ASSEB Class 6 Social Science (সমাজ বিচিত্ৰা) Chapter 2 সময় মণ্ডল আৰু মানচিত্ৰ অধ্যায়ত সময় মণ্ডল গণনা, ভাৰতীয় মান সময়, মানচিত্ৰৰ মাপনী, দিশ আৰু সাংকেতিক চিহ্নৰ বিষয়ে শিকোৱা হৈছে। তলত পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনী অনুসৰি প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত দিয়া হৈছে।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: পৃথিৱীয়ে নিজ অক্ষত ২৪ ঘণ্টাত ৩৬০° ঘূৰে। সেয়েহে ১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ ব্যৱধানত প্ৰায় ১ ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়। এই ভিত্তিত পৃথিৱীক ২৪টা সময় মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে। ভাৰতৰ মান সময় ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। মানচিত্ৰে কোনো অঞ্চলৰ তথ্য সৰু আকৃতিত দেখুৱায়। মানচিত্ৰ বুজিবলৈ মাপনী, দিশ আৰু সাংকেতিক চিহ্ন জানিব লাগে।
Summary: This chapter explains how time zones are calculated from Earth’s rotation and longitude. It also introduces Indian Standard Time, map scale, directions, symbols, and the difference between a map and a sketch. These ideas help students read maps and understand time differences between places.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| সময় মণ্ডল | প্ৰতি ১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ ব্যৱধানত ধৰা সময়ৰ অঞ্চল। |
| মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা | ০° দ্ৰাঘিমাৰেখা; ইয়াৰ ভিত্তিত বিশ্বৰ সময় গণনা কৰা হয়। |
| আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখা | ১৮০° দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ ওচৰৰ তাৰিখ সলনি হোৱা ৰেখা। |
| ভাৰতীয় মান সময় | ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ সময়; সমগ্ৰ ভাৰতত মান সময় হিচাপে ব্যৱহৃত। |
| মানচিত্ৰ | ধৰাপৃষ্ঠৰ কোনো অংশৰ সৰু আৰু সমতল প্ৰতিচ্ছবি। |
| মাপনী | মানচিত্ৰত দেখুওৱা দূৰত্ব আৰু ধৰাপৃষ্ঠৰ প্ৰকৃত দূৰত্বৰ অনুপাত। |
| সাংকেতিক চিহ্ন | মানচিত্ৰত পথ, নদী, বিদ্যালয়, দলং আদি দেখুৱাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা চিহ্ন। |
| নক্সা | সৰু অঞ্চল বা নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ অধিক বিশদ অংকন। |
অনুশীলনী – ১
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া।
(ক) দুটা সময় মণ্ডলৰ মাজৰ সময়ৰ ব্যৱধান কিমান?
উত্তৰঃ দুটা সময় মণ্ডলৰ মাজৰ সময়ৰ ব্যৱধান ১ ঘণ্টা।
(খ) পৃথিৱীখনক কেইটা সময় মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীখনক ২৪টা সময় মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে।
(গ) ভাৰতৰ মাজেৰে যোৱা কোনডাল দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ সময়ক দেশখনৰ মান সময় হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মাজেৰে যোৱা ৮২°৩০′ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ সময়ক ভাৰতৰ মান সময় হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে।
২। সময় মণ্ডল কেনেকৈ গণনা কৰা হয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীয়ে নিজ অক্ষত ২৪ ঘণ্টাত এবাৰ সম্পূৰ্ণ ঘূৰে। এই সময়ত পৃথিৱীয়ে ৩৬০° কোণ অতিক্ৰম কৰে। সেয়েহে ৩৬০° ÷ ২৪ = ১৫°; অৰ্থাৎ প্ৰতি ১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ ব্যৱধানত ১ ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়। মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পৰা পূবলৈ গ’লে সময় আগবাঢ়ে আৰু পশ্চিমলৈ গ’লে সময় পিছুৱায়। এইদৰে সময় মণ্ডল গণনা কৰা হয়।
অনুশীলনী – ২
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া।
(ক) মানচিত্ৰৰ উপাদান কেইবিধ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ মানচিত্ৰৰ মূল উপাদান তিনিবিধ। সেইবোৰ হ’ল – মাপনী, দিশ আৰু সাংকেতিক চিহ্ন।
(খ) প্ৰধান দিশ চাৰিটা কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰধান দিশ চাৰিটা হ’ল – উত্তৰ, দক্ষিণ, পূব আৰু পশ্চিম।
(গ) মানচিত্ৰৰ মাপনী বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মানচিত্ৰত দেখুওৱা দূৰত্ব আৰু ধৰাপৃষ্ঠৰ প্ৰকৃত দূৰত্বৰ অনুপাতক মানচিত্ৰৰ মাপনী বোলে। মাপনীৰ সহায়ত মানচিত্ৰত দেখুওৱা স্থানসমূহৰ প্ৰকৃত দূৰত্ব বুজিব পাৰি।
২। কিছু ক্ষেত্ৰত গোলকতকৈ মানচিত্ৰ কিয় বেছি সুবিধাজনক?
