ASSEB Class 6 Social Science (সমাজ বিচিত্ৰা) Chapter 2 “সময়মণ্ডল আৰু মানচিত্ৰ” (Time Zones and Maps) অধ্যায়টোত পৃথিৱীৰ ঘূৰ্ণনৰ ফলত হোৱা সময়ৰ পাৰ্থক্য, দ্ৰাঘিমাংশ আৰু অক্ষাংশ ৰেখা, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা আৰু মানচিত্ৰৰ মৌলিক উপাদানসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে পৃথিৱীৰ গোলাকৃতিৰ পৰা সময়মণ্ডল কেনেদৰে গঠিত হয় আৰু মানচিত্ৰৰ যোগেদি ভৌগোলিক তথ্য কেনেদৰে উপস্থাপন কৰা হয় সেয়া শিকিব।
সাৰাংশ (Summary)
সাৰাংশ: “সময়মণ্ডল আৰু মানচিত্ৰ” অধ্যায়ত পৃথিৱীৰ আকৃতি, ঘূৰ্ণন, অক্ষাংশ-দ্ৰাঘিমাংশ, সময়মণ্ডল আৰু মানচিত্ৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। পৃথিৱী নিজৰ মেৰুদণ্ডত পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰে আৰু এই ঘূৰ্ণনৰ ফলত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন স্থানত সময়ৰ পাৰ্থক্য সৃষ্টি হয়। পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত এবাৰ ঘূৰিবলৈ ২৪ ঘণ্টা সময় লয় আৰু এই কাৰণে এক দিন ২৪ ঘণ্টাৰ। পৃথিৱীক ৩৬০ ডিগ্ৰীত ভগাই ১৫ ডিগ্ৰীত ১ ঘণ্টা হিচাবে ২৪টা সময়মণ্ডলত বিভক্ত কৰা হৈছে। ০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাটো ইংলেণ্ডৰ গ্ৰীনিচৰ মাজেদি পাৰ হৈছে আৰু এই ৰেখাটোক “প্ৰাইম মেৰিডিয়ান” বুলি কোৱা হয়।
মানচিত্ৰ হৈছে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ বা এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ কাগজত অঁকা সৰু প্ৰতিচ্ছবি। মানচিত্ৰৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হৈছে শিৰোনাম, দিশনিৰ্দেশক, স্কেল, প্ৰতীক চিহ্ন আৰু নিৰ্দেশিকা। মানচিত্ৰৰ সহায়ত আমি দেশ, ৰাজ্য, নদী, পৰ্বত, চহৰ আদিৰ অৱস্থান জানিব পাৰোঁ। ভৌতিক মানচিত্ৰ, ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ আৰু বিষয়ভিত্তিক মানচিত্ৰ — এই তিনি প্ৰধান প্ৰকাৰৰ মানচিত্ৰ আছে। ১৮০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাক “আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা” বুলি কোৱা হয় আৰু এই ৰেখা পাৰ হ’লে তাৰিখৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।
Summary: ASSEB Class 6 Social Science Chapter 2 “Time Zones and Maps” introduces the basic concepts of Earth’s rotation, latitudes, longitudes, time zones, and maps. The Earth rotates from west to east on its axis and takes 24 hours to complete one rotation. Because of this rotation, different places on Earth experience different times. The Earth is divided into 360 degrees of longitude, and every 15 degrees represents one hour, giving us 24 standard time zones. The 0-degree longitude line, called the Prime Meridian, passes through Greenwich in England and serves as the reference for measuring time globally.
A map is a small representation of the Earth’s surface or a particular region drawn on paper. Important elements of a map include the title, direction indicator, scale, symbols, and legend. Maps help us locate countries, states, rivers, mountains, cities, and other features. The three main types of maps are physical maps, political maps, and thematic maps. The 180-degree longitude line is known as the International Date Line, where the date changes when crossed. Understanding time zones and maps helps students learn geography and the relationship between Earth and time. ASSEB Class 6 exam notes.
