কৃতি গঢ়ে।”