উত্তৰঃ গোলকৰ তুলনাত মানচিত্ৰ বহন কৰিবলৈ সহজ, কাগজত আঁকি ৰাখিব পাৰি আৰু কোনো বিশেষ অঞ্চল ডাঙৰকৈ দেখুৱাব পাৰি। বিদ্যালয়, দপ্তৰ বা ঘৰত মানচিত্ৰ টাঙি থ’ব পাৰি। বিশদ তথ্য দেখুৱাবলৈও মানচিত্ৰ অধিক সুবিধাজনক।
৩। মানচিত্ৰ আৰু নক্সাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
| মানচিত্ৰ | নক্সা |
|---|---|
| দেশ, ৰাজ্য, মহাদেশ বা বৃহৎ অঞ্চল দেখুৱায়। | ঘৰ, বিদ্যালয়, পথ বা সৰু স্থানবিশেষ দেখুৱায়। |
| সাধাৰণতে সৰু মাপনীৰ হয়। | সাধাৰণতে ডাঙৰ মাপনীৰ হয়। |
| সামগ্ৰিক আৰু সাধাৰণ তথ্য থাকে। | বিশদ আৰু সূক্ষ্ম তথ্য থাকে। |
| ভূগোল অধ্যয়ন, পৰিকল্পনা আৰু ভ্ৰমণত ব্যৱহাৰ হয়। | নিৰ্মাণকাৰ্য, ঘৰ-বিদ্যালয়ৰ পৰিকল্পনা আদি কামত ব্যৱহাৰ হয়। |
৪। মানচিত্ৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত সাংকেতিক চিহ্নবোৰে কিদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰঃ সাংকেতিক চিহ্নবোৰে মানচিত্ৰত পথ, নদী, পুখুৰী, বিদ্যালয়, দলং, ৰেলপথ আদি তথ্য কম ঠাইত সহজভাৱে দেখুৱায়। এই চিহ্নবোৰ বহু ঠাইত একে ধৰণে ব্যৱহৃত হয়, সেয়েহে ভাষা নাজানিলেও মানচিত্ৰৰ তথ্য বুজিবলৈ সহায় কৰে।
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। খালী ঠাই পূৰ কৰা
(ক) আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখাৰ মান হৈছে ________।
উত্তৰঃ আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখাৰ মান হৈছে ১৮০°।
(খ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পৰা ________ গ’লে সময় পিছুৱাই যাব।
উত্তৰঃ মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ পৰা পশ্চিমলৈ গ’লে সময় পিছুৱাই যাব।
(গ) ভাৰতৰ পূব সীমাৰ পৰা পশ্চিম সীমালৈ সময়ৰ ব্যৱধান হৈছে _______ ঘণ্টা _______ মিনিট।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ পূব সীমাৰ পৰা পশ্চিম সীমালৈ সময়ৰ ব্যৱধান প্ৰায় ২ ঘণ্টা ৪ মিনিট।
২। শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা
(ক) পৃথিৱীয়ে পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ গতি কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পৃথিৱীয়ে পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰে।
(খ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ মান হৈছে ০°।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা ০° দ্ৰাঘিমাংশ।
(গ) গ্ৰীনিচতকৈ আগতে দুপৰীয়া হোৱা ঠাই এখন পূব দ্ৰাঘিমাংশত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। পূব দ্ৰাঘিমাংশত সময় গ্ৰীনিচতকৈ আগবাঢ়ি থাকে।
(ঘ) দ্ৰাঘিমাংশ অনুসৰি কোনো এখন ঠাইৰ সময়কেই সেই ঠাইখনৰ স্থানীয় সময় বোলে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। কোনো স্থানৰ দ্ৰাঘিমাংশ অনুসৰি নিৰ্ণয় কৰা সময়ক স্থানীয় সময় বোলে।