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| সময়মণ্ডল | পৃথিৱীক ১৫ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশৰ ব্যৱধানত বিভক্ত কৰি গঠিত ২৪টা সময় অঞ্চল |
| মানচিত্ৰ | পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ বা কোনো অঞ্চলৰ কাগজত অঁকা সৰু প্ৰতিচ্ছবি |
| অক্ষাংশ | বিষুৱৰেখাৰ পৰা উত্তৰ বা দক্ষিণে কল্পিত অনুভূমিক ৰেখা |
| দ্ৰাঘিমাংশ | উত্তৰ মেৰুৰ পৰা দক্ষিণ মেৰুলৈ অঁকা কল্পিত উলম্ব ৰেখা |
| প্ৰাইম মেৰিডিয়ান | ০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখা যি ইংলেণ্ডৰ গ্ৰীনিচৰ মাজেদি পাৰ হৈছে |
| বিষুৱৰেখা | ০ ডিগ্ৰী অক্ষাংশ ৰেখা যি পৃথিৱীক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত ভাগ কৰে |
| আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা | ১৮০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখা য’ত তাৰিখৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে |
| স্কেল | মানচিত্ৰত প্ৰকৃত দূৰত্ব আৰু কাগজৰ দূৰত্বৰ মাজৰ অনুপাত |
| গ্ৰীনিচ গড় সময় (GMT) | প্ৰাইম মেৰিডিয়ানৰ ভিত্তিত গণনা কৰা মান্য সময় |
| ভাৰতীয় মান্য সময় (IST) | ৮২.৫ ডিগ্ৰী পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিত্তিত ভাৰতৰ মান্য সময় |
| ভৌতিক মানচিত্ৰ | পৃথিৱীৰ পৰ্বত, নদী, সাগৰ আদি প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য দেখুওৱা মানচিত্ৰ |
| ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ | দেশ, ৰাজ্য, ৰাজধানী আদিৰ সীমা দেখুওৱা মানচিত্ৰ |
| প্ৰতীক চিহ্ন | মানচিত্ৰত বিভিন্ন বস্তু বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা চিহ্ন |
| দিশনিৰ্দেশক | মানচিত্ৰত উত্তৰ-দক্ষিণ-পূব-পশ্চিম দিশ দেখুৱা চিহ্ন |
| আকাশ-ভ্ৰমণ মানচিত্ৰ | আকাশৰ পৰা তোলা ফটোৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা মানচিত্ৰ |
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত এবাৰ ঘূৰিবলৈ ________ ঘণ্টা সময় লয়।
উত্তৰঃ পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত এবাৰ ঘূৰিবলৈ ২৪ ঘণ্টা সময় লয়।
২। ০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাটোক ________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ ০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাটোক প্ৰাইম মেৰিডিয়ান বোলা হয়।
৩। ভাৰতীয় মান্য সময় ________ ডিগ্ৰী পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিত্তিত নিৰূপণ কৰা হয়।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় মান্য সময় ৮২.৫ ডিগ্ৰী পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিত্তিত নিৰূপণ কৰা হয়।
৪। পৃথিৱীক ________ টা সময়মণ্ডলত ভগোৱা হৈছে।
উত্তৰঃ পৃথিৱীক ২৪ টা সময়মণ্ডলত ভগোৱা হৈছে।
৫। ১৮০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাটোক ________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ ১৮০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাটোক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা বোলা হয়।
চমু উত্তৰ দিয়া (Short Answer Questions)
৬। সময়মণ্ডল কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীক ১৫ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশৰ ব্যৱধানত বিভক্ত কৰি গঠিত প্ৰতিটো অঞ্চলক সময়মণ্ডল বোলে। পৃথিৱীক মুঠ ২৪টা সময়মণ্ডলত ভগোৱা হৈছে। প্ৰতিটো সময়মণ্ডলৰ ভিতৰত একে সময় থাকে। এক সময়মণ্ডলৰ পৰা পৰৱৰ্তী সময়মণ্ডললৈ যাওঁতে ১ ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়।
৭। মানচিত্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ বা পৃথিৱীৰ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ কাগজৰ ওপৰত অঁকা সৰু প্ৰতিচ্ছবিক মানচিত্ৰ বোলে। মানচিত্ৰৰ যোগেদি আমি দেশ, ৰাজ্য, নদী, পৰ্বত, চহৰ আদিৰ অৱস্থান জানিব পাৰোঁ। মানচিত্ৰ এখন নিৰ্দিষ্ট স্কেলত অঁকা হয়।
৮। অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
| অক্ষাংশ | দ্ৰাঘিমাংশ |
|---|---|
| বিষুৱৰেখাৰ পৰা উত্তৰ বা দক্ষিণে অঁকা কল্পিত অনুভূমিক ৰেখা | উত্তৰ মেৰুৰ পৰা দক্ষিণ মেৰুলৈ অঁকা কল্পিত উলম্ব ৰেখা |
| মুঠ ১৮০টা ৰেখা আছে (৯০ উত্তৰ + ৯০ দক্ষিণ) | মুঠ ৩৬০টা ৰেখা আছে (১৮০ পূব + ১৮০ পশ্চিম) |
| প্ৰধান অক্ষাংশ ৰেখা — বিষুৱৰেখা (০°) | প্ৰধান দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখা — প্ৰাইম মেৰিডিয়ান (০°) |
| আবহাৱা আৰু জলবায়ু নিৰ্ণয়ত সহায় কৰে | সময় নিৰ্ণয়ত সহায় কৰে |
৯। প্ৰাইম মেৰিডিয়ান কি?
উত্তৰঃ ০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাটোক প্ৰাইম মেৰিডিয়ান বোলা হয়। এই ৰেখাটো ইংলেণ্ডৰ গ্ৰীনিচ চহৰৰ মাজেদি পাৰ হৈছে। প্ৰাইম মেৰিডিয়ানৰ ভিত্তিতে গণনা কৰা সময়ক গ্ৰীনিচ গড় সময় (GMT) বোলে। বিশ্বৰ সকলো দেশৰ সময় এই ৰেখাটোৰ ভিত্তিত নিৰ্ণয় কৰা হয়।
১০। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা কি?
উত্তৰঃ ১৮০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাটোক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা বোলা হয়। এই ৰেখাটো প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ মাজেদি পাৰ হৈছে। এই ৰেখা পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ পাৰ হ’লে এদিন কমে আৰু পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ পাৰ হ’লে এদিন বাঢ়ে। এই ৰেখাটোৱে ভূমি অঞ্চল এৰাই চাবলৈ কেইটামান স্থানত বেঁকা কৰি আঁকা হৈছে।
১১। ভাৰতীয় মান্য সময় (IST) কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মান্য সময়ক ভাৰতীয় মান্য সময় (Indian Standard Time বা IST) বোলা হয়। ভাৰতৰ মাজেদি ৮২.৫ ডিগ্ৰী পূব দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাটো পাৰ হৈছে আৰু এই ৰেখাটোৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় মান্য সময় নিৰূপণ কৰা হয়। এই ৰেখাটো উত্তৰ প্ৰদেশৰ মিৰ্জাপুৰ চহৰৰ মাজেদি পাৰ হৈছে। ভাৰতীয় মান্য সময় গ্ৰীনিচ গড় সময়তকৈ ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট আগৰ।
দীঘল উত্তৰ দিয়া (Long Answer Questions)
১২। পৃথিৱীত সময়মণ্ডল কেনেদৰে গঠন হৈছে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীত সময়মণ্ডল গঠন হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া তলত আলোচনা কৰা হ’ল —
- পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰে।
- পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত এবাৰ ঘূৰিবলৈ ২৪ ঘণ্টা সময় লয়।
- পৃথিৱীক ৩৬০ ডিগ্ৰীত ভগোৱা হৈছে।