(ঙ) মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা আৰু আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখাৰ মাজত সময়ৰ ব্যৱধান হৈছে এক দিন।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা আৰু ১৮০° দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ মাজত সময়ৰ ব্যৱধান ১২ ঘণ্টা। আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখা পাৰ হ’লে তাৰিখ সলনি হয়।
৩। অসমৰ ভূ-প্ৰাকৃতিক বিভাগ, ৰাজনৈতিক বিভাগ আৰু বাট-পথ আদিৰ মানচিত্ৰ চাই কি কি দেখুওৱা হৈছে লিখা।
| প্ৰাকৃতিক | ৰাজনৈতিক | যাতায়াত |
|---|---|---|
| পাহাৰ | ৰাজ্য সীমা | ৰাস্তা |
| নদী | জিলা সীমা | ৰেলপথ |
| বনাঞ্চল | ঠাইৰ নাম | দলং |
| জলাশয় | ৰাজধানী | বিমানবন্দৰ |
৪। মানুহ এজনৰ চাৰিওফালে থকা বস্তুবোৰ দিশ অনুসৰি লিখা।
| দিশ | কি আছে |
|---|---|
| উত্তৰ | গছ |
| দক্ষিণ | কুঁৱা |
| পূব | পাহাৰ |
| পশ্চিম | ঘৰ |
| উত্তৰ-পূব | সূৰ্য |
| দক্ষিণ-পূব | দলং |
| দক্ষিণ-পশ্চিম | নদী |
| উত্তৰ-পশ্চিম | আৱাস |
৫। তোমাৰ বিদ্যালয় চৌহদৰ এখন নক্সা আঁকি তাত বিদ্যালয়ৰ দিশ, প্ৰৱেশদ্বাৰ, কাৰ্যালয়, শ্ৰেণীকোঠা, পুথিভঁৰাল, বাগিচা আৰু খেলপথাৰ দেখুওৱা।
উত্তৰঃ এই কামটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজ বিদ্যালয়ৰ অৱস্থান অনুসৰি নিজে কৰিব। নক্সাত উত্তৰ দিশ, প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু প্ৰধান স্থানসমূহ স্পষ্টকৈ দেখুৱাব লাগে।
৬। তোমাৰ জিলাখনৰ এখন মানচিত্ৰ আঁকি চাৰিসীমা, নদী-বিল-পাহাৰ, জিলাৰ সদৰঠাই আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ বহুওৱা।
উত্তৰঃ এই কামটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজৰ জিলাৰ ভূচিত্ৰাৱলী বা মানচিত্ৰৰ সহায়ত কৰিব। মানচিত্ৰত মাপনী, দিশ আৰু সাংকেতিক চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰিলে উত্তৰটো সম্পূৰ্ণ হয়।
৭। ২০২৫ চনৰ ৬ জানুৱাৰীৰ আবেলি ৩ বজাত ভাৰতৰ পৰা এখন সামুদ্ৰিক জাহাজে ব্ৰাজিললৈ আৰু এখন উৰাজাহাজে ইউৰোপলৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। জলপথেৰে ব্ৰাজিল পাবলৈ ১২০ ঘণ্টা আৰু আকাশীপথেৰে ইউৰোপ পাবলৈ ৩০ ঘণ্টা লাগে। সময় মণ্ডল অনুসৰি দুয়োখন কেতিয়া উপস্থিত হ’ব?
উত্তৰঃ ১২০ ঘণ্টা মানে ৫ দিন। সেয়েহে জাহাজখন ভাৰতীয় সময় অনুসৰি ২০২৫ চনৰ ১১ জানুৱাৰীৰ আবেলি ৩ বজাত ব্ৰাজিলৰ সময় মণ্ডলত উপস্থিত হ’ব। ব্ৰাজিল ভাৰততকৈ প্ৰায় ৮ ঘণ্টা পিছুৱাই ধৰা হ’লে স্থানীয় সময় হ’ব ১১ জানুৱাৰীৰ পুৱা ৭ বজা। ৩০ ঘণ্টা যোগ কৰিলে উৰাজাহাজখন ভাৰতীয় সময় অনুসৰি ২০২৫ চনৰ ৭ জানুৱাৰীৰ ৰাতি ৯ বজাত ইউৰোপ পায়। ইউৰোপৰ স্থানীয় সময় ভাৰততকৈ প্ৰায় ৪ ঘণ্টা ৩০ মিনিট পিছুৱাই ধৰা হ’লে স্থানীয় সময় প্ৰায় ৭ জানুৱাৰীৰ আবেলি ৪:৩০ বজা।