- ৩৬০ ÷ ২৪ = ১৫ — অৰ্থাৎ ১৫ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশৰ পাৰ্থক্যত ১ ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়।
- এই হিচাবৰ ভিত্তিত পৃথিৱীক ২৪টা সময়মণ্ডলত ভগোৱা হৈছে।
- প্ৰতিটো সময়মণ্ডল ১৫ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰিব্যাপ্ত।
- প্ৰতিটো সময়মণ্ডলৰ ভিতৰত একে সময় থাকে।
- প্ৰাইম মেৰিডিয়ান (০ ডিগ্ৰী)ৰ পৰা পূবলৈ গ’লে সময় বাঢ়ে আৰু পশ্চিমলৈ গ’লে সময় কমে।
১৩। মানচিত্ৰৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ কি কি? বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানচিত্ৰৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হৈছে —
- শিৰোনাম: মানচিত্ৰখনে কি বিষয়ৰ তথ্য দিছে সেয়া শিৰোনামত উল্লেখ কৰা থাকে।
- দিশনিৰ্দেশক: মানচিত্ৰত উত্তৰ-দক্ষিণ-পূব-পশ্চিম দিশ দেখুওৱা চিহ্ন। সাধাৰণতে উত্তৰ দিশ ওপৰত থাকে।
- স্কেল: প্ৰকৃত দূৰত্ব আৰু কাগজৰ দূৰত্বৰ মাজৰ অনুপাত। স্কেলৰ সহায়ত আমি প্ৰকৃত দূৰত্ব নিৰূপণ কৰিব পাৰোঁ।
- প্ৰতীক চিহ্ন: মানচিত্ৰত বিভিন্ন বস্তু (চহৰ, ৰাস্তা, নদী, ৰে’লপথ আদি) বুজাবলৈ বিভিন্ন চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- নিৰ্দেশিকা (Legend): মানচিত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰতীক চিহ্নৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা অংশ।
- ৰং: পৰ্বত, নদী, ভূমি, সাগৰ আদি বুজাবলৈ বিভিন্ন ৰং ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেনে — সাগৰৰ বাবে নীলা, পৰ্বতৰ বাবে মুগা।
১৪। মানচিত্ৰ কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? প্ৰতিটো প্ৰকাৰৰ মানচিত্ৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানচিত্ৰ মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ — ভৌতিক মানচিত্ৰ, ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ আৰু বিষয়ভিত্তিক মানচিত্ৰ।
- ভৌতিক মানচিত্ৰ: এই প্ৰকাৰৰ মানচিত্ৰত পৃথিৱীৰ প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্যসমূহ যেনে — পৰ্বত, নদী, সমভূমি, মৰুভূমি, সাগৰ, মহাসাগৰ আদি দেখুওৱা হয়। বিভিন্ন ৰং ব্যৱহাৰ কৰি ভূমিৰ উচ্চতা আৰু প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য বুজোৱা হয়।
- ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ: এই প্ৰকাৰৰ মানচিত্ৰত দেশ, ৰাজ্য, ৰাজধানী, চহৰ, সীমান্ত আদি দেখুওৱা হয়। ৰাজনৈতিক বিভাজনসমূহ বিভিন্ন ৰঙৰ যোগেদি বুজোৱা হয়।
- বিষয়ভিত্তিক মানচিত্ৰ: এই প্ৰকাৰৰ মানচিত্ৰত এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ৰ তথ্য দেখুওৱা হয়। যেনে — জনসংখ্যা মানচিত্ৰ, কৃষি মানচিত্ৰ, খনিজ সম্পদ মানচিত্ৰ, আবহাৱা মানচিত্ৰ আদি।
১৫। মানচিত্ৰৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানচিত্ৰৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব তলত আলোচনা কৰা হ’ল —
- মানচিত্ৰৰ সহায়ত আমি বিভিন্ন দেশ, ৰাজ্য আৰু চহৰৰ অৱস্থান জানিব পাৰোঁ।
- ভ্ৰমণৰ সময়ত মানচিত্ৰে আমাক সঠিক পথ নিৰ্ণয়ত সহায় কৰে।
- সৈনিক বাহিনীয়ে যুদ্ধৰ পৰিকল্পনাৰ বাবে মানচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰে।
- আবহাৱাৰ পূৰ্বানুমানৰ বাবে আবহাৱা মানচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে ভূগোল আৰু ইতিহাস অধ্যয়নৰ বাবে মানচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰে।
- চৰকাৰে উন্নয়নমূলক পৰিকল্পনাৰ বাবে মানচিত্ৰৰ সহায় লয়।
- খনিজ সম্পদ অনুসন্ধানত আৰু কৃষি বিকাশৰ বাবে মানচিত্ৰ অপৰিহাৰ্য।
- পৰ্যটনৰ বাবে স্থানসমূহ চিনাক্ত কৰাত মানচিত্ৰ সহায়ক।
১৬। গ্ৰীনিচ গড় সময় আৰু ভাৰতীয় মান্য সময়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গ্ৰীনিচ গড় সময় (GMT) আৰু ভাৰতীয় মান্য সময়ৰ (IST) মাজৰ সম্পৰ্ক তলত ব্যাখ্যা কৰা হ’ল —
- গ্ৰীনিচ গড় সময় ০ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিত্তিত নিৰূপণ কৰা হয় যি ইংলেণ্ডৰ গ্ৰীনিচ চহৰৰ মাজেদি পাৰ হৈছে।
- ভাৰতীয় মান্য সময় ৮২.৫ ডিগ্ৰী পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিত্তিত নিৰূপণ কৰা হয়।
- প্ৰতি ১৫ ডিগ্ৰী দ্ৰাঘিমাংশত ১ ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়।
- ৮২.৫ ÷ ১৫ = ৫.৫ ঘণ্টা — অৰ্থাৎ ভাৰতীয় মান্য সময় গ্ৰীনিচ গড় সময়তকৈ ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট আগৰ।
- উদাহৰণ — যেতিয়া গ্ৰীনিচত ১২ বজা দিনৰ হয়, তেতিয়া ভাৰতত ৫:৩০ বজে দিনৰ হয়।
- ভাৰত প্ৰাইম মেৰিডিয়ানৰ পূবফালে অৱস্থিত বাবে ভাৰতৰ সময় গ্ৰীনিচতকৈ আগৰ হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
১৭। বিষুৱৰেখা কাক বোলে?
উত্তৰঃ পৃথিৱীক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত সমান দুটা ভাগত ভগাই অঁকা ০ ডিগ্ৰী অক্ষাংশ ৰেখাটোক বিষুৱৰেখা বোলে। এই ৰেখাৰ উত্তৰৰ অংশক উত্তৰ গোলাৰ্ধ আৰু দক্ষিণৰ অংশক দক্ষিণ গোলাৰ্ধ বোলে।
১৮। গ্ল’ব আৰু মানচিত্ৰৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
| গ্ল’ব | মানচিত্ৰ |
|---|---|
| পৃথিৱীৰ সঁচা প্ৰতিৰূপ — গোলাকৃতি | পৃথিৱীৰ সমতল প্ৰতিচ্ছবি — কাগজত অঁকা |
| সমগ্ৰ পৃথিৱী এবাৰতে দেখুৱায় | পৃথিৱীৰ এটা অংশহে দেখুৱায় |
| আকাৰে ডাঙৰ আৰু কঠিন বহন | সহজে বহন কৰিব পাৰি |
| সঠিক আকৃতি, দূৰত্ব আৰু দিশ দেখুৱায় | আকৃতি কেতিয়াবা বিকৃত হয় |
| বৃহৎ অঞ্চলৰ অধ্যয়নৰ বাবে কম উপযোগী | সৰু আৰু বৃহৎ অঞ্চল উভয়ৰে অধ্যয়নত উপযোগী |
১৯। পৃথিৱীৰ ঘূৰ্ণনৰ ফলত কি কি ফলাফল হয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ ঘূৰ্ণনৰ ফলত তলত উল্লিখিত ফলাফলসমূহ হয় —
- দিন আৰু ৰাতিৰ সৃষ্টি হয়।
- পৃথিৱীৰ বিভিন্ন স্থানত সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়।
- সূৰ্য পূবত উদয় হোৱা আৰু পশ্চিমত অস্ত যোৱা যেন লাগে।
- সাগৰৰ জোৱাৰ-ভাটাৰ সৃষ্টি হয়।
- বতাহৰ গতিপথ নিৰ্ধাৰিত হয়।
- সময়মণ্ডলৰ সৃষ্টি হয়।
২০। কোন কোন দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাক বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ গুৰুত্বপূৰ্ণ দ্ৰাঘিমাংশ ৰেখাসমূহ হৈছে —
- প্ৰাইম মেৰিডিয়ান (০ ডিগ্ৰী): এই ৰেখাৰ ভিত্তিত গ্ৰীনিচ গড় সময় নিৰূপণ কৰা হয়। এই ৰেখাটো ইংলেণ্ডৰ গ্ৰীনিচৰ মাজেদি পাৰ হৈছে।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তাৰিখ ৰেখা (১৮০ ডিগ্ৰী): এই ৰেখাটোৰ মাজেদি তাৰিখ পৰিৱৰ্তিত হয়।
- ৮২.৫ ডিগ্ৰী পূব ৰেখা: এই ৰেখাটোৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় মান্য সময় নিৰূপণ কৰা হয়।
২১। স্কেল কাক বোলে? স্কেল কেইপ্ৰকাৰৰ?
উত্তৰঃ মানচিত্ৰত প্ৰকৃত দূৰত্ব আৰু কাগজৰ ওপৰত অঁকা দূৰত্বৰ মাজৰ অনুপাতক স্কেল বোলে। স্কেল মুখ্যতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ —
- বাক্যিক স্কেল: “১ চে.মি. = ১ কি.মি.” এনেদৰে শব্দৰ যোগেদি প্ৰকাশ কৰা স্কেল।
- সাংখ্যিক স্কেল: “১ : ১,০০,০০০” এনেদৰে অনুপাতৰ যোগেদি প্ৰকাশ কৰা স্কেল।
- ৰৈখিক স্কেল: এডাল ৰেখাত সমান অংশত ভগাই দূৰত্ব দেখুওৱা স্কেল।
২২। মানচিত্ৰ অংকনৰ সময়ত প্ৰতীক চিহ্নৰ ব্যৱহাৰ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ মানচিত্ৰ অংকনৰ সময়ত প্ৰতীক চিহ্নৰ ব্যৱহাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ —
- প্ৰতীক চিহ্নৰ যোগেদি কম ঠাইৰ ভিতৰত বহু তথ্য দেখুৱাব পাৰি।
- চহৰ, ৰাস্তা, নদী, ৰে’লপথ আদি সকলো প্ৰকৃত আকৃতিত আঁকিব নোৱাৰি বাবে প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- প্ৰতীক চিহ্ন আন্তৰ্জাতিক স্তৰত একে হোৱাৰ ফলত যিকোনো ভাষাৰ মানুহে মানচিত্ৰ বুজিব পাৰে।
- প্ৰতীক চিহ্নৰ যোগেদি মানচিত্ৰ সুন্দৰ আৰু সহজবোধ্য হয়।
২৩। আকাশ-ভ্ৰমণ মানচিত্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিমান বা চেটেলাইটৰ পৰা আকাশৰ ওপৰৰ পৰা তোলা ফটোৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা মানচিত্ৰক আকাশ-ভ্ৰমণ মানচিত্ৰ বোলে। এনে মানচিত্ৰ অতি নিখুঁত হয় আৰু ভূমিৰ প্ৰকৃত আকৃতি দেখুৱায়। আবহাৱা পূৰ্বানুমান, খনিজ অনুসন্ধান আৰু সামৰিক উদ্দেশ্যত এনে মানচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২৪। সময়মণ্ডল আৰু মানচিত্ৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ সময়মণ্ডল আৰু মানচিত্ৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব হৈছে —
- আমি বিশ্বৰ বিভিন্ন স্থানৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য বুজিব পাৰোঁ।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱসায়, ভ্ৰমণ আৰু যোগাযোগৰ বাবে সময়মণ্ডলৰ জ্ঞান অপৰিহাৰ্য।
- মানচিত্ৰৰ যোগেদি বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশ আৰু অঞ্চলৰ ভৌগোলিক জ্ঞান লাভ কৰিব পাৰোঁ।
- প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ পূৰ্বানুমান আৰু পৰিকল্পনাৰ বাবে মানচিত্ৰ অপৰিহাৰ্য।
- চৰকাৰী পৰিকল্পনা, উন্নয়ন কাৰ্যসূচী আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বাবে এই জ্ঞান গুৰুত্বপূৰ্ণ।
- ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে ভূগোল, ইতিহাস আৰু সামাজিক বিজ্ঞান অধ্যয়নৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰে।